🚨 ቼልሲ በ2027 አሌክስ ስኮትን ለማስፈረም የሚደረገውን ፉክክር እየመራ ይገኛል።

(Marr law DT)

@Bisrat_Sport_433et @Bisrat_Sport_433et

ማስታወቂያ
*******

የጋራ ቁጠባዎ በታማኝነት፤ ክፍያዎ በዲጂታል ስልት፤ ስኬትዎ በግልጽ! ይህ ሁሉ፣ ዲጂታል እቁብዎን በኮፔይ ኢ-ብር ሲከፍሉ።

Qusannaa waloo keessan amanamummaan; kaffaltii keessan dijitaalaan; milkaa'ina keessan mul'inaan!
Kun hundi, iqqubii dijitaalawaa keessan Kooppey I-birriin yeroo kaffalattani.
#coopbank #coopayebirr #digitalequb #digitalpayments #smartbanking #banksmarterlivebetter

#ጥቆማ

የአማራ ክልል ስቴት ዩኒቨርሲቲ በ2ኛ ዲግሪ በመደበኛ እና በኤክስቴንሽን መርሐግብር እንዲሁም በ3ኛ ዲግሪ በመደበኛ መርሐ ግብር በተመረጡ የትምህርት ፕሮግራሞች ተማሪዎችን ተቀብሎ ማስተማር ይፈልጋል፡፡

በ3ኛ ዲግሪ የሚሰጡ የትምህርት ፕሮግራሞች
➻ PhD in Public Policy & Leadership
➻ PhD in Political Economy & Governance
➻ PhD in Peace & Security Studies

በ2ኛ ዲግሪ የሚሰጡ የትምህርት ፕሮግራሞች
➻ Masters of Business Administration (MBA)
➻ MSc in Project Management
➻ MA in Public Policy & Leadership
➻ MA in Political Economy
➻ MA in Peace & Development
➻ LLM in Law & Economics
➻ MA in Urban Governance & Leadership

በ2019 የትምህርት ዘመን በግል ወይም በተቋማት ስፖንሰርሺፕ ለመማር ፍላጎት ያላችሁ እና የድኅረ-ምረቃ መግቢያ ፈተና (NGAT) ተፈትናችሁ ያለፋችሁ በዩኒቨርሲቲው ሬጅስትራር ቢሮ ቁ. 10 በመቅረብ ወይም በ https://forms.gle/j6owxvQw... በመጠቀም መመዝገብ የምትቸሉ መሆኑ ተገልጿል።

የምዝገባ ጊዜ የሚያበቃው 👇
መስከረም 30/2019 ዓ.ም

@tikvahuniversity

የተፈጥሮ ሕግ ለምን አይሻሻልም?

* ከተፈጥሮአዊ ህጋዊ እይታ አንጻር የህግ አወጣጣችንን ለመዳሰስ የቀረበ ጹሑፍ

መግቢያ #ethiopia | የተፈጥሮ ህግ (Natural Law) ከሰው ልጅ ታሪክ፣ ስልጣኔና ፖለቲካዊ ውሳኔዎች ቀድሞ የነበረ፣ አጽናፈ-ዓለምና የሰው ልጅ ህልውና የሚመሩበት ዘላለማዊ ሰንሰለት ነው። የሰው ልጅ ማህበራዊ ኑሮውን ለመምራት ህጎችን ያወጣል፣ ይሽራል፣ ያሻሽላል። ነገር ግን የተፈጥሮ ህግ ጊዜ የማይሽረው፣ ቦታ የማይወስነውና በፍጹም የማይሻሻል ፍጹም እውነት ነው። ይህ ጽሑፍ የተፈጥሮ ህግ ለምን ሊሻሻል እንደማይችል፣ በሳይንስ፣ በሃይማኖትና በጥንታውያን ፈላስፋዎች እይታ መርምሮ፣ እኛ ሰዎች በህግ አወጣጥ ሂደታችን ውስጥ ምን መማር እንዳለብን በጥልቀት ያብራራል።

ዋና ዋና አንኳር ይዘቶች
1. ፍጹም ንጽህና፣ ፍጹም እውቀትና የህግ ምንጭ
በፍልስፍና እይታ ህግን ለመደንገግ ፍጹም ንጽህና (ከራስ ወዳድነትና ከጥቅም ግጭት የጸዳ እውነት) እና ፍጹም የበሰለ እውቀት ያስፈልጋል። ይህ ፍጹም ንጽህናና እውቀት ደግሞ የሁሉም ነገር ፈጣሪ የሆነው የአምላክ መገለጫ ነው። የተፈጥሮ ህግ ምንጩ ፍጹም የሆነው መለኮታዊ ጥበብ በመሆኑ መሻሻል አያስፈልገውም። እኛ ሰዎች ግን ማህበራዊ ህጎችን ስናወጣ ፍጹም ንጽህና (ከቡድንና ከግል ጥቅም የጸዳ) እና የበሰለ እውቀት (የማህበረሰቡን ስነ-ልቦና፣ ታሪክና የወደፊት እጣ ፈንታ ያገናዘበ) ሊኖረን እንደሚገባ የተፈጥሮ ህግ ያስተምረናል። ፍጹም እውቀት ሳይኖር የሚወጣ ህግ ሁልጊዜም ጎደሎና ተሻሻይ ነው።

2. የኮስሞስ ምስክርነት እና የተፈጥሮ ህግጋት መገለጫዎች
የተፈጥሮ ህግጋት የማይለወጡና የማይደክሙ መሆናቸውን በዙሪያችን ባለው ዓለም በተግባር እንረዳለን፡

• የፀሐይ ብርሃንና ኃይል፦ ፀሐይ በየቀኑ የምትሰጠው የብርሃንና የሙቀት ኃይል መቼም ቢሆን አያልቅም። ይህ ጽኑ ህግ ማሻሻያ አያስፈልገውም።

• ብርሃን፣ ጨለማና የፀሐይ ዙረት፦ መሬትና ፕላኔቶች በፀሐይ ዙሪያ የሚያደርጉት ስልታዊ ዙረት የቀንና የሌሊት (የብርሃንና የጨለማ) ኡደትን ይፈጥራል። ይህ የስነ ፈለክ ህግ ሳይዛነፍ ለዘመናት የጸና ነው።

• የህይወት ኡደት (መወለድ፣ መኖር፣ መሞት)፦ ማንኛውም እንስሳም ሆነ እጽዋት ይወለዳል፣ ይኖራል፣ ይሞታል። የእነሱ የእንትንፋስና የህልውና ህግ ማንም ሰው ሊሽረው የማይችል የተፈጥሮ ዑደት ነው።

3. የሳይንስ ህግጋት ጽኑነት (ፊዚክስ፣ ኬሚስትሪና ባዮሎጂ)
በሳይንስ ዓለም ውስጥ የምናገኛቸው ህጎች የሰው ልጅ የደረሰባቸው የተፈጥሮ እውነታዎች እንጂ ሰዎች የፈጠሯቸው አይደሉም። ለዚህም ነው የማይሻሻሉት፡

• የፊዚክስ ህግ (የኃይል ጥረት ህግ)፦ በፊዚክስ ትልቅ ስፍራ ያለው ህግ "ኃይል (ኢነርጂ) አይፈጠርም፣ አይጠፋምም፤ ከአንድ ቅርጽ ወደ ሌላ ቅርጽ ይለወጣል እንጂ" (Energy is neither created nor destroyed, it can only be transformed from one form to another) ይላል። ይህ ህግ ከዘላለም እስከ ዘላለም የማይሻሻል የተፈጥሮ እውነት ነው።

• የኬሚስትሪና ባዮሎጂ ህግጋት፦ ውሃ ሁልጊዜ ከሁለት ሀይድሮጅንና ከአንድ ኦክስጅን (H₂O) ይፈጠራል። የሰው ልጅ ስነ-ህይወታዊ (Biological) መዋቅር፣ የደም ዝውውርና የሴሎች ኡደት በተመሳሳይ ጽኑ ህግ የሚመሩ ናቸው። እነዚህ የሳይንስ ህጎች የሰው ልጅ ህግጋት ምን ያህል ደካማና ተለዋዋጭ እንደሆኑ ትልቅ ማስረጃዎች ናቸው።

4. "አዳም አትብላ"፦ የመጀመሪያው ህግ፣ ሞት፣ ካሳ እና ህይወት
በትዕዛዝ ደረጃ ለመጀመሪያ ጊዜ የተሰጠው ህግ ለአዳም የተቀመጠው "ይህን ዕፅ አትብላ፣ ሌላውን ግን ብላ" የሚለው መለኮታዊ ህግ ነበር። ይህ ክስተት የህግን መዋቅር ፍልስፍናዊ በሆነ መንገድ ያሳያል፡

• ህግ (Law)፦ ድንበርንና ክልከላን ያስቀምጣል። "አትብላ" መባሉ የህግ የበላይነትን ያሳያል።

• ሞት (Death)፦ ህግ ሲጣስ የሚመጣውን ፍጹም ቅጣትና ውጤት ያመለክታል። አዳም ህጉን በመጣሱ ምክንያት ሞት ወደ ዓለም ገባ።

• የሞት ካሳ (Compensation for Death)፦ ፍትህ መዛባትን አትፈቅድም። ለተፈጠረው ጥፋትና ሞት ተመጣጣኝ የሆነ የካሳ ወይም የቤዛነት ህግ አስገዳጅ ሆነ።

• ህይወት (Life)፦ ከካሳውና ከፍትህ መረጋገጥ በኋላ የሚመጣውን አዲስ ተስፋና ህይወትን ያሳያል። ይህ ዑደት ህግ የራሱ የሆነ የውጤትና የፍትህ ሚዛን ማስጠበቂያ ሰንሰለት እንዳለው ያስገነዝበናል።

5. የሰው ልጅ ህግጋት ተለዋዋጭነት (የምዕራባውያን አገራት ማሳያ)

ከተፈጥሮ ህግ በተቃራኒ፣ በሰዎች የሚወጣ ህግ ሁልጊዜም ተለዋዋጭ ነው። የሰዎች ህግ የመንግስታት ስልጣን በየጊዜው ሲቀያየር፣ የመሪዎች ወንበር ሲናወጥና እንደየአስፈላጊነቱ አብሮ ይለወጣል። ለአብነት ያህል የታላላቅ ምዕራባውያን አገራትን ህግ መመልከት ይቻላል፡

• የአሜሪካ ህግ (United States)፦ የአሜሪካ ህገ-መንግስት ከተረቀቀ ጀምሮ እስካሁን ድረስ ከ27 ጊዜ በላይ ማሻሻያ (Amendments) ተደርጎበታል። ይህም የሰዎች ህግ ፍጹም ባለመሆኑ በየጊዜው መታረም እንዳለበት ያሳያል።

• የካናዳ ህግ (Canada)፦ የካናዳ የህግ ስርዓትም እንደ ማህበረሰቡ የኢኮኖሚና የፖለቲካ ፍላጎት በየጊዜው ማሻሻያዎችንና አዳዲስ አዋጆችን ያወጣል።

• የእንግሊዝ ህግ (United Kingdom)፦ እንግሊዝ ያልተጻፈ ህገ-መንግስት ያላት አገር ስትሆን፣ ህጎቿ እንደ ፓርላማውና እንደ ገዢው ፓርቲ ፍላጎት በየቀኑ ሊለወጡና ሊሻሻሉ ይችላሉ።

እኛ ሰዎች በህግ አወጣጥ ምን እንማር?

የሰው ልጅ ህግ አውጪዎች ከተፈጥሮ ህግ መማር ያለባቸው ዋናው ቁምነገር፡ ህግ ለጊዜያዊ የፖለቲካ ጥቅም ወይም ለስልጣን ማራዘሚያ የሚሆን ሳይሆን፣ እንደ ተፈጥሮ ህግጋት ሁሉ ትውልድ ተሻጋሪ፣ ፍትሃዊ፣ ተገማችና ሚዛናዊ መሆን እንዳለበት ነው። ህግ ሲወጣ በጥልቅ እውቀትና ከግል ጥቅም በጸዳ ንጽህና መሆን አለበት። ከተፈጥሮ ህግ (ከሞራልና ከፍትሃዊነት) የራቀ ሰው ሰራሽ ህግ ህግ ሳይሆን የጭቆና መሳሪያ ነው።

ማጠቃለያ
የተፈጥሮ ህግ የማይሻሻለው አስቀድሞ ፍጹም፣ ፍትሃዊና ሚዛናዊ በሆነው መለኮታዊ እውቀትና ንጽህና ስለተሰራ ነው። የሰው ልጅ ህግ ግን የመንግስታት መቀመጥና መነሳት፣ የሰዎች ፍላጎት መቀያየር የሚወስነው ተለዋዋጭ ሂደት ነው። የህግ ባለሙያዎችም ሆኑ ማህበረሰቡ ህግን ሲያወጡና ሲተገብሩ፣ ከተፈጥሮ ህግጋት በስተጀርባ ያለውን ፍጹም ንጽህና፣ የበሰለ እውቀት፣ ተገማችነትና ፍትሃዊነት እንደ መርህ በመውሰድ፣ የሰዎች ህግም ለዘላቂ ትውልድና ለፍትህ መከበር የሚቆም እንዲሆን ማድረግ ይኖርባቸዋል።

ማጣቀሻዎች
• ቅዱስ መጽሐፍ (መጽሐፍ ቅዱስ)፦

o "ሰማይና ምድር ያልፋሉ፥ ቃሌ ግን አያልፍም" (ማቴዎስ 24:35) — መለኮታዊና የተፈጥሮ ህግጋት የማይለወጡ መሆናቸውን ያሳያል።

o "በገነት ካለው ዛፍ ሁሉ ትበላለህ፤ ነገር ግን መልካምንና ክፉን ከሚያስታውቀው ዛፍ አትብላ..." (ዘፍጥረት 2:16-17) — የመጀመሪያው ህግ፣ ክልከላ እና የሞት ውጤት ምሳሌ።

• ቅዱስ ቁርዓን፦

o "በአላህ የፍጥረት ህግ ላይ ምንም ለውጥ አታገኝም፤ ይህ ቀጥተኛው ሃይማኖት ነው" (ሱረቱ አል-ሩም 30:30) — ፍጥረት የተገነባበት የተፈጥሮና የመለኮት ህግ ጽኑና የማይቀየር መሆኑን ያስረዳል።

• የትላልቅ ሰዎች ፍልስፍና፦

o ሶክራትስ (Socrates)፦ ህግ ከጽንሰ-ሃሳባዊ ፍትህና ከሞራል እሴት መነጨት እንዳለበትና ፍጹም እውቀትን መፈለግ የህግ መሠረት መሆኑን አስተምሯል።

o ፕላቶ (Plato)፦ "ሪፐብሊክ" (The Republic) በተሰኘው መጽሐፉ ላይ አገሪቱን የሚመሩና ህግ የሚያወጡ ሰዎች ጥበብና የበሰለ እውቀት ያላቸው "ፈላስፋ ነገሥታት" (Philosopher Kings) መሆን እንዳለባቸውና ይህም የህግን ንጽህና እንደሚያስጠብቅ ገልጿል።

o አሪስጣጣሊስ (Aristotle)፦ የተፈጥሮ ፍትህ (Natural Justice) በሁሉም ቦታ እኩል ኃይል አለው፣ ሰዎች ስላጸደቁት ወይም ስላልተቀበሉት አይለወጥም በማለት የሰው ልጅ ህግ ከተፈጥሮ ህግ ጋር መጣጣም እንዳለበት ተከራክሯል።

https://www.facebook.com/s...
በፋንታሁን ደለለው (Fantahun Delelew)
ህግ አዋቂ (Lawyer)
ስልክ፦ 0929101037

ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ (GERD) እና የአባይ ወንዝ አጠቃቀም፡ ህጋዊ እና ታሪካዊ ትንተና
አጭር ጥናታዊ የህግ ጹሁፍ
አዘጋጅ፦ ፋንታሁን ደለለው

1. መነሻ (Introduction)

የአባይ (ናይል) ወንዝ ለዘመናት በበላይኛው እና በታችኛው ተፋሰስ ሀገራት መካከል የታሪካዊ፣ ህጋዊ እና ፖለቲካዊ ውዝግቦች መነሻ ሆኖ ቆይቷል። ኢትዮጵያ ከ85% በላይ የሚሆነውን የአባይ ውሃ የምታበረክት ቢሆንም፣ በታሪክ አጋጣሚዎች እና በቅኝ ግዛት ስምምነቶች ምክንያት ሀብቷን እንዳትጠቀም ተፅዕኖ ሲደረግባት ቆይቷል።

ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ (GERD) መገንባት መጀመር የኢትዮጵያን የተፈጥሮ ሀብት የመጠቀም ሉዓላዊ መብት በተግባር ያረጋገጠ ትልቅ የታሪክ ምዕራፍ ነው። ይህ አጭር ጥናታዊ ጽሁፍ የኢትዮጵያን እና የግብፅን የህግ ክርክሮች፣ አለምአቀፍ ድንጋጌዎችን እና የኢፌድሪ ህገ-መንግስትን መሰረት በማድረግ የተዘጋጀ የህግ ትንተና ነው።

2. የግብፅ እና የሱዳን ስምምነቶች እና የህግ ክርክሮች
ግብፅ እና ሱዳን በአባይ ወንዝ ላይ ያላቸውን የውሃ ድርሻ እና የይገባኛል ጥያቄ የሚመሰርቱት በቅኝ ግዛት ዘመን እና ከዛ በኋላ በተደረጉ የሁለትዮሽ ስምምነቶች ላይ ነው።

ሀ) የ1929 ስምምነት፦ በእንግሊዝ (የምስራቅ አፍሪካ ቅኝ ግዛቶቿን ወክላ) እና በግብፅ መካከል የተደረገ ሲሆን፣ ግብፅ በወንዙ ላይ የቪቶ (የመከልከል) መብት እንዲኖራት እና በላይኛው ተፋሰስ ሀገራት የሚገነቡ ማናቸውም የልማት ስራዎች የግብፅን ፍላጎት እንዳይነኩ የሚደነግግ ነው።

ለ) የ1959 ስምምነት፦ በግብፅ እና በሱዳን መካከል ብቻ የተደረገ የሁለትዮሽ ውል ሲሆን፣ ጠቅላላ የወንዙን የውሃ ፍሰት ሙሉ በሙሉ በመከፋፈል 55.5 ቢሊዮን ሜትር ኪዩብ ለግብፅ፣ 18.5 ቢሊዮን ሜትር ኪዩብ ደግሞ ለሱዳን የሰጠ ስምምነት ነው። ኢትዮጵያ ከዚህ ውል ሙሉ በሙሉ ተገልላለች።

የህግ ተቀባይነት ድክመት (Res inter alios acta)፦ በአለምአቀፍ የውል ህግ መርህ መሰረት፣ በሁለት ወገኖች መካከል የተደረገ ስምምነት ሶስተኛ ወገንን ሊያስገድድ አይችልም። ኢትዮጵያ በእነዚህ ስምምነቶች ላይ ያልተፈራረመች በመሆኑ እና መብቷን በግልፅ የነፈጉ በመሆናቸው፣ እነዚህ ስምምነቶች በኢትዮጵያ ላይ ምንም አይነት ህጋዊ ተፈጻሚነት የላቸውም።

3. አለምአቀፍ የውሃ ስምምነቶች እና መርሆች
ዘመናዊው አለምአቀፍ የውሃ ህግ በቅኝ ግዛት ዘመን የነበሩ የይገባኛል ጥያቄዎችን ውድቅ በማድረግ ፍትሃዊ አጠቃቀምን ያበረታታል። እ.ኤ.አ የ1997 የተባበሩት መንግስታት የድንበር ተሻጋሪ ወንዞች ኮንቬንሽን (UN Watercourses Convention) ሁለት ዋና ዋና መርሆችን ያስቀምጣል፦
ሀ) ፍትሃዊ እና ሚዛናዊ አጠቃቀም (Equitable and Reasonable Utilization)፦ እያንዳንዱ ተፋሰስ ሀገር ሌሎችን ሳይጎዳ ከሀብቱ ተጠቃሚ የመሆን መብት አለው። ኢትዮጵያ የህዝቦቿን የኤሌክትሪክ ፍላጎት ለማሟላት ወንዙን የመጠቀም መብቷ በዚህ መርህ የተደገፈ ነው።

ለ) ጉልህ ጉዳት አለማድረስ (No Significant Harm)፦ የላይኛው ተፋሰስ ሀገራት ሀብታቸውን ሲጠቀሙ በታችኛው ተፋሰስ ሀገራት ላይ ከፍተኛ ጉዳት ማድረስ የለባቸውም። የታላቁ ህዳሴ ግድብ የውሃ ፍሰትን የማይቀንስ (Non-consumptive) የሃይል ማመንጫ ፕሮጀክት በመሆኑ በታችኞቹ ሀገራት ላይ ጉልህ ጉዳት አያደርስም።

4. የኢፌድሪ ህገ-መንግስት እና የኢትዮጵያ መብት
የኢፌድሪ ህገ-መንግስት የመንግስትን እና የህዝብን መብትና ግዴታዎች በግልፅ ያስቀምጣል፦

ሀ) አንቀፅ 40(3)፦ የገጠርም ሆነ የከተማ መሬት እና የተፈጥሮ ሀብት ባለቤትነት መብት የመንግስት እና የህዝብ ብቻ መሆኑን ይደነግጋል። ይህም መንግስት የአባይን ወንዝ ለሀገር ልማት የማዋል ሙሉ ሉዓላዊ ስልጣን እንዳለው ያረጋግጣል።

ለ) አንቀፅ 89(1) እና 92(1)፦ መንግስት የሀገሪቱን የተፈጥሮ ሀብቶች በሙሉ በማቀናጀት ዜጎች ህይወታቸው እንዲሻሻል እና ከድህነት እንዲወጡ የማድረግ ህገ-መንግስታዊ ግዴታ አለበት። ታላቁ የህዳሴ ግድብ ይህንን ህገ-መንግስታዊ ግብ ለማሳካት የተገነባ ዋነኛ ብሄራዊ ፕሮጀክት ነው።

5. የናイル ተፋሰስ የትብብር ማዕቀፍ ስምምነት (CFA)
የቅኝ ግዛት ስምምነቶችን ሙሉ በሙሉ በመሻር በናይል ተፋሰስ ሀገራት መካከል አዲስ የህግ ማዕቀፍ ለመፍጠር የተዘጋጀው የትብብር ማዕቀፍ ስምምነት (CFA) በቅርቡ (እ.ኤ.አ 2024) አስፈላጊው የሀገራት ቁጥር ፈርመውት ስላፀደቁት በይፋ ስራ ላይ ውሏል። ይህ ስምምነት የኢትዮጵያን እና የሌሎችን የላይኛው ተፋሰስ ሀገራት ፍትሃዊ የመጠቀም መብት በህግ ያረጋገጠ ትልቅ ድል ነው።

6. ታሪካዊ እና አለምአቀፋዊ ሀገርአቀፍ ድጋፍ
ኢትዮጵያ በግድቡ ዙሪያ ጠንካራ የውስጥ እና የውጭ ድጋፎችን አግኝታለች፦

• የሀገር ውስጥ አንድነት፦ መላው የኢትዮጵያ ህዝብ በገንዘቡ፣ በእውቀቱና በጉልበቱ ግድቡን በባለቤትነት ደግፏል።

• የአፍሪካ ህብረት አቋም፦ 'ለአፍሪካ ችግሮች የአፍሪካዊ መፍትሄ' በሚለው መርህ መሰረት የአፍሪካ ህብረት የድርድር መድረኩን በመምራት የውጭ ጣልቃገብነትን ተከላክሏል።

• የላይኛው ተፋሰስ ሀገራት አጋርነት፦ እንደ ኡጋንዳ፣ ኬንያ፣ ታንዛኒያ እና ሩዋንዳ ያሉ ሀገራት የኢትዮጵያን ፍትሃዊ የመጠቀም መብት ይደግፋሉ።

7. ማጠቃለያ (Conclusion)

በማጠቃለያው፣ የኢትዮጵያ የአባይን ወንዝ የመጠቀም መብት በተፈጥሮ ህግ፣ በአለምአቀፍ የውሃ ህግጋት (ፍትሃዊ አጠቃቀም) እና በሀገር ውስጥ ህገ-መንግስት የተደገፈ ፅኑ መብት ነው። የቅኝ ግዛት ዘመን የሁለትዮሽ ስምምነቶች ኢትዮጵያን አይገድዱም። የህዳሴው ግድብ መጠናቀቅ እና የCFA ስምምነት ስራ ላይ መዋል የኢትዮጵያን የታሪክ የበላይነት ወደ ህግ የበላይነት ቀይሮታል።

8. ማጣቀሻዎች (References)

1. United Nations Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses (1997).
2. Agreement on the Nile River Basin Cooperative Framework (CFA), 2010 (Entered into force in 2024).
3. Declaration of Principles (DoP) on the GERD signed by Ethiopia, Egypt, and Sudan (2015).
4. The Constitution of the Federal Democratic Republic of Ethiopia (1995), Articles 40, 89, and 92.

አዘጋጅ ፋንታሁን ደለለው , Lawyer , 0929101037
በ word እና PDF በቴሌግራም በአማረኛ እና እንግሊዘኛ ያገኙታል። https://t.me/Fantahunlawye...
email :- delelewfantahun20102010.com
https://www.facebook.com/s...
#ethiopia
#governmentpolicy
#ethiopianculture

ለመላው ውድ የGunners ቤተሰብ…

አንዳንድ ነገሮች በቃላት ብቻ አይገለጹም።
አንዳንድ ፍቅሮች በጊዜ አይለኩም።
አንዳንድ ቤተሰቦችም በደም ብቻ አይገናኙም፤ በአንድ ልብ፣ በአንድ ፍቅር፣ በአንድ ስሜት ይገናኛሉ።

እኛም እንደዚህ ነን።

ከተለያዩ ከተሞች፣ ከተለያዩ ሙያዎች፣ ከተለያዩ የሕይወት መንገዶች መጥተን አንድ ነገር አገናኘን—Arsenal!

ግን ዛሬ የሚያገናኘን ከእግር ኳስ በላይ ሆኗል።

እኛ Arsenalawiyan ተመሳሳይ ልብ አለን፤
ተመሳሳይ ጽናት አለን፤
ተመሳሳይ ታማኝነት አለን፤
ተመሳሳይ ፍቅር አለን።

ድል ሲኖር አብረን እንደሰታለን፤
ፈተና ሲመጣ አብረን እንጸናለን፤
ተስፋ ሲርቅ እንኳን እንደገና እናምናለን።

ምክንያቱም Arsenal ለእኛ 90 ደቂቃ ብቻ አይደለም።
ፍቅር ነው። ጽናት ነው። ታማኝነት ነው። ቤተሰብነት ነው።

ይህን አዲስ ዓመትም በአንድ ቃል ጀምረነዋል፦
“አንድ ሆነን!” 🤝

አንድ ሆነን እንደጋገፋለን።
አንድ ሆነን ደስታችንን እንካፈላለን።
አንድ ሆነን በፈተና ጊዜ እንቆማለን።
አንድ ሆነን ለሚፈልጉን እጃችንን እንዘረጋለን።
አንድ ሆነን ለወጣቶች ዕድል እንፈጥራለን።
አንድ ሆነን ለማህበረሰባችን የሚቀር መልካም ነገር እንሠራለን።

የGunners ቤተሰብነት ጀርሲ በመልበስ ብቻ አይለካም።

አንዱ ለአንዱ በሚዘረጋው እጅ፣
በምንጋራው ፍቅር፣
በምንፈጥረው ዕድል፣
በምንሰጠው ተስፋ፣
እና በምንተወው መልካም አሻራ ይለካል።

Gunners Media ይህን ፍቅር ከስታዲየምና ከ90 ደቂቃ በላይ የሚያደርስ የሁላችንም ቤት ነው።

የምንገናኝበት፣
የምንደጋገፍበት፣
ዕድሎችን የምንፈጥርበት፣
ደስታችንንና ፈተናችንን የምንካፈልበት፣
ከArsenal ፍቅራችን ተነስተን ለማህበረሰባችን መልካም ነገር የምንሠራበት ቤት።

Gunners Media የእናንተ ነው።
የሁላችንም ነው።
ለእናንተም ሁሌም አለ!

ይህ አዲስ ዓመት ለእኛ ቀን መቀየር ብቻ አይደለም።
አዲስ ጉዞ ነው። አዲስ ተስፋ ነው። አዲስ ታሪክ ነው።

በዚህ ዓመት ብዙ እንሠራለን።
ብዙ ሰዎችን እናገናኛለን።
ብዙ ዕድሎችን እንፈጥራለን።
ብዙ ፈገግታዎችን እናያለን።
ብዙ ልቦችን እናስደስታለን።
ብዙ ሕልሞችን እንደግፋለን።

ከሁሉም በላይ ግን—አብረን እንሆናለን።

ምክንያቱም አንድ ሰው ሕልም ማለም ይችላል፤
አንድ ቤተሰብ ግን ሕልምን እውን ማድረግ ይችላል።

ዘንድሮ ተመልካቾች ብቻ አንሆንም—ታሪኩን አብረን እንጽፋለን።

በደስታ ጊዜ አብረን።
በፈተና ጊዜ አብረን።
በድል ጊዜ አብረን።
በሕልማችን ጉዞ ላይ አብረን።

አንድ ሆነን ጀምረናል፤
አንድ ሆነን እንጓዛለን፤
አንድ ሆነን እናሸንፋለን። 🔥

ይህ ዓመት የፍቅር ዓመት ይሁን።
የአብሮነት ዓመት ይሁን።
የመደጋገፍ ዓመት ይሁን።
የስኬት ዓመት ይሁን።
የGunners ቤተሰብ ዓመት ይሁን! 🤍

🔥 ይህ ዓመት የእኛ ነው!

አንድ ሆነን ዓመቱን ጀምረናል… አንድ ሆነን ታሪክ እንሠራለን!

Once a Gunner, Always a Gunner.

የፖሊስ እና የደንብ አስከባሪዎች ስልጣንን ፥ ኃላፊነት እና ተጠያቂነት

(በኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ የህግ ማዕቀፍ ላይ ተመስርቶ ለህግ ግንዛቤ የቀረበ)

አዘጋጅ፦ የህግ ባለሙያ ፋንታሁን ደለለው

1. መግቢያ

ማንኛውም መንግስታዊ የህግ አስከባሪ አካል (ፖሊስ፣ ደንብ አስከባሪም ሆነ የክትትል ሰራተኛ) ስልጣን የሚሰጠው የህግ የበላይነትን ለማረጋገጥ እና የዜጎችን ሰላምና ደህንነት ለመጠበቅ እንጂ በህግ የተሰጣቸውን ስልጣን በመጠቀም የዜጎችን መብት ላይ ጥሰት ለማድረስ ምቹ ሁኔታን ለመፍጠር አይደለም። የህግ አስከባሪዎች የተሰጣቸውን ህዝባዊ አደራ እና ስልጣን ገደብ ጥሰው፣ ያለ ፍርድ ቤት ፍቃድ የሰውን መኖሪያም ሆነ የንግድ ቤት ሲበረብሩ፣ በምሽትና በሌሊት ሰውን ያለ አግባብ ሲያስፈራሩ እና ሲያስሩ፣ እንዲሁም ንብረት ሲወርሱ በህግ ፊት እንደ ወንጀለኛ እንጂ የህግ የበላይነት አስከባሪዎችን ሊወክሉ የማይችሉ በህግ ፊት በሚቀርበው ጥቆማ መሠረት ሊጠየቁና የህግ የበላይነት መኖር ሊረጋገጥ ያስፈልጋል። ይህ ጽሁፍ እነዚህን የመሠሉ ህገ-ወጥ ድርጊቶች በኢፌዴሪ ህገ-መንግስት፣ በወንጀል ህጉ እና በሌሎች አዋጆች መሰረት እንዴት በወንጀል እንደሚያስጠይቁ እና የደንብ መተላለፍ ተግባርን ህግ አስከባሪዎች ከወንጀል ድርጊቶች ጋር እንዴት ተለይቶ መታየት እንዳለበት እና ያለውን የህግ ተጠያቂነት ጭምር ለህግ ግንዛቤ ወደ እናንተ ቀርቧል።

2. ህገ-ወጥ ድርጊቶቹ እና የወንጀል ተጠያቂነታቸው በህጉ እይታ

ማንኛውም የህግ አስከባሪ አካል ህጋዊ ተግባር ሲያከናውን በመጀመሪያ ማንነቱን እና የተሰጠውን ህጋዊ ትዕዛዝ የማሳየት ግዴታ አለበት። ይህ ሳይሆን ቀርቶ ማንነትን ሳይገልጹ፣ በቡድን በመደራጀት፣ ሰላማዊ ሰውን በማስፈራራትና በመረበሽ፣ እንዲሁም የበር ቁልፍ ሰብሮ መግባት የህግ ማስከበር ተግባር ሳይሆን ቀጥተኛ የወንጀል ድርጊት ነው።

ይህ ድርጊት በወንጀል ህግ አንቀጽ 424 (የመኖሪያ ቤትን ያለአግባብ መበርበር) እና አንቀጽ 407 (የስልጣን አላግባብ መገልገል) መሰረት በከባድ ሁኔታ ያስቀጣል። በተጨማሪም የበር ቁልፍ መስበር በወንጀል ህግ አንቀጽ 689 መሰረት "በሌላ ሰው ንብረት ላይ ሆን ብሎ ጉዳት ማድረስ" ወንጀል በመሆኑ አስከባሪዎቹን በግላቸው በወንጀልም በፍትሐብሔር የካሳ ክፍያም ያስጠይቃቸዋል።

ያለ ፍርድ ቤት ፍቃድ (በተለይም በምሽት/በሌሊት) መግባት እና መበርበር
በተመለከተም በኢፌዴሪ ህገ-መንግስት አንቀጽ 26 መሰረት ማንኛውም ሰው የግል ህይወቱ፣ መኖሪያ ቤቱ እና ንብረቱ የመከበር መብት አለው። ያለ ፍርድ ቤት ትዕዛዝ ወይም አስገዳጅ የህግ ምክንያት (ወንጀል ሲፈጸም እጅ ከፍንጅ ካልተያዘ በቀር) የሰውን መኖሪያ ቤት መበርበር ክልክል ነው። ድርጊቱ የተፈጸመው በምሽት ወይም በሌሊት ከሆነ ደግሞ በህጉ ፊት ቅጣቱን ይበልጥ ከባድ ያደርገዋል።

ያለ ፍርድ ቤት ፍቃድ ሰውን መያዝ፣ ማሰር እና ቃል ሳይቀበሉ ማቆየት
በህገ-መንግስቱ አንቀጽ 17 እና 19 መሰረት ማንም ሰው ያለ ህጋዊ ምክንያት እና ያለ ፍርድ ቤት ትዕዛዝ ሊያዝ ወይም ሊታሰር አይችልም። የህግ አስከባሪዎች ሰውን አስፈራርተው በመውሰድ ለአንድ፣ ለሁለት ወይም ለሶስት ቀናት በጣቢያ ማቆየት እና ቃል ሳይቀበሉ ማሰር "ያለአግባብ ሰውን ነጻነት ማጣት" (Unlawful Deprivation of Liberty) ወንጀል ነው። በወንጀል ህግ አንቀጽ 423 መሰረት ስልጣንን አላግባብ በመጠቀም ሰውን ያለ ህጋዊ ትዕዛዝ የያዘ ወይም ያሰረ የመንግስት ሰራተኛ በጽኑ እስራት ይቀጣል።

ያለአግባብ የሰው ንብረት መውሰድ (መውረስ)፦
• በህገ-መንግስቱ አንቀጽ 40 መሰረት የእያንዳንዱ ዜጋ የግል ንብረት የማፍራት መብቱ የተጠበቀ ነው። ደንብ አስከባሪዎችም ሆኑ ፖሊሶች የሰውን ንብረት ያለ ፍርድ ቤት ትዕዛዝ እና ያለ ህጋዊ አሰራር በጉልበት ወይም በማስፈራራት ከወሰዱ ድርጊቱ "የስልጣን አላግባብ መገልገል" (አንቀጽ 407) እና "ዝርፊያ" ወንጀል ደረጃ ላይ የሚመደብ በመሆኑ ከባድ የወንጀል ቅጣት ያስከትላል።

ያለአግባብ ፎቶ ማንሳት እና ለህዝብ ማሳየት (የሰውን ክብር ማዋረድ)፦
• በህገ-መንግስቱ አንቀጽ 24 መሰረት ማንኛውም ሰው ሰብአዊ ክብሩ እና መልካም ስሙ የመከበር መብት አለው። አንድን ዜጋ ጥፋተኛነቱ በፍርድ ቤት ሳይረጋገጥ ፎቶውን ማንሳት እና ማህበራዊ ሚዲያ ወይም ህዝብ በሚያየው ቦታ ላይ መልቀቅ የሰውን ስም የማጥፋት እና ክብርን የመንካት ወንጀል ነው። በወንጀል ህጉ አንቀጽ 407 እና አንቀጽ 613 መሰረት የወንጀል ተጠያቂነትን ያስከትላል።

3. የደንብ መተላለፍ ተግባር ባህሪ እና የእስራት ቅጣት የማይከተል ስለመሆኑ
• የደንብ መተላለፍ እና የወንጀል ልዩነት፦ ማንኛውም በደንብ አስከባሪዎች የሚታይ የንግድም ሆነ የመንገድ ዳር "የደንብ መተላለፍ" (Contravention) ተግባር መደበኛ ወንጀል አይደለም። የደንብ መተላለፍ አስተዳደራዊ ጥፋት በመሆኑ ቅጣቱም አስተዳደራዊ ብቻ ነው።

• የእስር ወይም የማቆያ ቅጣት አለመኖሩ፦ በኢፌዴሪ የወንጀል ህግ አንቀጽ 736 እና ተያያዥ የደንብ መተላለፍ ድንጋጌዎች እንዲሁም በአካባቢ ጥበቃና ደንብ ማስከበር አዋጆች መሰረት፣ ለደንብ መተላለፍ የሚጣሉ ቅጣቶች መቀጫ (የገንዘብ ቅጣት)፣ ማስጠንቀቂያ ወይም የንግድ ፍቃድ ማገድ/መሰረዝ ብቻ ናቸው። የደንብ መተላለፍ ተግባር በምንም መልኩ ሰውን ማሰር፣ በጣቢያ ወይም በማቆያ ማረፊያ ቤት ማቆየትን አያስከትልም። ስለዚህ የደንብ መተላለፍን ምክንያት በማድረግ ሰውን አሳድሮ ማሰር ፍጹም ህገ-ወጥ እና በህግ አስከባሪዎች የሚፈጸም ህገወጥ ተግባር ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል።

4. ማጠቃለያ

የፖሊስ፣ የደንብ አስከባሪ እና የክትትል ሰራተኞች ስልጣን ከህግ የመነጨ በመሆኑ ህግን ተከትሎ ብቻ መተግበር አለበት። ከላይ የተጠቀሱት ማንነትን ሳይገልጹ በሃይል የበር ቁልፍ ሰብሮ መግባት፣ ዜጎችን ህጋዊ ባልሆነ መንገድ ማሰር፣ ንብረት መውሰድ እና ፎቶ በማንሳት ስም ማጥፋት የተሰጣቸውን ህጋዊ ስልጣን ተገን በማድረግ የሚፈጸሙ ከባድ የመንግስት ስራ ላይ የሚፈጸሙ ወንጀሎች (Offenses Against Public Office) ናቸው። የደንብ መተላለፍ ጥፋቶች በተመለከተ በባህሪያቸው የገንዘብ መቀጫ እንጂ የእስር ቅጣት የማያስከትሉ መሆናቸው እየታወቀ፣ ዜጎችን ማሰርና ማቆየት ወንጀል ነው። ህገ-መንግስቱ እና የወንጀል ህጉ እነዚህን ድርጊቶች በጽኑ የሚያወግዙ እና ፈጻሚዎቹን በጽኑ እስራት የሚያስቀጡ በመሆኑ፣ ተጎጂ የሆኑ ዜጎች ለሚመለከተው የፍትህ አካል (ለዐቃቤ ህግ፣ ለበላይ ኃላፊዎች ወይም ለሰብአዊ መብት ኮሚሽን) አቤቱታ በማቅረብ መብታቸውን ማስከበር እና ህገ-ወጦችን ማስቀጣት ይችላሉ።

ማጣቀሻ/References/
1. የኢፊድሪ ህገመንግስት
2. የኢፊድሪ ወንጀል ህግ
3. ሌሎች አግባብነት ያላቸው ህጎች እና የጹሁፌ ሰነዶች

ፋንታሁን ደለለው
ለበለጠ የህግ ግንዛቤ
https://www.facebook.com/s...
https://t.me/Fantahunlawye... 0929101037
tiktok.com/fantahun214

እንኳን ለአዲሱ አመት አደረሰን።
አዲሱ አመት የሰላም የፍቅር የስኬት ይሁንል።
እስከአሁን ባለን የህግ ግንዛቤ ማስጨበጥ ስራ በዚህና በራሴ ገጾችና ማህበራዊ ሚዲያ እየሠጠን መሆኑ ይታወቃል።
በቀጣይም ከቀድሞ በበለጠ መልኩ ለእናንተ ይጠቅማል የምንለውን የህግ ጉዳዮች በማድረስ የህግ እወቀታችሁን በተለያዩ ርእሰ ጉዳዮች በተለያዩ ሚዲያዎች ጭምር ለማድረስ ተግተን የምንሰራ መሆኑን ከወዲሁ ለመግለጽ እንወዳለን።

መልካም አዲስ አመት

ማስታወቂያ
*******

የዕለት ተዕለት የንግድ ማስፋፊያ ፍላጎትሽን ለማሳካት፣ ምንም ዓይነት ማስያዣ ከማይጠይቅ ከ'ምቹ ኪያ' ዲጂታል ብድር እስከ 75,000 ብር ውሰጂ። ያውም በስልክሽ ብቻ!

Fedhii daldala kee guyyuun babal’isuuf qabdu milkeessuuf, liqii dijitaalawaa 'Michuu Kiyyaa' kan qabsiisa tokkollee sii hin gaafanne hanga Qarshii 75,000 fudhadhu. Sanuu bilbilumakeen!
#coopbank #michudigitallending #michukiyya #empoweringwomenentrepreneurs #digitalfinance #financialinclusion #ethiopia

ማስታወቂያ
******

ከ'ምቹ' ከተመቻቸሽ ትችያለሽ!
የማደግ ህልምሽን ዕውን ለማድረግ ቆርጠሽ፣ የፋይናንስ ዕጦት ማነቆ ከሆነብሽ፣ ከ’ምቹ’ ተመቻቺ። በ'ምቹ ኪያ' ዲጂታል ብድር እስከ 75,000 ብር በስልክሽ ወስደሽ ተጠቀሚ። እኛ ጋር ያለ ምንም ማስያዣ ብድር አለ!

Michuutti Michinaan ni dandeessa!
Mul’ata kee dhugoomsuuf kutannoo qabaattee, hanqina faaynaansiin yoo danqamte, Michuutti michi. Liqii dijitaalawaa Michuu Kiyyaan, bilbiluma keerraa hanga Qarshii 75,000tti fayyadami. Nu biraa qabsiisa tokko malee, liqii jira!
#coopbank #michudigitalloan #michukiyya #womenempowerment #womenentrepreneurs #digitallending #financialinclusion #ethiopia

የኢትዮጵያ ፌደራል ጠበቆች ማህበር የንግድና የኢንቨስትመንት ትስስርን የሚያፋጥን ጥናት በአለም አቀፍ መድረክ አቀረበ
#ethiopia | የኢትዮጵያ ፌደራል ጠበቆች ማህበር ምክትል ፕሬዝዳንት ወይዘሮ መሠረት አያሌው ከአለም አቀፍ ንግድና ኢንቨስትመንት እድገት ጋር የተያያዘ ጥናታዊ ጽሁፍ በማዘጋጀት በውጭ ሀገር ንግግር አድርገዋል።

በዚሁ መድረክ ላይ የቀድሞው የማህበሩ ፕሬዝዳንት እና የኮሜሳ ፍርድ ቤት የመጀመሪያ ደረጃ ምድብ ዳኛ አቶ ቴዎድሮስ ጌታቸው እንዲሁም የአሁኑ የማህበሩ ፕሬዝዳንት አቶ ተስፋዬ ደረሰ ተገኝተዋል።

ይህ ጥናት ኢትዮጵያ ከብሪክስ አባል ሀገራት እና ከሌሎች አለም አቀፍ የንግድ አጋሮቿ ጋር በሚኖራት ግንኙነት ወቅት የሚፈጠሩ አለመግባባቶችን በድርድር፣ በስምምነት እና በሽምግልና ለመፍታት የሚያስችል ነው።

በተጨማሪም የሀገሪቱን የንግድ መብቶች የሚያስከብር ሲሆን የኢትዮጵያ የህግ ባለሙያዎችና ጠበቆች በአለም አቀፍ ደረጃ ያላቸውን ተሳትፎ እና ሚና ለማሳደግ ከፍተኛ አስተዋፅኦ ይኖረዋል።
#ethiopianbarassociation #ethiopianinvestmentcommission #comesa #internationaltrade #law #brics #ethiopia #getutemesgen #getu #ጌጡ #ጌጡተመስገን #addisababa

በሕግ ስር ያሉ ተጠርጣሪ (ተከሳሾች) የዋስትና መብቶች
በኢትዮጵያ ሕግ ማእቀፍ
መግቢያ

#ethiopia | የዋስትና መብት አጠቃላይ ይዘት ተከሳሹ ፍርዱን በውጭ ሆኖ እንዲከታተል መፍቀድ እና የፍትህ ስራው ሳይደናቀፍ ተከሳሹ ችሎት መቅረቡን ማረጋገጥ ነው። ይህ መብት የአለምአቀፍ ሆነ ህገመንግስታዊ መርህ ሲሆን በወንጀል ሕግ ሥርዓት ውስጥም የግለሰብ ነጻነትን እና የህዝብ ደህንነትን ሚዛን ለመጠበቅ የሚያገለግሉ ዋና ዋና ዓላማዎችን፣ ሕጋዊ መሠረቶችን እና መመዘኛዎችን በማካተት የሚደነግግ ነው።

በዚህ ጽሁፍ የተከሰሻችን ወይም የተጠርጣሪዎችን መብቶችን ፣ ዋስትና የሚያስከለክሉ መብቶችን ፣ የይግባኝ መብቶችን እንዲሁም ዋስትና የተከለከሉ ሰወች እንዴት በፍርድ ቤት ሊስተናገዱ እንደሚገባ በማካተት ለህግ ግንዛቤ ለእናንተ ቀርቧል።

1. በኢትዮጵያ የሕግ ማዕቀፍ ውስጥ ያለ ዋስትና እስር (Pre-trial detention without bail) የሚፈጸመው
የዋስትና (Bail) መብት ዓለም አቀፋዊ መርሆች በዋናነት የተመሠረቱት በሰብዓዊ መብቶች ድንጋጌዎች እና በዓለም አቀፍ የፍትሕ ሥርዓት ሥነ-ምግባር ላይ ነው። እነዚህ መርሆች አንድ ተጠርጣሪ ጥፋተኛነቱ በፍርድ ቤት ሳይረጋገጥ መታሰር የሌለበትን እና ነፃነቱን የማግኘት መብቱን የሚያስከብሩ ናቸው።
ዋና ዋናዎቹ ዓለም አቀፋዊ የዋስትና መርሆች የሚከተሉት ናቸው፦

1.1. የንጽሕና ግምት መርህ (Presumption of Innocence)ይህ የሁሉም መርሆች መሠረት ነው፤ ማንኛውም ሰው በሕግ ፊት ጥፋተኛነቱ እስካልተረጋገጠ ድረስ እንደ ንጹህ ሰው ይቆጠራል።በመሆኑም ተጠርጣሪን ያለ ፍርድ ማሰር ቅጣት መሆን ስለሌለበት፣ በመደበኛ ሁኔታ በዋስ የመፈታት መብት ሊኖረው ይገባል።

1.2. ነፃነት መርህ ነው፣ እስር ልዩ ሁኔታ ነው (Liberty as a Rule, Detention as an Exception)በዓለም አቀፍ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃል ኪዳን (ICCPR አንቀጽ 9) መሠረት፣ የወንጀል ክስ የተመሠረተበት ሰው ፍርዱን በውጭ ሆኖ መከታተል አለበት።ቅድመ-ፍርድ እስር (Pre-trial detention) ጥቅም ላይ መዋል ያለበት ሌላ ምንም አማራጭ ከጠፋ ብቻ ነው።

1.3. የግለሰብ ሁኔታን ያገናዘበ መመዘኛ (Individualized Assessment)ዋስትና የመፍቀድ ወይም የመከልከል ውሳኔ በጅምላ ወይም በደፈናው መሆን የለበትም።ፍርድ ቤቶች የእያንዳንዱን ተጠርጣሪ የግል ታሪክ፣ የማምለጥ ስጋት፣ የደኅንነት ሁኔታ እና ከማኅበረሰቡ ጋር ያለውን ትስስር ለይተው ማየት አለባቸው።

1.4. የተመጣጣኝነት መርህ (Principle of Proportionality)
የዋስትና ሁኔታዎች እና የሚጠየቀው የገንዘብ መጠን ከተከሰሰበት ወንጀል ክብደት እና ከተጠርጣሪው የኢኮኖሚ አቅም ጋር የተመጣጠነ መሆን አለበት።ተጠርጣሪው ሊከፍለው የማይችለውን ከፍተኛ የገንዘብ መጠን መወሰን፣ በተዘዋዋሪ ዋስትናን የመከልከል ያህል ስለሚቆጠር በዓለም አቀፍ ሕግ የተከለከለ ነው።

1.5. የፍትሐዊነት እና የማድላት ነፃነት መርህ (Non-Discrimination)ዋስትና በሃብት፣ በዘር፣ በጾታ፣ በሃይማኖት ወይም በፖለቲካ አቋም ላይ ተመሥርቶ መገደብ የለበትም።ድሆች የዋስትና ገንዘብ መክፈል ባለመቻላቸው ብቻ እስር ቤት እንዲቆዩ መደረግ የለበትም፤ ለዚህም ነው ከገንዘብ ውጪ ያሉ የዋስትና አማራጮች (ለምሳሌ፦ በቃል መገደድ፣ የፓስፖርት እገዳ) እንዲተገበሩ የሚመከረው።

1.6. የፍርድ ቤት ቁጥጥር እና ይግባኝ መብት (Judicial Review and Right to Appeal)ዋስትናን የመከልከል ወይም የመፍቀድ ሥልጣን የገለልተኛ ፍርድ ቤት ብቻ መሆን አለበት (የፖሊስ ወይም የዓቃቤ ሕግ ውሳኔ ሊሆን አይችልም)።ተጠርጣሪው ዋስትና ከተከለከለ፣ ውሳኔውን ለከፍተኛ ፍርድ ቤት በይግባኝ የማስመርመር መብት ሊኖረው ይገባል።

2. በመርህ ደረጃ የዋስትና መብት ሕገ-መንግሥታዊ ጥበቃ የሚደረግለት ቢሆንም፣ በሕግ በተደነገጉ ልዩ ሁኔታዎችና ገደቦች ምክንያት ነው።የዚህ ሕጋዊ ማዕቀፍ ዋና ዋና ምሰሶዎች፣ መርሆዎች እና ልዩ ሁኔታዎች የሚከተሉት ናቸው፦

2.1. መሠረታዊው ሕገ-መንግሥታዊ መርህበኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 19(6) መሠረት፣ ማንኛውም የተያዘ ሰው በዋስ የመፈታት መብት አለው። ይህም ማለት በሕጉ መሠረት ዋስትና መፈቀድ መርህ (Rule) ሲሆን፣ መከልከል ወይም ያለ ዋስትና መታሰር ደግሞ ልዩ ሁኔታ (Exception) ነው።

2.2 ዋስትና ሙሉ በሙሉ የሚከለከልባቸው ወንጀሎች (Non-Bailable Offences)

በ1954 ዓ.ም የወጣው የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 63 እና ሌሎች ልዩ ሕጎች መሠረት፣ አንድ ተጠርጣሪ በሚከተሉት ከባድ ወንጀሎች ሲጠረጠር ፍርድ ቤት ዋስትና የመከልከል ግዴታ አለበት፦የሞት ቅጣት ወይም ከ12 ዓመት በላይ ጽኑ እስራት የሚያስቀጡ ከባድ ወንጀሎች (ለምሳሌ፦ ግድያ፣ የሀገር ክህደት)።የሙስና ወንጀል፦ በተሻሻለው የፀረ-ሙስና ልዩ የሥነ-ሥርዓትና የማስረጃ ሕግ መሠረት፣ ወንጀሉ ከ10 ዓመት በላይ የሚያስቀጣ ከሆነ ወይም ተደራራቢ ወንጀሎች ተደምረው ከ10 ዓመት በላይ የሚያስቀጡ ከሆነ ዋስትና ይከለከላል።የሽብርተኝነት ወንጀል፦ በፀረ-ሽብርተኝነት ሕጉ ሥር የሚወድቁ አብዛኞቹ ከባድ ወንጀሎች ተጠርጣሪው ያለ ዋስትና በማረፊያ ቤት እንዲቆይ ያደርጋሉ።

2.3. ፍርድ ቤት በራሱ ሥልጣን ዋስትና የሚከለክልባቸው ምክንያቶችበወንጀለኛ መቅጫ ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 67 መሠረት፣ ወንጀሉ በዋስ የሚያስፈታ ቢሆንም እንኳ ፍርድ ቤቱ የሚከተሉት ስጋቶች ካሉት ዋስትና ሊከለክል ይችላል፦ተጠርጣሪው የዋስትና ግዴታውን አክብሮ አይቀርብም (ይጠፋል) ተብሎ ሲሰጋ ፣
በዋስ ቢለቀቅ ሌላ ወንጀል ሊፈጽም ይችላል የሚል ጠንካራ ጥርጣሬ ሲኖር ፣
የምስክሮችን ቃል በመቀየር ወይም ማስረጃዎችን በማጥፋት በምርመራ ሂደት ላይ እንቅፋት ይፈጥራል ተብሎ ሲታመን ነው።

2.4. የምርመራ ጊዜ ማራዘሚያ (Remand)

ፖሊስ የጀመረውን የወንጀል ምርመራ በተገቢው ሰዓት አጠናቆ ካልጨረሰ፣ በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 19(4) መሠረት ፍርድ ቤቱን ተጨማሪ የምርመራ ጊዜ (ቀጠሮ) ሊጠይቅ ይችላል። ፍርድ ቤቱ የፍትሕ አሰጣጡን ሂደት ከግምት ውስጥ በማስገባት ተጠርጣሪው ያለ ዋስትና በማረፊያ ቤት ቆይቶ ምርመራው እንዲቀጥል እስከ 14 ቀናት (እና ከዚያ በላይ በተደራራቢ ቀጠሮዎች) ሊፈቅድ ይችላል።

3. የዋስትና ይግባኝ መብት

በኢትዮጵያ የሕግ ማዕቀፍ እና በዓለም አቀፍ መርሆች መሠረት፣ የዋስትና ይግባኝ መብት (Right to Appeal Bail Decisions) አንድ ተጠርጣሪ ወይም ዓቃቤ ሕግ የታችኛው ፍርድ ቤት በዋስትና ላይ የሰጠውን ውሳኔ ለበላይ ፍርድ ቤት አቅርቦ እንዲመረመርለት የመጠየቅ ሕጋዊ መብት ነው።ይህ መብት በኢትዮጵያ የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ-ሥርዓት ሕግ እና በይግባኝ ሥርዓት ውስጥ የሚከተሉትን ዋና ዋና ነጥቦች ያጠቃልላል፦

3.1. የይግባኝ መብቱ ለማን ይሰጣል?

የዋስትና ይግባኝ መብት ለሁለቱም ወገኖች እኩል የተሰጠ መብት ነው፦

ለተጠርጣሪው/ተከሳሹ፦ የታችኛው ፍርድ ቤት ዋስትና ሙሉ በሙሉ ሲከለክለው ወይም ተከሳሹ ሊያሟላው የማይችለውን እጅግ ከፍተኛ የገንዘብ መጠን ወይም ከባድ ግዴታ ሲጥልበት ይግባኝ ማለት ይችላል።

ለዓቃቤ ሕግ (መንግሥት)፦ የታችኛው ፍርድ ቤት "ዋስትና ሊሰጠው የማይገባውን ከባድ ተጠርጣሪ በዋስ ለቋል" ወይም "የተወሰነው የዋስትና መጠን ከተፈጸመው ወንጀል አንጻር በጣም አነስተኛ ነው" ብሎ ካመነ ውሳኔውን በመቃወም ይግባኝ ማለት ይችላል።

3.2. በይግባኝ ጊዜ የዋስትና ውሳኔን የማገድ ሥልጣን (Stay of Execution)

የታችኛው ፍርድ ቤት ለተጠርጣሪው ዋስትና ሲፈቅድ፣ ዓቃቤ ሕግ ውሳኔውን በመቃወም ይግባኝ ለማለት ካሰበ የዋስትናው ውሳኔ ለጊዜው ታግዶ ተጠርጣሪው እሥር ቤት እንዲቆይ ፍርድ ቤቱን የመጠየቅ መብት አለው።ይሁን እንጂ ዓቃቤ ሕግ ይግባኙን በአጭር ቀናት ውስጥ (ብዙውን ጊዜ በ48 ሰዓት ወይም በሕጉ በተቀመጠው አጭር ጊዜ) ለበላይ ፍርድ ቤት ካላቀረበ፣ የእገዳ ትዕዛዙ ተነስቶ ተጠርጣሪው በዋስ ይፈታል።

3.3. የበላይ ፍርድ ቤት ሥልጣን (Powers of the Appellate Court)
የይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ጉዳዩን ከመረመረ በኋላ ሶስት ዓይነት ውሳኔዎችን ሊሰጥ ይችላል፦

ማጽናት (Affirm)፦ የታችኛው ፍርድ ቤት የሰጠው የዋስትና መከልከል ወይም መፍቀድ ውሳኔ ትክክል ነው ብሎ መወሰን።
መሻር (Reverse)፦ የታችኛው ፍርድ ቤት የከለከለውን ዋስትና መፍቀድ፣ ወይም የፈቀደውን ዋስትና ሰርዞ ተጠርጣሪው እንዲታሰር ማዘዝ ይሆናል።

ማሻሻል (Modify)፦ የተወሰነውን የዋስትና የገንዘብ መጠን መቀነስ/መጨመር ወይም የዋስትና ሁኔታዎችን (ለምሳሌ የማምለጫ ስጋትን ለመቀነስ የፓስፖርት እገዳ መጣል) መለወጥ።

3.4. መሠረታዊ ዓላማው

ፍርድ ቤቶች በዋስትና መብት ላይ ሊፈጽሙ የሚችሉትን የሕግ ስህተት ወይም የሥልጣን አጠቃቀም ጉድለት (Abuse of Discretion) ለማረም እና የአንድን ሰው ሰብዓዊና ሕገ-መንግሥታዊ የነፃነት መብት ያለ አግባብ እንዳይገደብ ዋስትና ለመስጠት ነው።

4. ዋስትና የተከለከሉ ሰወች ጉዳያቸው እንዴት ይታያል?
ዋስትና የተከለከሉ ተከሳሾች ጉዳያቸው በፍርድ ቤት በቶሎ እንዲታይ እና ውሳኔ እንዲያገኝ ማድረግ ፍትህን ለማረጋገጥ እና ሰብአዊ መብትን ለመጠበቅ በጣም አስፈላጊ ነው።ይህንን ሂደት ለማፍጠን የሚረዱ ዋና ዋና መንገዶችና መፍትሄዎች የሚከተሉት ናቸው።

4.1. የህግ እና የሥርዓት ማሻሻያዎችልዩ የችሎት ቀጠሮ፡ ዋስትና ለተከለከሉ ተከሳሾች ቀዳሚነት የሚሰጡ ተከታታይ የችሎት ቀናትን መመደብ።የጊዜ ገደብ ማስቀመጥ፡ ክስ ከቀረበበት ቀን ጀምሮ የመጨረሻ ውሳኔ የሚሰጥበትን ከፍተኛ የጊዜ ገደብ በህግ መወሰን።ቀላል የክስ ሂደቶች፡ ውስብስብ ያልሆኑ እና ግልጽ የሆኑ ክሶችን በአጭር ሥርዓት (Summary Procedure) ማየት።

4.2. የፍርድ ቤቶች አሰራርን ማዘመንየዲጂታል አሰራር (E-Court)፦ የክስ መዝገቦችን እና ማስረጃዎችን በኮምፒውተር በማደራጀት የቢሮክራሲ መዘግየትን መቀነስ።የቅድመ-ችሎት ስብሰባ (Pre-Trial Conference)፦ ከችሎት በፊት በዓቃቤ ህግ እና በተከሳሽ ጠበቃ መካከል የሚደረጉ ውይይቶችን በማበረታታት ክርክሮችን ማጥበብ።የዕለታዊ መዝገብ አስተዳደር፡ በአንድ ችሎት የሚታዩ መዝገቦችን ቁጥር በመመጠን ለእያንዳንዱ መዝገብ በቂ ጊዜ መስጠት።

4.3.. የባለድርሻ አካላት ቅንጅትየማስረጃ ዝግጁነት፡ ፖሊስና ዓቃቤ ህግ ሙሉ ማስረጃ ሳይኖራቸው ሰውን ከማሰር መቆጠብ እና ምርመራን በፍጥነት ማጠናቀቅ።የጠበቆች ተገኝነት፡ ለተከሳሾች በቂ የመንግስት መከላከል ጠበቃ (Public Defender) በወቅቱ መመደብ።የማረሚያ ቤቶች ትብብር፡ ተከሳሾችን ያለ ምንም መዘግየት በየቀጠሮው ፍርድ ቤት ማቅረብ።

4.4. አማራጭ የፍትህ መፍትሄዎችየጥፋተኝነት ድርድር (Plea Bargaining)፦ ተከሳሽ እና ዓቃቤ ህግ በህጉ መሠረት ተደራድረው ጉዳዩን በቶሎ እንዲያልቅ ማድረግ።የዋስትና ሁኔታዎችን እንደገና ማየት፡ ክርክሩ ከዘገየ የዋስትና እገዳውን በማንሳት በገንዘብ ወይም በሰው ዋስ እንዲፈቱ መፍቀድ፥
ዋና ዋና መሠረታዊ መብቶች ናቸው።

5. ማጠቃለያ
ዋስትና መሠረታዊ መብት ሲሆን ህጉ በተለየ ሁኔታ እንዲከለከል ያስቀመጠ እንደሆነ ዋስትና የሚከለከልበት ሁኔታ አለ። ይሁን እንጂ ዋስትና የተከለከለ ሰው ይግባኝ ህገመንግስታዊ መብት ነው። ዋስትና የተከለከሉ ሰወች ጉዳያቸው ከሌላው ይልቅ በቶሎ ኤንዲታይ ማድረግ ንጹህ ሆኖ የመገመት ህገመንግስታዊ መብትንና ፍትህ የማግኘት ህገመንግስታዊ መብትን ማስጠበቅ ነው።

ማጣቀሻዎች
1. የኢፊድሪ ሕገመንግስት
2. ዓለም አቀፍ ስምምነቶች
3. የኢፊዲሪ ወንጀል ሕግ
4. የኢፊድሪ ወንጀል ስነ ስርአት

በፋንታሁን ደለለው , Fantahun Delelew , Lawyer.
https://www.facebook.com/s...

ማስታወቂያ
*******

የንግድሽ ዋስትና 'ምቹ' እያለልሽ ብቻሽን አትልፊ!
ያለምንም ማስያዣና ቀጠሮ፣ በፈለግሽው ቀን እና ግዜ እስከ 75,000 በሚደርስ ቀላል ብድር የሚደግፍሽ 'ምቹ ኪያ' ዲጂታል ብድር ከጎንሽ ነው። ውሰጂ፤ ከግብሽ ድረሺ።

Wabiin Daldalakee Michuun Osoo Jiruu kophaakee hin Dhama’in!
Qabsiisa fi beellama tokko malee, yeroo fi guyyaa barbaaddetti liqii salphaa hanga Qarshii 75,000 tiin kan si tumsu, liqiin dijitaalawaa, Michuu Kiyyaa sifaana. Fudhadhu; galmakee gahi.
#coopbank #michudigitallending #michukiyya #digitalfinance #womenempowerment #economicgrowth #financialinclusion #ethiopia

የመንግሥት ሥርዓት ባህሪያት፦ ፓርላማዊ ወይስ ፕሬዚዳንታዊ?
በአለምአቀፍ እና በኢትዮጵያ ሕግ ማእቀፍ

በፋንታሁን ደለለው - Lawyer

መግቢያ #ethiopia | መንግስታት ሀገራቸውን የሚያስተዳድሩበት የራሳቸውን ስረአተ መንግስት ይከተላሉ። በአለም ላይ በዋናነት የታወቁት እና በተግባር የሚታዩት ፓርላማዊ/Parliamentary/እና ፕሬዚዳንታዊ /presidential/ናቸው።

ፓርላማዊ እና ፕሬዚዳንታዊ ስረአተ መንግስት የተለያየ አይነት የመንግስት ስረአት ሲሆኑ የስረአቱ መቀያየር በመንግስቱ አወቃቀር ከላይ እስከ ታች ድረስ የተለያየ የተለያየ ባህሪ እንዲኖረው የሚያደርገው ሲሆን በዚህ ጽሁፍ ፓርላሜንታዊ ስረአት መንግስት ምንድነው? ፕሬስደንሼያል ስረአተ መንግስት ምንድነው? የእኛ የኢትዮጵያ ስረአተ መንግስት ምን ይባላል? ለእኛ አይነት ሀገርስ የትኛው አይነት ስረአተ መንግስት ይመከራል? የሚሉት ነጥቦችን በመዳሰስ ለአንባቢው ግንዛቤን ለማስጨበጥ ይህንን ጹሁፍ ወደ እናንተ አቅርበናል።

1. ስረአተ መንግስት ምንድነው?

ስረአተ መንግስት ማለት መንግስት የሚመራበት ስረአት ማለት ሲሆን በዋናነት በአለማችን ላይ ሁለት አይነት ስረአተ መንግስት ይገኛሉ። እነርሱም ፓርላሜንታዊ እና ፕሬስደንሽያል ስረአተ መንግስት ሲሆኑ የእነዚህ ቅይጥ ስረአት መንግስት እንዳለም ይታወቃል። በዚህ ጽሁፍ በዋናነት ሁለቱን የፕሬስዳንሻል እና የፓርላሜንታሪ ስረአተ መንግስት ትኩረት የየምናደርግበት ነው። እነዚህ ስረአቶች ገዢው መንግስት ተገቢና አስፈላጊውን ጥናት በማድረግ የሀገሩን ባህሪ፣የህዝቡን ሁኔታ፣የሀገሪቱን እድገት፣ የውጭ ግንኙነት ያሰበውን ከሀገራዊ ፋይዳና ራእይ አንጻር የትኛው ሊጠቅም እንደሚችለው በመለየት በየትኛው ስረአተ መንግስት መምራት እንዳለበት ወስኖ ሀገርን የሚመራበት ስረአት ፥ ስረአት መንግስተ ይባላል።

2. ሁለቱ ስረአተ መንግስቶች መሠረታዊ ባህሪያቸው ምንድን ነው?

2.1 የመንግስት ምስረታ በፓርላሜንታዊ ዲሞክራሲያዊ ስርዓት
ፓርላሜንታዊ ዲሞክራሲያዊ ስርዓት በዋናነት የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ከፍተኛ ስልጣን ባለቤት የሚሆንበት ስርዓት ነው፡፡ በዚህ አይነት የመንግስት ስርዓት ውስጥ የመንግስት ምስረታ የተለያዩ ሂደቶች ሊኖሩት ይችላል፡፡ ይህ ማለት በተለያዩ የህግ ስርዓቶች ውስጥ የመንግስት ምስረታ ወይም የመሪዎች ምርጫ የተለያየ ሂደት አለው፡፡

በዚህ መሰረት በአንዳንድ ሀገራት ጠቅላይ ሚኒስትር በሀገሪቱ ርዕሰ ብሔር የሚሰየም ሲሆን በሌሎች ሀገራት የህግ አውጪው አካል ጠቅላይ ሚኒስትርን የሚመርጥበትን ሂደት ጥቅም ላይ ይውላል፡፡ እንዲሁም ጠቅላይ ሚኒስትር እና ሌሎች የሚኒስትሮች ምክር ቤት አባላት ከህግ አውጪው አካል የሚመረጡበትን አሰራር የሚከተሉ ሀገራት ያሉ ሲሆን አንዳንድ ሀገራት ህግ አውጪው እና ህግ አስፈፃሚው አካል መለያየት ስለሚገባቸው እነዚህ ሚኒስትሮች ከህግ አውጪው መመረጥ የለባቸውም የሚል አቋም ይይዛሉ፡፡ ሌሎች ሀገራት የቅልቅል ሂደትን የሚከተሉ ሲሆን ጠቅላይ ሚኒስትር እና ሌሎች የሚኒስትሮች ምክር ቤት አባላት ከህግ አውጪው አካል ወይም አባል ካልሆኑ ሊመረጡ ይችላሉ፡፡

የሚኒስትሮች ምክር ቤት አባላት ሀገራት እንደሚከተሉት ስርዓት በጠቅላይ ሚኒስትር ሊሾሙ ወይም በጠቅላይ ሚኒስትር አቅራቢነት በርዕሰ ብሔር ወይም በህግ አውጪው አካል ሊሾሙ ይችላሉ፡፡ ይህም ብዙ ጊዜ በሚስጥር በሚደረግ ሳይሆን በግልፅ ምርጫ የሚደረግ ነው፡፡

2.1.1ፓርላማዊ ስርአተ መንግስት ጥንካሬ

ሀ. ይህ ስረአት ዲሞክራሲ በጣም ባልዳበረበቸው ሀገራት እንደ አፍሪካ እና ምስራቅ እሲያ ሌሎችም እነዚህን በመሳሰሉት ሀገራት የሚመከር ነው። አስፈጻሚው አካል የምክር ቤት አባል የሚሆንበትን ባህሪ ያሳያል። የዚህ ስረአተ መንግስት አንዱና ዋነኛ ጠቀሜታው የመንግሥትን ፖሊሲ፣ተልእኮ፣ህገመንግስቱን አስጠብቆ ለማስኬድ ከፍተኛ እድል ይፈጥርለታል።

ለ. አስፈጻሚው አካል ማለትም የሚኒስትሮች ምክር ቤት ወይም የጠቅላይ ሚኒስትሩ ጽ/ቤት ወይም ጠቅላይ ሚኒስትሩ የሚያቀርባቸውን ረቂቅ አዋጅ ፣ የአለምአቀፍ ስምምነቶችን ለማጸደቅ ከፍተኛ እድል ይፈጥራል።

ሐ. የገዢው መንግስትን የፖለቲካ ድርጅት ለማጠናከርና በምክር ቤቱ የሚነሱ ሀሳቦችን በበላይነት ለማስኬድ የሀገሪቱን አጠቃላይ አካሄድ ለመቆጣጠር ከፍተኛ እድል ይፈጥርለታል።

መ. ለያዘው ስረአተ መንግስት የሚመቹ አመራሮችን ዳኞችን የፍርድ ቤት ፕሬዝዳንቶችን ጨምሮ ለመሾም ለመንግስትነት አካሄዱ ካልተመቸውም ለመሻር እድል ይፈጥርለታል።

ሠ. አስፈጻሚው ተጠሪነቱ ለምክር ቤቱ መሆኑ ለተጠያቂነትና ግልጸኝነት አሰራር አመቺ መንገድን የሚፈጥር ነው።

ረ. ጠቅላይ ሚኒስተሩ አስፈጻሚዎችን የመሾም ስልጣን መኖሩ ለአስተዳደሩ ምቹ ሁኔታን የሚፈጥር ነው።

2.1.2 የሚተችበት ደካማ ጎን

ሀ. የስልጣን ክፍፍል/separation of power/

የስልጣን ክፍፍል በሶስቱ የመንግስት ክፍሎች በተለየ ሁኔታ/clearly/ የለም ተብሎ ይተቻል። እራሱ አስፈጻሚ ሆኖ ህግ አውጪ መሆኑ የስልጣን ክፍፍልን ትርጉም የሚያሳጣው በመሆኑ የዲሞክራሲያዊ ባህሪን ሙሉነት የሚያሳጣው ነው ተብሎ ይተቻል።

ለ. የቁጥጥር ስረአት/check and balance/

የመንግስት አካላት የሆኑት አስፈጻሚው፣ህግ አውጪው፣ህግ ተርጓሚው እርስ በእርሳቸው ቁጥጥር የሚደረግበት ስረአት የላላ በመሆኑ ዲሞክራሲን የሚያጠናክር አይደለም ተብሎ ይተቻል።

ሐ. የስልጣን መቀላቀል

ህግ አስፈጻሚው በተለይም ጠቅላይ ሚኒስትሩ በህግ አስፈጻሚም ሆነ በህግ አውጪው/በምክር ቤቱ / ቦታ መቀመጫ/ስልጣን/ በመኖራቸው ስልጣንን/power/ የመጠቅለል ባህሪ ስለሚኖረው የመንግስት አሰራርና ተጠያቂነትን መርህ ስጋት ውስጥ የሚከት ነው ተብሎ ይተቻል።
መ. የህግ አስፈጻሚው የእድሜ ዘመን የህግ አውጪ እድሜ ዘመን ነው። ህግ አስፈጻሚው ከህግ አውጪው የተለየ አይደለም።

3. የፕሬዚዳንታዊ ስርአተ መንግስት/ presidential government / ባህርያት

ይህ ስረአተ መንግስት የስልጣን ክፍፍል/separation power/ የሚታይበት ሲሆን የሀገር መሪው/Head of government/ ከምክር ቤቱ ወይም አብላጫ ወንበር ከያዘው የፖለቲካ ድርጅት የሚመረጥ ሳይሆን ዜጎች በምርጫ የሚመርጡት ነው። ፕሬዝዳንቱ ተጠሪነቱ ለምክር ቤቱ ሳይሆን ለህዝብ ነው። ፕሬዝዳንቱ የምርጫ ዘመኑ ውስን ሲሆን የህግ አውጭውን የምርጫ ዘመን የሚከተል አይደለም። ያለበት የፖለቲካ ድርጅት በምክር ቤቱ አብላጫ ወንበር ያዘም አልያዘም በዜጎች የሚመረጥ በመሆኑ ከዚህ ጋር የሚያገናኘው የለም።

3.1 የፕሬስዴንሽያል ስረአተ መንግስት/ presidential government / ጥንካሬው

ሀ.. የስልጣን ክፍፍል/separation of power/
በአስፈጻሚው፣በህግ አውጪው፣በህግ ተርጓሚው መካከል ግልጽና የተለየ ነው። አስፈጻሚው ህግ አውጪ አይደለም።

ለ. የቁጥጥር ስረአት/check and balance/

ሶስትም የተለዩ አንዱ የሌላውን ስልጣን የማይቆናጠጥ በመሆኑ (ለምሳሌ አስፈጻሚው የህግ አውጪውን የማይዝ ) አንዱ አንዱን ለመቆጣጠር አመቺ ነው።

ሐ. ፕሬዝዳንቱ የሚመረጠው ቀጥታ በዜጎች ድምጽ መሆኑ
ፕሬዝዳንቱ ሀገር ለመምራት የሚያስችለው አቅም ያለው ስለመሆኑ በገር ወዳደድነቱ፣በብቃቱ ፣ በምግባሩ፣በፖለቲካ ብስለቱ በመሳሰሉት ዜጎች ቀጥታ አይተው መዝነው የሚመርጡበት እንጂ እንደ አሸናፊ ፖለቲካ ፓርቲ የፖለቲካው አባላት እራሳቸው ጠቅላይ ሚኒስትሩን የሚመረርጡበት አይደለም።

መ. ፕሬዝዳንቱ አስፈጻሚዎችን የመሾም ስልጣን መኖሩ ለአስተዳደሩ ምቹ ሁኔታዎችን ይፈጥራል።

3.2. ድክመት

ሀ. የፕሬዝዳንቱ ፖለቲካ ፓርቲ የተሸነፈ እንደሆነ በህግ አውጪው ምክር ቤት ከሚፈልገው ፖሊሲ አንጻር ሊያጸድቅ የሚፈልገው ህግ የመጽደቁ እድል የጠበበ ነው።

ለ. አስፈጻሚው የሚበጀውን ህጎች ለማጸደቅ በምክር ቤት ድምጽ የመስጠት እድል የለውም

ሐ.ፕሬዝዳንቱ ለምክር ቤት ተጠሪ ባለመሆኑ ምክር ቤቱ ፕሬዝዳንቱን የመቆጣጠር እድል ያነሰ ይሆናል።

መ.በተለየ ሁኔታ ካልሆነ በቀር ፕሬዝዳንቱ እና አስፈጻሚው ተጠሪነቱ ለምክር ቤቱ ባለመሆኑ ለቁጥጥር ልልነት በር ከፋች ሊሆን ይችላል።

4. ስረአተ መንግስት በኢትዮጵያ ያለው ባህሪያት

ኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ መንግስት ስረአት ፓርላሜንታሪ ዲሞክራሲያዊ እንደሆነ በሀገራችን ህገ መንገስት አንቀጽ 45 ላይ ተደንግጓል፡፡ የፌዴራል ፓርላማ በሁለት ምክር ቤቶች የተዋቀረ ሲሆን እነዚህም የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት እና የፌደረሽን ምክር ቤት ናቸዉ፡፡ ሁለቱም ምክር ቤቶች የተለያየ አወቃቀር፣ ሥልጣንና ተግባር እንደላቸዉ በሕገመንገስቱ ተደንግጓል፡፡

በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ መንግስት አንቀፅ 8 መሠረት የኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ህዝቦች የኢትዮጵያ ሉዓላዊ የሥልጠን ባለቤት መሆናቸዉን ይደነግጋል፡፡ ሉዓላዊነታቸዉ የሚገለጸዉ በህገ-መንግስቱ መሰረት በሚመርጧቸው ተወካዮች ወይም በቀጥታ በሚደረግ ዲሞክራሲያዊ ተሳትፎ አማካይነት መሆኑን በዚሁ አንቀጽ ስር ተደንግጓል፡፡ በህገ መንግስታችን መንግስት ስንል የህግ አዉጪዉን፣ ህግ አስፈፃሚዉን እና ህግ ተርጎሚ አካሉን በአንድ ላይ የያዘ ነዉ፡ መሆኑ ይታወቃል። በህግ መንግስቱ አንቀጽ 50 ላይ የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ በፌዴራል እና በክልሎች የተዋቀረ መሆኑን ይደነግጋል፡፡ በዚሁ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ 3 ስር የፌዴራል መንግስት ከፍተኛ የሥልጣን አካል የፌዴረል የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ወይም የህግ አዉጪዉ እንደሆነ እና የምክር ቤቱ ተጠሪነትም ለህዝቡ እንደሆነ አስቀምጧል፡፡ በተመሳሳይ በክልሎችም ከፍተኛ የሥልጣን አካል የክልሉ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ወይም የህግ አዉጪዉ እንደሆነ እና የምክር ቤቱ ተጠሪነትም ለህዝቡ እንደሆነ አስቀምጧል፡፡

መንግስትን ማቋቋም የሚቻልበትን በተመለከተ የመንግስት ስልጣን በምርጫ ብቻ እንደሚያዝ የህገ መንግስቱ አንቀፅ 9 (3) ይገልፃል፡፡ እንዲሁም በአንቀፅ 56 እና 73 (2) እንደተገለፀው በምርጫ አብላጫ ድምፅ ያገኘ ፓርቲ መንግስትን ይመሰርታል፡፡

የምስረታ ሂደት እና መሪዎቹ የሚመረጡትን መንገድ በተመለከተ የህግ አውጪው አካል (የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት) አባላት በፓርቲዎች አቅራቢነት በምርጫ በህዝብ ተመርጠው የምክር ቤቱ አባል እንዲሆኑ ይደረጋል፡፡ የምክር ቤቱ አፈ ጉባኤ እና ምክትል አፈ ጉባኤ ግን ከምክር ቤቱ አባላት መካከል በምክር ቤቱ እንደሚመረጡ በህገ መንግስቱ አንቀፅ 55 (19) ላይ ተደንግጎ ይገኛል፡፡ በሌላ በኩል የፌዴሬሽን ምክር ቤት አባላት በክልሎች ምክር ቤቶች ተመርጠው እንደሚላኩ አንቀፅ 61 (3) ላይ የተገለፀ ሲሆን የምክር ቤቱ አፈ ጉባኤ እና ምክትል አፈ ጉባኤ ከምክር ቤቱ አባላት መካከል በምክር ቤቱ ይመረጣሉ፡፡

የህግ አስፈፃሚ አካል ምርጫን በተመለከተ የህግ አውጪው አካል (ህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት) የህዝብ ተወካይ በመሆኑ በህግ አስፈፃሚው እና ህግ ተርጓሚው አካል ምርጫ ላይ ትልቅ ስልጣንና ተሳትፎ አለው፡፡ በዚህ መሰረት የሀገሪቷ ርዕሰ ብሔር በህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አቅራቢነት ሁለቱ ምክር ቤቶች (በህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት እና የፌዴሬሽን ምክር ቤት) በጋራ የሚመርጡ መሆኑን አንቀፅ 70 ይደነግጋል፡፡ ርዕሰ ብሔር ከምክር ቤቱ አባላት ወይም አባል ካልሆኑት ውስጥ ሊመረጥ ይችላል፡፡ በሌላ በኩል ጠቅላይ ሚኒስትር እና የሚኒስትሮች ምክር ቤት አባላት በህግ አውጪው አካል (በህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት) እንደሚመረጡ አንቀፅ 55 (19) ያሳያል፡፡ እንደ ህገ መንግስቱ አንቀፅ 73 (1) መሰረት ጠቅላይ ሚኒስትር ከህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባላት መካከል የሚመረጥ ሲሆን የሚኒስትሮች ምክር ቤት አባላት በጠቅላይ ሚኒስትር አቅራቢነት ከህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባላት መካከል ወይም አባል ካልሆኑ ሰዎች ሊመረጡ እንደሚችሉ ከአንቀፅ (74 (3) መረዳት ይቻላል፡፡

የህግ ተርጓሚ አካል ወይም ፍርድ ቤትን በተመለከተ የጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዚዳንት እና ምክትል ፕሬዚዳንት በጠቅላይ ሚኒስትር አቅራቢነት በህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት እንደሚመረጡ በህገ መንግስቱ አንቀፅ 55 (13) ላይ ተገልፆል፡፡ በተመሳሳይም የሌሎች ፍርድ ቤቶች ፕሬዚዳንቶች እና ዳኞችም በህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በጠቅላይ ሚኒስትሩ አቅራቢነት እንደሚሾሙ በህጉ ተደንግጓል፡፡ የክልል መንግስታትም በተመሳሳይ የራሳቸውን መንግስት በህገመንግስቱ አንቀጽ 50 መሠረት በግልጽ ተደንግጓል።

5. ማጠቃለያ

በአለማችን ላይ በዋናነት ሁለት አይነት ስረአተ መንግስት/form of the government/ ያሉ ሲሆን እነዚህም ፕሬስዴንሽያል/Presidential/ እና ፓርላመንተራዊ/ Parliamentary/ስረአት መንግስት በመባል የሚታወቁ ናቸው። እነዚህም እያንዳንዳቸው በመንግስት አወቃቀር፣በምርጫ ስረአት፣በስልጣን ክፍፍል፣በመንግስት ተጠሪነት፣በቁጥጥር ስረአት የራሳቸው ባህሪያት ያላቸው ሲሆን ኢትዮጵያ በኢፊድሪ ህገመንግስት አንቀጽ 45 መሠረት ፓርላሜንታዊ ስረአተ መንግስትን ትከተላለች።

ማጣቀሻዎች
1. የኢፊድሪ ህገመንግስት አዋጅ ቁጥር 1/1987
2. የኢትዮጵያ ፍትህ ሚኒስተር ድረ ገጽ
3.SYSTEMS OF GOVERNMENT
Denis Baranger and Christina Murray
4. Others International papers/documents/Researches on forms/system of government
https://www.facebook.com/s...
https://t.me/Fantahunlawye...

የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን (ENDC) የተቋቋመበት ህጋዊ ሥልጣን ፣ የውሳኔ ሰጪነት እና ተፈጻሚነት
በኢትዮጵያ ህጋዊ ማእቀፍ

መግቢያ
#ethiopia | የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን (ENDC) በይፋ የተቋቋመው በታኅሣሥ 20/ 2014 ዓ.ም. (በፈረንጆቹ ታኅሣሥ 29፣ 2021) በአዋጅ ቁጥር 1265/2014/ መሆኑ ይታወቃል። አዋጁ ከጸደቀ ከሁለት ወራት በኋላ፣ በምክር ቤቱ የተመረጡት 11 ዋና ኮሚሽነሮች ቃለ-መሐላ ፈጽመው በይፋ ሥራ የጀመሩት በየካቲት 14 ቀን 2014 ዓ.ም. (የካቲት 21፣ 2022) መሆኑን ካገኘነው መረጃ የተረዳን ሲሆን በዚህ ጹሁፍ የኮሚሽኑ አጠቃላይ ስልጣን ፣ የውሳኔ ሰጪነት ገደብ እና ተፈጻሚነት እንዲሁም ኮሚሽኑ ለመቋቋም የህግ መሠረት ፣ እንዲሁም በኮሚሽኑ ምክረ ሀሳብ ላይ የመንግስት ወይም አስፈጻሚ አካሉ የማስፈጸም ግዴታ እነ በዚህ ላይ የኢፊድሪ ህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያለው ስልጣን ምን እንደሆነ የህግ ግንዛቤ ለማስጨበጥ የቀረበ ጽሁፍ ነው።

1. የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን (ENDC) ህጋዊ ስልጣን
የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን (ENDC) የፖለቲካ ውሳኔዎችን የመወሰን ወይም ሕግ የማውጣት ቀጥተኛ የመንግሥትነት ሥልጣን የለውም። ነገር ግን ሂደቱን በበላይነት ለመምራት የሚያስችለው ሙሉ አስተዳደራዊ እና ሥነ-ሥርዓታዊ የውሳኔ ሰጪነት ሥልጣን በአዋጅ ተሰጥቶታል።የኮሚሽኑ የውሳኔ ሥልጣን ይዘት፣ በአዋጅ የመቋቋሙ ሕጋዊ መሠረት እና የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ይህንን ተቋም ለማቋቋም ያለው የሕግ ምንጭ እንደሚከተለው ነው።

. የኮሚሽኑ የውሳኔ ሰጪነት ሥልጣን ምንነት በአዋጅ ቁጥር 1265/2014 መሠረት ኮሚሽኑ በሚከተሉት የሥራ ክፍሎች ላይ የመጨረሻ ውሳኔ የመስጠት ያለው ሲሆን እንደሚከተለው ቀርቧል።

1.1. የአጀንዳዎች ውሳኔ፦ ከሕዝብና ከባለድርሻ አካላት የተሰበሰቡ አጀንዳዎችን መርምሮ፣ የትኞቹ ለአገራዊ ምክክር እንደሚቀርቡ የመወሰን ሥልጣን

1.2. የተሳታፊዎች ልየታ ውሳኔ፦ በማንኛውም የምክክር መድረክ ላይ እነማን መሳተፍ እንዳለባቸው የመወሰን እና የማጽደቅ ሥልጣን

1.3. የምክረ-ሐሳብ ይዘት ውሳኔ፦ በምክክሩ ማጠቃለያ ላይ ወደ መንግሥት የሚላኩትን የመጨረሻ "የምክረ-ሐሳብ ሰነዶች" ይዘትና አወቃቀር የመወሰን ሥልጣን

1.4. የውስጥ መዋቅርና አደረጃጀት ውሳኔ፦ የኮሚሽኑን የውስጥ መመሪያዎች ማውጣት፣ ክልላዊ ጽሕፈት ቤቶችን መክፈት እና አወያዮችን የመሰየም ሙሉ ሥልጣን

2. በአዋጅ ለመቋቋሙ የሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን ምንጭ
የኢፌድሪ ሕገ-መንግሥት ለማንኛውም የፌዴራል ሕግ ወይም ተቋም መቋቋም የበላይ የሕግ ምንጭ ነው። የዚህ ኮሚሽን በአዋጅ መቋቋም የሚከተሉትን ሕገ-መንግሥታዊ መርሆዎች መሠረት ያደርጋል፦

2.1. ሕገ-መንግሥታዊ ዋስትና (የሰላምና አንድነት ግዴታ)፦ በሕገ-መንግሥቱ መግቢያ (Preamble) እና በተለያዩ ድንጋጌዎች ላይ የሕዝቦችን ሰላም፣ ዴሞክራሲያዊ አንድነት እና ሕጋዊ ሥርዓትን የማስከበር ኃላፊነት ለመንግሥት ተሰጥቷል። ይህንን ትልቅ ብሔራዊ ግብ ለማሳካት መንግሥት ጊዜያዊ ወይም ቋሚ የሆኑ ልዩ ተቋማትን በአዋጅ ማቋቋም ይችላል።

2.2. የሕግ የበላይነት መርሆ (አንቀጽ 9)፦ ሕገ-መንግሥቱ የሀገሪቱ የበላይ ሕግ በመሆኑ፣ ማንኛውም ተቋም ሲቋቋም ሕጋዊ ሰውነት እንዲኖረውና ከሕገ-መንግሥቱ ጋር የማይጋጭ ግልጽ አዋጅ ሊወጣ እንደሚገባ የሚደነግግ ሲሆን ይህን መሠረት ያደረገ ነው።

3. የምክር ቤቱ (የፓርላማው) የሕግ ምንጭና ሥልጣን...
የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት (ፓርላማው) ይህንን ኮሚሽን በአዋጅ ለማቋቋም ያለው ግልጽ የሕግ ምንጭ የኢፌድሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 55 ነው። በዚህ ድንጋጌ ሥር የተዘረዘሩት የምክር ቤቱ ሥልጣናት የሚከተሉትን ተቀምጧል።

3.1. አጠቃላይ ሕግ የማውጣት ሥልጣን (አንቀጽ 55/1)፦ ምክር ቤቱ በሕገ-መንግሥቱ ለፌዴራሉ መንግሥት በተሰጡት የስምሪት ዘርፎች (በተለይም ሀገራዊ ሰላም፣ መረጋጋት እና የሕግ የበላይነትን በሚመለከቱ ጉዳዮች) ላይ ሕግ የማውጣት ሙሉ ሥልጣን አለው።

3.2. ገለልተኛና ገዢ ተቋማትን የማቋቋም ሥልጣን፦

4. የኢፌድሪ ህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ኮሚሽኑን ከማቋቋም እና ሌሎች በዚህ ላይ ከህግ አንጻር ያለው የስልጣን ምንጭ...

1. ኮሚሽኑን የማቋቋም ህጋዊ ስልጣን

ምክር ቤቱ ተጠያቂነታቸው ቀጥታ ለራሱ የሆኑ (እንደ ሰብአዊ መብት ኮሚሽን፣ ዕንባ ጠባቂ እና ምርጫ ቦርድ) ተቋማትን የማቋቋም ሕገ-መንግሥታዊ ልምድና ሥልጣን አለው።

2. ኮሚሽኑን የስራ ተግባሩን የመከታተል ስልጣን

2.1. ተጠሪነት

የብሔራዊ ምክክር ኮሚሽንም በተመሳሳይ መልኩ ተጠያቂነቱ ለምክር ቤቱ ሆኖ የተቋቋመው በዚህ ሥልጣን መሠረት ነው።

2.2. አስፈጻሚ አካላትን የመቆጣጠር ሥልጣን፦

ምክር ቤቱ ሀገራዊ ችግሮችን ለመፍታት እንዲረዳው አስፈጻሚውን አካል ያላካተተ፣ ራሱን የቻለና በገለልተኝነት የሚሠራ ኮሚሽን የመሰየም ሙሉ የሕግ መብት አለው።በመሆኑም ኮሚሽኑ የመንግሥትን የዕለት ተዕለት ሥራ የመወሰን "የአስፈጻሚነት ሥልጣን" ባይኖረውም፣ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን (በአንቀጽ 55 መሠረት) በአዋጅ ቁጥር 1265/2014 የተሰጠው የሂደት መሪነትና የምክረ-ሐሳብ አውጪነት ሙሉ ሕጋዊ ሥልጣን አለው።

2.3. የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን የውሳኔ ሀሳቦች አስገዳጅነት

የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን (ENDC) በምክክሩ ማጠቃለያ ላይ የሚያቀርባቸው የውሳኔ ምክረ-ሐሳቦች ወደ መንግሥት ከሄዱ በኋላ ያላቸው ሕጋዊ አስገዳጅነት ቀጥተኛ አይደሉም።(Institutional and Procedural Obligation) ነው [1265/2014]

ይህ ማለት በአዋጅ ቁጥር 1265/2014 መሠረት መንግሥት ምክረ-ሐሳቦቹን በቸልታ የመተው ወይም የመጣል መብት የለውም፤ ነገር ግን ምክረ-ሐሳቦቹ በቀጥታ እንደ ሕግ ተፈጻሚ አይሆኑም።

የምክር ቤቱ (የፓርላማው) የመቀበልና የመምራት ግዴታኮሚሽኑ የመጨረሻውን የምክረ-ሐሳብ ሰነድ የሚያቀርበው ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ነው ።

ሀ. አዋጁ ለምክር ቤቱ የሚከተሉትን ሕጋዊ ግዴታዎች ጥሏል፦
ሰነዱን የመቀበልና የመወያየት ግዴታ፦ ምክር ቤቱ ከኮሚሽኑ የሚቀርቡለትን የብሔራዊ መግባባት ምክረ-ሐሳቦች ተቀብሎ የመወያየትና የመመርመር ሕጋዊ ኃላፊነት አለበት።

ለ. ለአስፈጻሚ አካላት የመምራት ግዴታ፦ ምክር ቤቱ የቀረቡትን ምክረ-ሐሳቦች መርምሮ፣ ውሳኔዎቹ ተግባራዊ እንዲሆኑ ለአስፈጻሚው የመንግሥት አካል (ለሚኒስትሮች ምክር ቤት ወይም ለሚመለከታቸው ሚኒስቴር መሥሪያ ቤቶች) በይፋ ይመራል።

የአስፈጻሚው አካል (የመንግሥት) የመተግበር ኃላፊነት ምክር ቤቱ የመጨረሻውን ሰነድ ካጸደቀውና መመሪያ ከሰጠ በኋላ፣ አስፈጻሚው የመንግሥት አካል የሚከተሉትን እርምጃዎች የመውሰድ ሕጋዊና ፖለቲካዊ ግዴታ አለበት፦

ሐ. ወደ ሕግና ፖሊሲ የመቀየር ኃላፊነት፦ ምክረ-ሐሳቦቹ ተግባራዊ መሆን የሚችሉት በመንግሥት መዋቅር ውስጥ ነው። ለምሳሌ፦ የምክክሩ ውጤት የሕገ-መንግሥት ማሻሻያን፣ የአዳዲስ ሕጎችን መውጣት ወይም የፖሊሲ ለውጦችን የሚጠይቅ ከሆነ፣ መንግሥት እነዚህን የሕግ ማዕቀፎች የማዘጋጀትና የመቅረጽ ግዴታ አለበት።

መ. የበጀትና የሰው ኃይል የመመደብ ግዴታ፦ በምክክሩ የተደረሱ ስምምነቶችን መሬት ለማውረድ መንግሥት አስፈላጊውን በጀትና የአፈጻጸም መዋቅር የማመቻቸት ኃላፊነት አለበት።

3. የኮሚሽኑ የክትትልና የማስገደጃ ሥልጣን

አዋጁ ኮሚሽኑ ምክረ-ሐሳቦቹን ከላከ በኋላ የሚተወው ሳይሆን ይልቁንም የክትትል ሥልጣን ሰጥቶታል። የአፈጻጸም ክትትል ሥርዓት አስመልክቶ ኮሚሽኑ የላካቸው ምክረ-ሐሳቦች በመንግሥት አካላት እየተተገበሩ መሆኑን የመከታተል ሕጋዊ ሥልጣን አለው ለፓርላማ ሪፖርት የማቅረብ ስልጣን አለው።
መንግሥት ምክረ-ሐሳቦቹን ተግባራዊ ካላደረገ ወይም ካዘገየ፣ ኮሚሽኑ ይኸው ተፈጻሚ እንዳልሆነ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሪፖርት የማቅረብና አስገዳጅ እርምጃ እንዲወሰድ የመጠየቅ መብት አለው።

የመጨረሻ የምክክሩ ውጤቶች "በራሳቸው ጊዜ አስገዳጅ ሕግ" አይደሉም። ነገር ግን በአዋጁ መሠረት መንግሥት ምክረ-ሐሳቦቹን ተቀብሎ ወደ ተግባር፣ ወደ ሕግና ወደ ፖሊሲ የመቀየር የአሠራርና የሕግ ግዴታ (Procedural Bindingness) አለበት። የመጨረሻው ውጤት ስኬታማ የሚሆነው በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የክትትል ጥንካሬና በመንግሥት ቁርጠኝነት ላይ መሠረት ያደረገ መሆኑን ከአዋጁ መረዳት የሚቻል ነው።

4. የጹሁፉ ማጠቃለያ

ይህ የምክክር ኮምሽኑ ከአስፈጻሚ አካላት ገለልተኛ ሆኖ በአዋጅ የተቋቋመ ሲሆን ሀገራዊ ምክረ ሀሳቦችን ላይ አጀንዳዎችን በመቅረጽ ከሀገር ሰላምና ደህንነት ፣ እድገት እንጻር
አስፈላጊውን በማድረግ ለምክር ቤት አቅርቦ ተቀባይነት ካገኘ በመንግስት ወይም በአስፈጻሚ አካል ሊፈጸም የሚችል ሲሆን አፈጻጸሙን ምክር ቤቱ በዋናነት የሚከታተለው ሲሆን አፈጻጸሙ ላይ ጉድለት ከታየ ኮሚሽኑ ለምክር ቤቱ በማቅረብ ተፈጻሚ እንዲሆን ሪፖርት የማድረግ ስልጣን አለው።

ማጠቃሻ/References/
1. የኢፊድሪ ህገመንግስት
2. የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን የተቋቋመበት አዋጅ ቁጥር 1265/2014/

በፋንታሁን ደለለው
Fantahun Delelew, Lawyer
0929101037

delelewfantahun2010gmail.com
https://www.facebook.com/s...

የፌደራል ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንቶች እና የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ፥ የበጀት ፣ ፋይናንስ እና በህግ የተሰጣቸው አስተዳደር ስልጣን እስከ ምን ድረስ?
በኢትዮጵያ ህግ ማእቀፍ

መግቢያ እና የጹሁፉ አላማ #ethiopia | በዚህ ጹሁፍ ማንኛውም አካል ፣ ዜጋ ፣ እንዲረዳ የተፈለገው የፍርድ ቤቶች ግልጽ አሰራር ለፍርድ ቤቶች ያለማንም ጣልቃ ገብነት ነጻ ሆነ በተሰጣቸው ህገመንግስታዊ ስልጣን መሠረት ግልጽ ሆነው ነጻነት እና ተጠያቂነት በሰፈነበት መልኩ በፍርድ ቤቱ የሚሰሩ ዳኞች፣ እና ሌሎች ሰራተኞች መብቶቸቻቸው ግልጽ በሆነ መንገድ ተጠብቆላቸው በዚያው ልክ የተጠያቂነታቸውም አሰራር ግልጽ በሆነ መንገድ ታውቆ ፍርድ ቤት እንደ ፍርድ ቤት የሚጠበቅበትን ቁመና እንዲጠብቅ ለማስቻል ፣ የፍርድ ቤት ፕሬዝዳንቶችም ሆነ የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ በተሰጠው ስልጣን መሠረት ከበጀት አንስቶ ሌሎች አስተዳደራዊ ስልጣንን ሁሉም በህግ መሠረት ስልጣኑን ተጠቅሞ እንዲያገለግል ፍርድ ቤትም ከቆመለት አላማ አንጻር አመራሮች እና የዳኞች አስተዳደር ጉባኤ በህግ የተሰጣቸው ስልጣን ምን ምን እንደሆነና ይህንስ ካልተወጡ ያላቸው የህግ ተጠያቂነትና የእርምት እርምጃ እስከ ምን ድረስ እንደሆነ በዚህ ጹሁፍ በማስፈር ለማስገንዘብ ተፈልጓል። በማንበብ የህግ ግንዛቤዎን ያሳድጉ።

1. የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ስልጣን

በፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ አዋጅ ቁጥር 1233/2013 አንቀጽ 6 መሠረት፣ ጉባኤው የፌደራል ፍርድ ቤቶች የዳኝነት ነጻነት፣ ገለልተኝነትና ብቃት እንዲረጋገጥ የሚያደርግ ከፍተኛው የአስተዳደር አካል ነው። ዝርዝር ሥልጣንና ኃላፊነቱ ዋና ዋናዎቹ የሚከተለው ሲሆን እነዚህም

1.1. የዳኞች ቅጥር፣ ምደባ እና ዕድገትየዕጩ ዳኞች ምርጫ፦ መስፈርቱን የሚያሟሉ የፌደራል ጠቅላይ፣ ከፍተኛ እና መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ዕጩ ዳኞችን መርምሮ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ለሹመት ያቀርባል።የሥራ ምደባና ዝውውር፦ የፌደራል ፍርድ ቤት ዳኞችን የሥራ ምደባ፣ ዝውውር እንዲሁም የዕድገት አሰጣጥ ሥርዓትን ይወስናል።

1.2. የዳኞች ጥቅማጥቅም እና የአገልግሎት ሁኔታየደመወዝ እና አበል ጥናት፦ የዳኞችን ነጻነት ለመጠበቅ የሚያስፈልጉ የደመወዝ፣ የአበልና ሌሎች ጥቅማጥቅሞች ጥናት አዘጋጅቶ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያቀርባል።የጡረታ እና የጤና ዋስትና፦ የዳኞችን የጤና፣ የሕይወት ዋስትና እና የጡረታ አፈጻጸም መመሪያዎችን ያወጣል።

1.3.የሥነ-ምግባር ክትትልና የዲሲፕሊን እርምጃየሥነ-ምግባር ደንብ ማውጣት፦ ዳኞች ሊመሩበት የሚገባውን ጥብቅ የሥነ-ምግባር ደንብ ያወጣል።የክስ ምርመራ፦ በዳኞች ላይ የሚቀርቡ የዲሲፕሊን እና የሥነ-ምግባር ግድፈት ክሶችን መርምሮ የደመወዝ ቅጣት፣ ከሥራ ማገድ ወይም ሙሉ በሙሉ ከዳኝነት ሙያ እንዲሰናበቱ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የውሳኔ ሐሳብ ያቀርባል።

1.4.ተቋማዊ ፖሊሲ እና ስትራቴጂየግንኙነት መመሪያዎች፦ ፍርድ ቤቶች ከሌሎች የመንግሥት አካላትና ባለድርሻ አካላት ጋር ሊኖራቸው የሚገባውን ተቋማዊ ግንኙነት እና የአሠራር ፖሊሲ ያጸድቃል።

በፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 16 መሠረት፣

2. የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ስልጣን
የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት የፌደራል የዳኝነት አካል የበላይ ኃላፊ ሲሆን፣ የሁሉንም የፌደራል ፍርድ ቤቶች (ጠቅላይ፣ ከፍተኛ እና መጀመሪያ ደረጃ) የዳኝነትና የአስተዳደር ሥራዎች በበላይነት የመምራትና የማስተዳደር ሥልጣን አለው።ዝርዝር ሥልጣንና ኃላፊነቱ የሚከተለው ነው፦

2.1. የተቋማዊ ውክልና እና የሪፖርት አቀራረብ ሥልጣንመንግሥታዊ ውክልና፦ የፌደራል የዳኝነት አካልን በበላይነት በመወከል ከሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት፣ ከአስፈጻሚ አካላት እና ከውጭ አገራት ጋር ግንኙነት ያደርጋል።የፌደራል ፍርድ ቤቶችን አጠቃላይ የሥራ አፈጻጸም ሪፖርት አዘጋጅቶ በየዓመቱ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያቀርባል። የበታች ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንቶችም ሪፖርታቸውን የሚያቀርቡት ለእርሱ ነው። የፌደራል ፍርድ ቤቶችን ዓመታዊ በጀት አዘጋጅቶ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያቀርባል፤ ሲፈቀድም ለበታች ፍርድ ቤቶች የበጀት ድልድል ያደርጋል።

2.2 የዳኝነትና የአሠራር የበላይነት ሥልጣንየችሎት ምደባ፦ በጠቅላይ ፍርድ ቤት ስር የሰበር፣ የይግባኝ እና የመጀመሪያ ደረጃ ችሎቶችን ያደራጃል፤ ዳኞችንም በየችሎቱ ይመድባል።የአሠራር ወጥነት፦ በየደረጃው ባሉ የፌደራል ፍርድ ቤቶች ፈጣን፣ ቀልጣፋና ተደራሽ የዳኝነት አገልግሎት መሰጠቱን ይከታተላል፤ መመሪያዎችንና ስትራቴጂዎችን ያወጣል።

2.3. የዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ሰብሳቢነትየፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ሰብሳቢ በመሆን የዳኞችን ቅጥር፣ ምደባ፣ ዝውውር፣ ጥቅማጥቅም እና የሥነ-ምግባር ክስ መመርመር ሥራዎችን በበላይነት ይመራል።

3. የፌደራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ስልጣን
በፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 17 መሠረት፣ የፌደራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት የፍርድ ቤቱን የዳኝነት እና የአስተዳደር ሥራዎች በበላይነት የመምራትና የማስተዳደር ሥልጣን አለው። ዝርዝር ሥልጣንና ኃላፊነቱ የሚከተለው ሲሆን እነዚህም

3.1. የዳኝነት ሥራዎችን ማደራጀትና መምራትችሎቶችን ማደራጀት፦ በፍርድ ቤቱ ስር ያሉትን የወንጀል፣ የፍትሐብሔር፣ የንግድና የሠራተኛ ችሎቶች በዓይነትና በቁጥር ያደራጃል።ዳኞችን መመደብ፦ የፍርድ ቤቱን ዳኞች በየችሎቶቹ ይመድባል፤ የሥራ ክፍፍል ያደርጋል።የሥራ አፈጻጸም መከታተል፦ የዳኝነት ሥራዎች በብቃት፣ በገለልተኝነትና ያለምክንያት መዘግየት መከናወናቸውን ያረጋግጣል።

3.2. የአስተዳደርና የፋይናንስ ሥልጣንበጀት ማስተዳደር፦ ለከፍተኛው ፍርድ ቤት የተፈቀደውን ዓመታዊ የሥራ ማስኬጃ በጀት በሥራ ላይ እንዲውል ይፈቅዳል፤ ያስተዳድራል።ሠራተኞችን መምራት፦ የፍርድ ቤቱን ሬጂስትራር፣ መዝገብ ቤት እና የድጋፍ ሰጪ የአስተዳደር ሠራተኞችን በበላይነት ይመራል፤ ይቆጣጠራል።

3.4. የተጠያቂነትና የሪፖርት ግዴታለጠቅላይ ፍርድ ቤት ሪፖርት ማቅረብ፦ የፍርድ ቤቱን የዳኝነትና የአስተዳደር የሥራ አፈጻጸም ሪፖርት አዘጋጅቶ ለፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ያቀርባል።የውስጥ ስብሰባዎችን መምራት፦ የፍርድ ቤቱን የውስጥ የአሠራር ግምገማና የኮሌጅየም ስብሰባዎችን ይጠራል፤ ይመራል።ቅሬታዎችን ማስተናገድ፦ በዳኞችና በሠራተኞች የሥነ-ምግባር አፈጻጸም ላይ ከተገልጋዩ ሕዝብ የሚቀርቡ አስተዳደራዊ ቅሬታዎችን መርምሮ ውሳኔ ይሰጣል፤ ወይም ለዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ያስተላልፋል።

4. የፌደራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ፕሬዝደንት ስልጣን
በፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 18 መሠረት፣

ፍርድ ቤቱን የማስተዳደር፣ የመምራትና የማስተናበር ሥልጣንና ኃላፊነት አለው። ዝርዝር ሥልጣኑ የሚከተለው ነው፦
4.1 የዳኝነት ሥራን ማደራጀት፦ በፍርድ ቤቱ ስር ያሉ ችሎቶችን ማደራጀት፣ ዳኞችን በየችሎቱ መመደብ እና የሥራ ክፍፍል ማድረግ።

4.2. በጀት ማስተዳደር፦ ለፍርድ ቤቱ የተፈቀደውን የሥራ ማስኬጃ በጀት በሥራ ላይ እንዲውል መፍቀድና ማስተዳደር።
4.3. አስተዳደራዊ ሠራተኞችን መምራት፦ የፍርድ ቤቱን መዝገብ ቤት፣ የሬጂስትራር ክፍል እና የድጋፍ ሰጪ አስተዳደር ሠራተኞችን በበላይነት መቆጣጠር።

4.4. የሥራ አፈጻጸም ሪፖርት ማቅረብ፦ የፍርድ ቤቱን የዳኝነትና የአስተዳደር የሥራ አፈጻጸም ሪፖርት አዘጋጅቶ ለፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ማቅረብ።ጉባኤና ስብሰባዎችን መምራት፦ የፍርድ ቤቱን ዳኞችና ሠራተኞች የውስጥ የሥራ ግምገማ ስብሰባዎችን መጥራትና መምራት።

4.5. ቅሬታዎችን መመርመር፦ በዳኞችና በሠራተኞች የአገልግሎት አሰጣጥ ላይ ከሕዝብ የሚቀርቡ አስተዳደራዊ ቅሬታዎችን ተቀብሎ ማስተካከል ወይም ለዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ማስተላለፍ ዋና ዋናዎቹ ናቸው።

5. የፌደራል ፍርድ ቤቶች ከፍተኛ/መጀመሪያ ፍርድ ቤት/ጠቅላይ ፍርድ ቤት እና የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ የስልጣን ወሰን እና ኃላፊነት

በኢትዮጵያ የፍትህ ሥርዓት እና በፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013 መሠረት፣ የፌደራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ከፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፈቃድ ውጪ በራሱ ሌሎች የመንግስት አካላትን ጠርቶ ስብሰባ የማካሄድ ሕጋዊ ሥልጣን የሌለው ሲሆን የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የፌደራል ፍርድ ቤቶችን በበላይነት የማስተዳደርና የመምራት ሕገ-መንግስታዊ ኃላፊነት አለበት።

( ሀ ) የፍርድ ቤቶች ፕሬዝዳንቶች የስልጣን ምንጭ ከኢፊድሪ ህገመንግስት እና ሌላ ህጎች መነሻ
5.1. የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት
አንቀጽ 79(1)፦ የዳኝነት ሥልጣን ሙሉ በሙሉ የፍርድ ቤቶች ብቻ መሆኑን ይደነግጋል።

አንቀጽ 80(1)፦ የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት በፌደራል የዳኝነት አካላት ላይ የበላይነት ሥልጣን እንዳለው በግልጽ ያስቀምጣል።
5.2. የፌዴራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013
የጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ሥልጣን፦ በአዋጁ መሠረት የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት የፌደራል ፍርድ ቤቶችን በበላይነት የማስተዳደር፣ የመምራት እና የውጭ ግንኙነቶችን የመወከል ሕጋዊ ኃላፊነት አለበት።

የበታች ፍርድ ቤቶች (ከፍተኛ እና መጀመሪያ ደረጃ) የተሰጣቸው ሥልጣን የዳኝነት ሥራን በችሎት ደረጃ ማከናወን ሲሆን፣ ከሌሎች የመንግሥት አካላት ጋር ራሳቸውን ችለው በጋራ መድረክ የማደራጀት ወይንም ፖሊሲ ነክ ስብሰባዎችን የመጥራት አስተዳደራዊ ሥልጣን አልተሰጣቸውም።

5.3. የፍርድ ቤቶች አስተዳደር ጉባኤ ሥርዓት

የፌደራል ፍርድ ቤቶች የጋራ አስተዳደራዊና የፖሊሲ ጉዳዮች የሚወሰኑት በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰብሳቢነት በሚመራው የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ አማካኝነት ነው።

6. የፌደራል መጀመሪያና ከፍተኛ ፍርድ ቤት የስልጣን ኃላፊነት ወሰን

በኢትዮጵያ የፍትህ ሥርዓት እና በፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013 መሠረት፣ የፌደራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት/ከፍተኛ ፍርድ ቤት ከፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፈቃድ ውጪ በራሳቸው ሌሎች የመንግስት አካላትን ጠርቶ ስብሰባ የማካሄድ ሕጋዊ ሥልጣን የላቸውም። የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የፌደራል ፍርድ ቤቶችን በበላይነት የማስተዳደርና የመምራት ሕገ-መንግስታዊ ኃላፊነት እንዳለበት መጠን ከውጭ ተቋማት ጋር አካላት ጋር የሚደረጉ ግንኙነቶች ስብሰባዎች በጠቅላይ ፍርድ ቤት በኩል ሲሆን ከዚህ ውጭ የሚደረጉ አካሄዶች ተጠያቂነትን የሚያስከትል ነው።

7. በስር ፍርድ ቤቶች ማለትም በፌደራል መጀመሪያና ከፍተኛ ፍርድ ቤት አስተዳደር የሚደረጉ የስልጣን ወሰን ማለፍ የሚያስከትለው ህጋዊ ተጠያቂነት ከህግ አግባብ

7.1. . የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት

አንቀጽ 79(1)፦ የዳኝነት ሥልጣን ሙሉ በሙሉ የፍርድ ቤቶች ብቻ መሆኑን ይደነግጋል።

አንቀጽ 80(1)፦ የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት በፌደራል የዳኝነት አካላት ላይ የበላይነት ሥልጣን እንዳለው በግልጽ ያስቀምጣል።

7.2. የፌዴራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013
የጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ሥልጣን፦ በአዋጁ መሠረት የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት የፌደራል ፍርድ ቤቶችን በበላይነት የማስተዳደር፣ የመምራት እና የውጭ ግንኙነቶችን የመወከል ሕጋዊ ኃላፊነት አለበት።

7.3. የመጀመሪያ ደረጃ እና ከፍተኛ ፍርድ ቤት ወሰን፦ የበታች ፍርድ ቤቶች (ከፍተኛ እና መጀመሪያ ደረጃ) የተሰጣቸው ሥልጣን የዳኝነት ሥራን በችሎት ደረጃ ማከናወን ብቻ ሲሆን፣ ከሌሎች የመንግሥት አካላት ጋር ራሳቸውን ችለው በጋራ መድረክ የማደራጀት ወይንም ፖሊሲ ነክ ስብሰባዎችን የመጥራት አስተዳደራዊ ሥልጣን አልተሰጣቸውም።

7.4. የፍርድ ቤቶች አስተዳደር ጉባኤ ሥርዓት
የፌደራል ፍርድ ቤቶች የጋራ አስተዳደራዊና የፖሊሲ ጉዳዮች የሚወሰኑት በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰብሳቢነት በሚመራው የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ አማካኝነት ነው።
8. የፌደራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ያለ ፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ወይም ያለ ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ፈቃድ እና ዕውቅና የውጭ የመንግሥት አካላትን ሰብስቦ "የሥራ አፈጻጸም ግምገማ" ወይም "ሪፖርት" ማቅረብ የማይችልባቸው ዝርዝር፣ የፋይናንስ እና የኦዲት ህግ መሠረቶች የሚከተሉት ናቸው፡

8.1. የአስተዳደራዊ እና የሪፖርት አቀራረብ ሕግ መሠረት
የፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 16፡ የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት የፌደራል ፍርድ ቤቶችን በበላይነት የማስተዳደር እና የመወከል ሥልጣን አለው። የበታች ፍርድ ቤቶች (ከፍተኛ እና መጀመሪያ ደረጃ) ሪፖርት የማቅረብ ግዴታቸው ለጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ብቻ ነው።

8.2.አዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 18 እና 19፡ የመጀመሪያ ደረጃ እና ከፍተኛ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት የፍርድ ቤቱን የሥራ አፈጻጸም ሪፖርት አዘጋጅቶ የሚያቀርበው ለፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት እንጂ በቀጥታ ለሌሎች አስፈጻሚ አካላት ወይም ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አይደለም።

8.3. የሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 80፡ የፌደራል ፍርድ ቤቶችን የጋራ ሪፖርት ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የማቅረብ ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ብቻ መሆኑን ያስቀምጣል።

8.5 የፋይናንስ እና የበጀት ሕግ መሠረት (Financial & Budgetary Laws)
የኢፌዲሪ የፌደራል መንግሥት የፋይናንስ አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 648/2001፡

ፍርድ ቤቱ የሚጠቀምበት በጀት "የመንግሥት ገንዘብ" በመሆኑ ለማንኛውም ወጪ (ለስብሰባ አዳራሽ ኪራይ፣ ለአበል፣ ለምግብ እና መስተንግዶ) የተመደበው በጀት አስቀድሞ በታቀደው የሥራ ፕሮግራም መሠረት መሆን አለበት።

ያለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ዕውቅና የተደረገ ስብሰባ በበጀት ዕቅድ (Action Plan) ውስጥ የማይካተት በመሆኑ፣ ለዚህ የሚወጣው ወጪ ያለአግባብ የተደረገ ወጪ (Unauthorized Expenditure) ተብሎ ይፈረጃል።

የፌደራል የፋይናንስ መመሪያ ቁጥር 17/2002፡ ማንኛውም የመንግሥት መሥሪያ ቤት ከበጀት በላይ ወይም ከተፈቀደው ዓላማ ውጪ ወጪ ማድረግን ይከለክላል።

8.6.. የኦዲት አሠራር እና ተጠያቂነት (Audit & Accountability)
የፌደራል ዋና ኦዲተር መሥሪያ ቤት ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 982/2008 (ማሻሻያ 1256/2013)፡
የስራ አፈጻጸም ኦዲት (Performance or operational Audit)፦ ፍርድ ቤቱ ያካሄደው ስብሰባ ከሕጋዊ ተልእኮው (የዳኝነት ሥራ) ውጪ ከሆነ በኦዲት ወቅት "የሕጋዊነትና የቁጠባ መርህን ያልጠበቀ (Irregular Expenditure)" ተብሎ ይመዘገባል።

የፋይናንስ ኦዲት፦ ለስብሰባው የወጣው የገንዘብ ክፍያ የላይኛው የአስተዳደር አካል (የጠቅላይ ፍርድ ቤት/የጉባኤው) ፈቃድና የድጋፍ ሰነድ (Supporting Documents) ስለማይኖረው የኦዲት ግኝት (Audit Finding) ሆኖ ይያዛል። ይህ ደግሞ በገንዘብ ያዥና ፈቃጅ ላይ አስተዳደራዊና የወንጀል ተጠያቂነት ሊያስከትል ይችላል።

8.7. . የዳኞች አስተዳደር ጉባኤ አዋጅ ቁጥር 1233/2013
ፍርድ ቤቶች ከሌሎች ባለድርሻ አካላት ጋር ያላቸውን ግንኙነት የሚመራው ይህ ጉባኤ ነው። ፍርድ ቤቱ ራሱን ችሎ ከሌሎች አስፈጻሚ አካላት ጋር መድረክ መፍጠሩ የዳኝነት ነጻነትን (Judicial Independence) ሊያናጋ የሚችል በመሆኑ በጉባኤው የሥነ-ምግባር ደንብ መሠረት እንደ ጥፋት ሊቆጠር ይችላል።

9.. የፌደራል ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንቶች አስተዳደራዊ ጉድለት ወይም ስልጣንን አላግባብ መጠቀም እስከ ተጠያቂነት

በፌደራል ዋና ኦዲተር መሥሪያ ቤት ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 982/2008 (በአዋጅ ቁጥር 1146/2011 እና 1256/2013 በተሻሻለው) መሠረት፣ ሕገ-ወጥ የፋይናንስ ወጪ ማድረግ ወይም የኦዲት ግኝትን አለማስተካከል የሚከተሉትን ከባድ የቅጣትና የተጠያቂነት እርምጃዎች ያስከትላል።

9.1. አስተዳደራዊ እና የሥራ ኃላፊነት እርምጃዎች የበጀት ዕገዳ (Budget Withholding)፦

ኦዲት የተደረገው ተቋም (ፍርድ ቤቱ) የኦዲት ግኝቶችን ካላስተካከለ፣ ዋና ኦዲተሩ ለገንዘብ ሚኒስቴር በማሳወቅ የፍርድ ቤቱን የበጀት ድልድል ሙሉ በሙሉ ወይም በከፊል እንዲታገድ የማድረግ ሥልጣን አለው።ከሥራ ማገድ እና ከኃላፊነት ማንሳት፦ የሕግ ጥሰቱን በፈጸሙትና ወጪውን በፈቀዱት የፍርድ ቤት ኃላፊዎች (ፕሬዝዳንት፣ ምክትል ፕሬዝዳንት ወይም የፋይናንስ ዳይሬክተር) ላይ አስተዳደራዊ እርምጃ እንዲወሰድ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት እና ለበላይ አካል (ለጠቅላይ ፍርድ ቤት/ለዳኞች አስተዳደር ጉባኤ) ሪፖርት ይደረጋል።

9.2. የገንዘብ መመለስ ግዴታ (Surcharge) በግል ንብረት የመጠየቅ ኃላፊነት፦

ያለአግባብ፣ ያለ በላይ አካል ዕውቅና እና ከተፈቀደው ዓላማ ውጪ ለስብሰባ የወጣው የመንግሥት ገንዘብ "ያለአግባብ የተደረገ ወጪ" (Financial Irregularity) ተብሎ ይመዘገባል። ይህንን ወጪ የፈቀዱትና የከፈሉት ኃላፊዎች በራሳቸው የግል ገንዘብና ንብረት ለሀገር ውስጥ ገቢ ወይም ለመንግሥት ካዝና እንዲመልሱ ይገደዳሉ።

9.3. የወንጀል ተጠያቂነት እና የእስራት ቅጣት በተመለከተ
ዋና ኦዲተሩ ግኝቶቹን በቀጥታ ለፍትሕ ሚኒስቴር ወይም ለፌደራል የሥነ-ምግባርና ፀረ-ሙስና ኮሚሽን ያስተላልፋል። ይህ ሲሆን የወንጀል ተጠያቂነትን ሊያስከትል ይችላል።

9.3.1. የወንጀል ህግ ተጠያቂነት

በወንጀል ሕጉና በሙስና ወንጀል አዋጅ መሠረት፦ሰነድ ባለማቅረብ ወይም ኦዲትን በማደናቀፍ፦ ለኦዲት ምርመራ የሚያስፈልጉ ሰነዶችን (የበላይ አካል ፈቃድ፣ የውሳኔ ሐሳብ) አዘጋጅቶ አለማቅረብ ወይም የኦዲት ሥራን ማደናቀፍ ከ3 እስከ 5 ዓመት በሚደርስ ጽኑ እስራት ያስቀጣል።

ሥልጣንን ያለአግባብ በመገልገል። (Abuse of Power)፦ ከተሰጠው ሕጋዊ የሥልጣን ወሰን ውጪ የመንግሥትን በጀት ላልታለመለት ዓላማ ማዋል በሙስና ወንጀል የሚያስጠይቅ ሲሆን፣ እንደ ጥፋቱ ክብደት ከ5 እስከ 15 ዓመት በሚደርስ ጽኑ እስራት እና ከፍተኛ የገንዘብ መቀጮ ያስከትላል።

10. የፌደራል ፍርድ ቤቶች የብዙኀን መገናኛ ሚዲያ ግንኙነት በተመለከተ..

በኢፌዲሪ የሕግ ሥርዓት መሠረት፣ የፌደራል መጀመሪያ ደረጃም ሆነ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንትም ሆነ አመራር፣ ያለ ፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ወይም ያለ ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ፈቃድና ዕውቅና፣ ራሳቸውን ችለው ከቴሌቪዥንና ከዩቲዩብ (YouTube) ሚዲያዎች ጋር የመገናኛ ዘዴዎችን የመፍጠርም ሆነ ውል የመዋዋል ሕጋዊ ሥልጣን የላቸውም።ይህንን ለማድረግ የማይችሉበት ዝርዝር የሕግና የውል መሠረት እንደሚከተለው ተለይቷል፦

10.1. የሚዲያ ግንኙነትን የተመለከተ የሕግ መሠረትየተቋማዊ ውክልና ወሰን (አዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 16)፦

ሙሉውን የፌደራል የዳኝነት አካል ወክሎ ከማንኛውም የውጭ አካል፣ ከማኅበረሰብ እና ከሚዲያ ጋር ግንኙነት የማድረግ ሥልጣን የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ብቻ ነው። የበታች ፍርድ ቤቶች ይህንን ተቋማዊ የኮሚኒኬሽን መዋቅር የመጣስ መብት የላቸውም።

የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ሥልጣን (አንቀጽ 17እና 18)፦ የመጀመሪያ ደረጃ እና ከፍተኛ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት የተሰጠው ሥልጣን የፍርድ ቤቱን የውስጥ አስተዳደርና የዳኝነት ሥራ መምራት ብቻ ነው። ራሱን የቻለ የሚዲያ ፖሊሲ ወይም የሕዝብ ግንኙነት ዘመቻ የመቅረጽ ሥልጣን አስመልክቶም ስልጣን አልተሰጠውም።የዳኝነት ነጻነትና ሥነ-ምግባር (አዋጅ ቁጥር 1233/2013)፦ ዳኞችም ሆኑ የፍርድ ቤት አመራሮች ያለ በላይ አካል ቁጥጥርና መመሪያ በሚዲያ ላይ የሚሰጡት አስተያየት የፍርድ ቤቱን ገለልተኝነት አደጋ ላይ ሊጥል ስለሚችል በዳኞች አስተዳደር ጉባኤ የሥነ-ምግባር ደንብ በጥብቅ የተከለከለ ነው።

10.2. ውል የመዋዋል ሥልጣን (Contractual Capacity)..

ውል የመዋዋል ስልጣን ወሰን የመንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 649/2001 መሠረት ፍርድ ቤቱ ከሚዲያ ድርጅቶች ጋር ለጋራ ሥራ፣ ለማስታወቂያ ወይም ለፕሮግራም ስርጭት የሚያደርገው ማንኛውም ውል የገንዘብ ክፍያን ወይም የመንግሥት ሀብትን አጠቃቀም ጨምሮ ያለፈቃድ ውል ማሰር የሚያስከትለው ውጤት በተመለከተ ፍርድ ቤቱ በራሱ ተነሳሽነት ከቴሌቪዥን ወይም ከዩቲዩብ ሚዲያ ጋር የሚዋዋለው ውል "ካለ ሥልጣን የተደረገ ውል" (Ultra Vires) ስለሚሆን በሕግ ፊት ውድቅ (Void) ከመሆኑም በላይ፣ ውሉን የፈረመው አመራር በግል ተጠያቂነትና በሙስና ወንጀል (ሥልጣንን ያለአግባብ መገልገል) ሊጠየቅበት ይችላል።

10.3.በፍርድ ቤቶች የሚዲያና ኮሚኒኬሽን መመሪያ ላይ የተቀመጡ ገደቦች አስመልክቶ የፌደራል ፍርድ ቤቶች ተቋማዊ ገለልተኝነትን፣ የዳኝነት ነጻነትን እና ወጥነቱን ለመጠበቅ የሚመሩበት የፌደራል ፍርድ ቤቶች የሚዲያና ኮሚኒኬሽን ስትራቴጂ እና መመሪያ [1] (የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት/የዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ያወጣቸው) የሚከተሉትን ጥብቅ ገደቦች ያስቀምጣሉ፦የማዕከላዊነት መርህ (Centralized Communication)፦ የፌደራል ፍርድ ቤቶች የሕዝብ ግንኙነትና የሚዲያ ሥራዎች የሚመሩት በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የኮሚኒኬሽን ዳይሬክቶሬት በኩል ብቻ ነው። የበታች ፍርድ ቤቶች (ከፍተኛ እና መጀመሪያ ደረጃ) የሚዲያ መግለጫ መስጠትም ሆነ ፕሮግራም ማዘጋጀት የሚችሉት ከጠቅላይ ፍርድ ቤቱ የኮሚኒኬሽን ክፍል ቅድመ-ፈቃድና ዕውቅና ሲያገኙ ብቻ ነው።የአስተያየትና የይዘት ገደቡን በተመለከተም ማንኛውም የፍርድ ቤት አመራርም ሆነ ዳኛ፣ ጠቅላይ ፍርድ ቤቱ ካልፈቀደ በቀር በቴሌቪዥን ወይም በዩቲዩብ

(YouTube) ቀርቦ ስለ ፍርድ ቤቱ የአሠራር ሪፖርት፣ ስለ ውሳኔዎች ወይም ተቋማዊ ጉዳዮች መግለጫ መስጠት አይችልም።

ይህ መመሪያ የሚጣሰው የዳኝነት አካሉን ገጽታ ሊያበላሽ ወይም ተቋማዊ ምስጢርን ሊያባክን ይችላል ከሚል ስጋት ነው።የዲጂታል ሚዲያ እና የዩቲዩብ አጠቃቀም ገደብ በተመለከተም በፌደራል ፍርድ ቤቶች ስም የሚከፈቱ የማኅበራዊ ሚዲያ ገጾች (ፌስቡክ፣ ዩቲዩብ፣ ቴሌግራም ወዘተ) የሚመዘገቡትና የሚተዳደሩት በማዕከል በጠቅላይ ፍርድ ቤት ነው። የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት የራሱን የተለየ የዩቲዩብ ቻናል ከፍቶ ወይም ከግል የዩቲዩብ ሚዲያዎች ጋር ተዋውሎ ተቋማዊ ሪፖርቶችን መልቀቅ በመመሪያው በጥብቅ የተከለከለ (Unauthorized/Informal channel) ነው።

10.4. ያለ ሥልጣን የተፈጸመ ውል የሚያስከትለው የፍትሐብሔር ተጠያቂነት እና የፍርድ ቤቱ ፕሬዝዳንት ወይም አመራር ያለ በላይ አካል (ያለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ወይም ያለ ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ) ውክልና ከቴሌቪዥንና ከዩቲዩብ ሚዲያዎች ጋር እና ሌሎች አካላት ጋር የሚያደርጉት ውል በፍትሐብሔር ሕግ መሠረት የሚከተሉትን ውጤቶች ያስከትላል፦

ሀ. ውሉ በሕግ ፊት ፈራሽ (Void) መሆኑየፍትሐብሔር ሕግ አንቀጽ 1716 (ሕገ-ወጥ ይዘት)፦

አንድ ውል ሕጋዊ ውጤት እንዲኖረው ውሉን ያደረገው አካል ውል የመዋዋል ሕጋዊ ሥልጣን (Capacity/Authority) ሊኖረው ይገባል። የመንግሥት በጀትንና ተቋማዊ ውክልናን የሚነካ ውል ያለ ሥልጣን ሲፈረም፣ ውሉ መሠረታዊ የሕግ ጉድለት ስላለበት ከመጀመሪያውኑ ፈራሽ እና ተፈጻሚነት የሌለው (Void ab initio) ይሆናል።የፍትሐብሔር ሕግ አንቀጽ 2182 (ያለ ሥልጣን መወከል)፦ አንድ ወኪል (በዚህ ዐውድ የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት) ከተሰጠው የሥልጣን ወሰን ውጪ ውል ቢዋዋል፣ ውሉ ዋናውን አካል (የፌደራል የዳኝነት አካልን ወይም ጠቅላይ ፍርድ ቤቱን) አያስገድደውም።

ለ. የውሉ ፈራሚ ግል ተጠያቂነት (Personal Liability)
የፍትሐብሔር ሕግ አንቀጽ 2183 (የሶስተኛ ወገኖች መብትና የጉዳት ካሳ)፦

ውሉ በሕግ ፊት ፈራሽ በሚሆንበት ጊዜ፣ ከቴሌቪዥን ወይም ከዩቲዩብ ድርጅቱ ጋር ለተደረገው ውል ማናቸውንም የገንዘብ ክፍያ ወይም የደረሰ ጉዳት ካሳ ካለ፣ ተጠያቂነቱ የሚወድቀው ውሉን ያለ ሥልጣን በፈረመው ግለሰብ (በፍርድ ቤቱ ፕሬዝዳንት/አመራር) ላይ እንጂ በመንግሥት ወይም በፍርድ ቤቱ ተቋም ላይ አይደለም። ሚዲያው የደረሰበትን ኪሳራ ከፈራሚው ግለሰብ ንብረት ላይ የመጠየቅ መብት አለው።

ሐ. የመንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር ሕግ ጥሰት
የፌደራል መንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 649/2001 አንቀጽ 76፦ ማንኛውም የመንግሥት አካል ለሚዲያ አገልግሎት ወይም ለማስታወቂያ የሚከፍለው ክፍያ በግዥ ሕጉ መሠረት መፈጸም አለበት። ያለ ጠቅላይ ፍርድ ቤትና ያለ ግዥ ኮሚቴ ዕውቅና የተደረገ የውል ክፍያ በፍትሐብሔር ሕጉ "ያለአግባብ መበልጸግ" (Unjust Enrichment) ተብሎ ሊፈረጅ የሚችል ሲሆን፣ የተከፈለው የመንግሥት ገንዘብ ከፈራሚው ኃላፊ እና ከሚዲያ ድርጅቱ ተመላሽ እንዲሆን ይደረጋል።

11. የፌደራል መጀመሪያ እና ከፍተኛ ፍርድ ቤት የፋይናንስ ግዢና ንብረት አስተዳደር ስልጣን እስከ ምን ድረስ ነው?

በኢፌዲሪ የፋይናንስ አስተዳደር እና የፍርድ ቤቶች አዋጅ መሠረት፣ የፌደራል መጀመሪያ ደረጃ እና ከፍተኛ ፍርድ ቤት በራሱ ራሱን የቻለ ገለልተኛ የፋይናንስ እና የግዥ ሥልጣን የለውም፤ ይልቁንም በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ስር የሚተዳደር "የበጀት ማዕከል" (Budget Center) ነው።ፍርድ ቤቱ ከግዥ እና ከፋይናንስ ወጪ ጋር ተያይዞ ያለው ሕጋዊ ሥልጣን እና የሥልጣን ወሰን በሚከተሉት ዋና ዋና ነጥቦች ይገለጻል።

11.1.. የተፈቀደለትን በጀት የማስተዳደር ሥልጣንየበጀት አጠቃቀም፦

ፍርድ ቤቱ በየዓመቱ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ተፈቅዶ በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት በኩል የሚደለደለትን የሥራ ማስኬጃ (Recurrent Budget) በጀት የማስተዳደር ሥልጣን አለው።የክፍያ ፈቃድ፦ የፍርድ ቤቱ ፕሬዝዳንት በአዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 18(2)(ረ) መሠረት የተፈቀደውን የፍርድ ቤቱን በጀት በሥራ ላይ እንዲውል የመፍቀድ (Financial Approver) ሥልጣን አለው። ሆኖም ይህ ወጪ አስቀድሞ በጸደቀው የሥራ ዕቅድ (Approved Action Plan) መሠረት መሆን አለበት።

11.2. የመንግሥት ግዥ የመፈጸም ሥልጣን (Procurement Authority)የግዥ ኮሚቴ ማደራጀት፦

በፌደራል የመንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 649/2001 መሠረት፣ ፍርድ ቤቱ የውስጥ የግዥ ፈጻሚ ክፍል እና የጋራ የግዥ ኮሚቴ በማደራጀት የዕለት ተዕለት የቢሮ ዕቃዎች፣ የጽሕፈት መሣሪያዎች እና የአገልግሎት ግዥዎችን የመፈጸም ሥልጣን አለው።የግዥ ወሰን (Threshold Limits)፦ ፍርድ ቤቱ በራሱ ሥልጣን መግዛት የሚችለው በመንግሥት የግዥ መመሪያ ላይ በተቀመጠው የገንዘብ ጣሪያ (Financial Threshold) መሠረት ብቻ ነው። ከተፈቀደው ጣሪያ በላይ የሆኑ ከባድና ትላልቅ ግዥዎችን (ለምሳሌ የሕንጻ ግንባታ፣ የተሽከርካሪዎች ግዥ) በራሱ የመወሰን ሥልጣን የለውም፤ በጠቅላይ ፍርድ ቤት በኩል መፈጸም አለበት።

11.3.የሥልጣን ወሰን እና ክልከላዎች (Limitations)በጀት የማዛወር ሥልጣን ማጣት (No Budget Re-appropriation)፦ የፌደራል መጀመሪያ እና ከፍተኛ ደረጃ ፍርድ ቤት ከተመደበለት የሕግ ከፍል (Budget Line) ላይ ገንዘብ ቀንሶ ለሌላ ላልታቀደ ዓላማ ማዛወር አይችልም። ይህንን ለማድረግ የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት እና የገንዘብ ሚኒስቴር ፈቃድ ማግኘት አለበት።

የካፒታል በጀት (Capital Budget) አለመፍቀድ፦ ፍርድ ቤቱ አዳዲስ ሕንጻዎችን ለመገንባትም ሆነ ሰፊ ተቋማዊ መሠረተ-ልማቶችን ለመዘርጋት የሚያስችል የካፒታል በጀት በራሱ የመቅረጽና የማጽደቅ ሥልጣን የለውም።

11.4. የሒሳብ አያያዝ እና የሪፖርት ግዴታ የፋይናንስ ሪፖርት... ያወጣውን ወጪ በሙሉ በየወሩ የሒሳብ መዝገብ በመዝጋት ለፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የፋይናንስ ዳይሬክቶሬት ሪፖርት የማድረግ ግዴታ አለበት።

ለኦዲት ተገዥ መሆን፦ ፍርድ ቤቱ የራሱ የውስጥ ኦዲት (Internal Audit) ክፍል ቢኖረውም፣ ዓመታዊ የፋይናንስ አጠቃቀሙ በፌደራል ዋና ኦዲተር መሥሪያ ቤት በቀጥታ የሚመረመርና በግኝቶቹ ላይም ተጠያቂ የሚሆንበት አግባብ እንዳለ ከላይ ተገልጿል።

12. የጹሁፉ ማጠቃለያ አብይ ሀሳብ

የፌደራል ፍርድ ቤቶች የአሰራር፣ የዳኝነትና የአስተዳደር ስራዎች የፋይናንስ እና ሌሎች ስራዎችን ጨምሮ ለህዝብ ግልጽ መሆን እንዳለባቸው ከህገመንግስቱ እና ሌሎች አዋጆች እና ህግጋት ጨምሮ መረዳት የምንችለው ዲሞክራሲያዊ የተቋማት ባህል ፣ እሴት እና የህግጋት ውጤት ነው። ይህ እንደመሆኑ መጠን በዚህ ጹሁፍ ያቀረብነው የፌደራል ፍርድ ቤቶች እና ፕሬዝዳንቶች እንዲሁም የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ስልጣንና ኃላፊነት በአስተዳደር ጉዳዮች በተለይም የዚህ ጹሁፍ ማጠንጠንኛ የሆነው የፋይናንስ አስተዳደር ፣ ፍርድ ቤቶች ከውጭ አካላት ፣ ከብዙኃን መገናኛ ጋር የሚያደርጉት ግንኙነቶች ውሎች ስልጣን እና ኃላፊነት እስከ ተጠያቂነት ድረስ ያለው የዲሞክራሲያዊ ባህላችንን እና የህግ የበላይነትን የሚያጠናክር በመሆኑ ለፍትህ ስረአቱ እድገት ሲባል ለግንዛቤ ሲባል የተዘጋጀ ጽሁፍ ነው።

በህግ ባለሙያው ፋንታሁን ደለለው Fantahun Delelew

ማጣቀሻዎች/References/
1. የኢፊድሪ ህገመንግስት አዋጅ ቁጥር 1/1987
2. የፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013
3. በፌደራል ዋና ኦዲተር መሥሪያ ቤት ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 982/2008 (በአዋጅ ቁጥር 1146/2011 እና 1256/2013
4. የዳኝነት ነጻነትና ሥነ-ምግባር (አዋጅ ቁጥር 1233/2013)
5. በፌደራል የመንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 649/2001
https://t.me/Fantahunlawye...
https://www.facebook.com/s...

delelewfantahun2010gmail.com

📢ማስታወቂያ
***********

ዲጂታል ብድር በየ 9 ሰከንድ!

Liqii Dijitaalawaa Sekoondii 9 Keessatti!
#coopbank #michudigitalloan #fastfinance #financialinclusion #empoweringentrepreneurs #businessgrowth #ethiopia

የቀብር አስፈጻሚ ንግድ ስራ
በኢትዮጵያ ህግ ማእቀፍ

መግቢያ #ethiopia | ሰዎች በባህል በልምድ በሚያደርጓቸው ልውውጦች፣ መግባባቶች
የተነሳ የህግ ድጋፊ አስፈላጊ መሆኑን በመረዳት መንግስት ወደ ህጋዊ ንግድ በመለወጥ በነጻነት የህግ ማእቀፍ ኖሮት የተሳለጠ እና ዘመናዊ የንግድ ልውውጥ እንዲኖረው ያደርጋል። ህግ ለዜጎች ዋስትና እንደመሆኑ መጠን በዚህ ንግድ ላይ የተሰማሩ ሰወች ሳይፈሩ ሳይሸማቀቁ ከመንግሥት እና ከሚመለከቱአቸው የንግድ አጋሮቻቸው ደንበኞች ጋር ነጻ የህግ ግንኙነት በመፍጠር የንግድ ስራ እንቅስቃሴዎችን ያደርጋሉ። ለሀገሩ እና ለዜጎች የሚጨነቅ መንግስት በህግ ማእቀፍ ውስጥ ያልተካተቱ ንግድ መሠል ድርጊቶችን ለህግና ለመልካም ጠባይ የማይቃረን ለዜጎች እና ለሀገር የሚጠቅም መሆኑን ሲረዳ በህግ እንዲጸድቅ ያደርጋል። የቀብር አስፈጻሚ ንግድ አዲሱ የንግድ አዋጅ ቁጥር 1243/13 ላይ የንግድ ዘርፍ ከመካተቱ በፊት በቀድሞው የንግድ ህግ አዋጅ ቁጥር 166/52 መሠረት የተካተተ አልነበረም። ይሁን እንጂ
ሰወች በዚህ ቀብር ማስፈጸም ስራ በህግ ያልታቀፈ ቢሆኑም ሲሰሩ እንደነበር ይታወቃል። በኋላም መንግስት አስፈላጊነቱን በመረዳት በአዲሱ ንግድ አዋጅ ቁጥር 1243/13 አንዱ የንግድ ዘርፍ ሆኖ እውቅና ተሰጥቶታል። በዚህ ጹሁፍ የምንመለከተው የዚህን የቀብር ስራ ንግድ ባህርያት ፣ አመሠራረት ፣ አፈጻጸም እና ተግዳሮት ከህግ አግባብ እንመለከታለን።

1. የቀብር ስራ ንግድ የህግ እውቅና

በአዲሱ አዋጅ ቁጥር 1243/13 አንቀጽ 5 ንኡስ አንቀጽ 37 የንግድ ስራዎች ምን ምን እንደሆኑ የተዘረዘሩ ሲሆን አንደኛው የቀብር ስራ ንግድ ነው።

እነዚህ የተዘረዘሩት የንግድ ስራዎች በዚህ አዋጅ የተጠቀሱት እነዚህን የንግድ ስራዎችን ማስፈጸሚያ ደንብና መመሪያ ቢወጣ አፈጻጸም ላይ ወጥነት ከመኖሩም ባሻግር ዜጎች ፍትሀዊ ተጠቃሚ እንዲኖራቸው ፣ ፍትሀዊ ቁጥጥር እንዲጎለብት፣ የንግድ እንቅሰቃሴዎች ግልጽነት ከመኖራቸውም ባሻግር የዘመነ የአኮኖሚ እድገት እንዲኖር ፣ ዜጎች አዋጭነት ያለው አስተማማኝ የፋይናንስ እድገት እንዲኖራቸው የሚረዳ ነው። የቀብር ስራ ንግድም ህግን እና መልካም ጠባይ ፣ የተሻለ የንግድ ለውጥ እንዲኖረው፣ፍትሀዊ ተጠቃሚነት እንዲዘልቅ ከአዋጁ በተጨማሪ ግልጽ የሆነ ጠቃሚ አሰራር እንዲሰፍን ደንብ እና መመሪያዎች መኖሩ የበለጠ የህግ ስረአት መጎልበት እና ተጠቃሚነትን የሚያዳብር ነው። ስለሆነም ይህ ሊታሰብበት የሚገባ አበልጻጊ የዚህ ንግድ ስራ ሆኖ ሊታሰብበት ይገባል።

2. የቀብር ስራ ማስፈጸም ንግድ ስራ ባህሪያት

የቀብር ንግድ ሥራ (Funeral Business) በሰዎች ሐዘን እና አስቸጋሪ ወቅት ላይ የሚመሠረት በመሆኑ፣ ከሌሎች መደበኛ የንግድ ዘርፎች ፍጹም የተለዩ ልዩ ጠባያት አሉት።
ዋና ዋናዎቹ የቀብር ንግድ ሥራ ባህርያት የሚከተሉት ናቸው፦

2.1. ቋሚና የማይቀንስ ፍላጎት (Inelastic Demand)
የገበያ መረጋጋት፦ ሞት ተፈጥሯዊና የማይቀር በመሆኑ፣ ይህ የንግድ ሥራ በኢኮኖሚ መቀያየር ወይም በፋሽን አዝማሚያዎች አይነካም።

አስገዳጅ ወጪ፦ ደንበኞች በገንዘብ እጥረት ምክንያት የቀብር ሥነ-ሥርዓትን ሙሉ በሙሉ ለመተው አይችሉም፤ በመሆኑም ፍላጎቱ ሁልጊዜም ቋሚ ነው።

2.2. ከፍተኛ ስሜታዊነትና ኃላፊነት (High Emotional Sensitivity)
ከባድ የሐዘን ወቅት፦ ደንበኞች አገልግሎቱን የሚፈልጉት በሕይወታቸው እጅግ አስቸጋሪ እና በስሜት በተጎዱበት ወቅት ላይ ነው።

የባለሙያ ሥነ-ምግባር፦ የንግድ ሥራው ከትርፍ ይልቅ ለሐዘንተኞች ርኅራኄ፣ ክብር እና ትዕግሥት ማሳየትን እንደ ትልቅ መመሪያ ይወስዳል።

2.3. ፈጣንና የ24 ሰዓት አገልግሎት (Urgency & 24 hourh Availability)
ያልታቀደ ክስተት፦ ሞት መቼ እንደሚከሰት ስለማይታወቅ ሥራው አስቀድሞ ለመዘጋጀት ጊዜ አይሰጥም።
የሰዓት ገደብ የሌለው፦ የሬሳ ማደራጃ፣ የትራንስፖርት እና የክብር ዘበኛ አገልግሎቶች በማንኛውም ሰዓት (በሌሊትም ጭምር) ጥሪ ሲደርሳቸው ወዲያውኑ ምላሽ መስጠት አለባቸው።

2.4. በባህልና በሃይማኖት መገዛት (Cultural & Religious Influences)
የተለያዩ ሥርዓቶች፦ እያንዳንዱ ማኅበረሰብ፣ እምነት (ክርስትና፣ እስልምና፣ ወዘተ) እና ብሔረሰብ የራሱ የሆነ የቀብር አፈጻጸም ሥርዓት አለው።
ተለዋዋጭ ፍላጎት፦ ንግዱ ስኬታማ የሚሆነው የእነዚህን የተለያዩ እምነቶችና ባህሎች ዝርዝር ደንቦች በትክክል አውቆና አክብሮ ማስተናገድ ከመልካም ጠባይ አንጻር የሚጠበቅ ነው።

2.5 አስፈላጊ መዋዕለ-ነዋይና አቅርቦት

የመነሻ ካፒታል፦ ጥራት ያላቸው የሬሳ ሣጥኖች፣ አስክሬን ማቀዝቀዣዎች፣ ልዩ መኪናዎች (Hearses) እና የማከማቻ ቦታዎችን ለማሟላት ከፍተኛ መዋዕለ-ነዋይ ይጠይቃል።
የሕግ ቁጥጥር፦ ከጤና ጥበቃ፣ ከአካባቢ ጥበቃ እና ከማዘጋጃ ቤት የሚወጡ ጥብቅ የሕግና የንጽሕና ፈቃድ መስፈርቶችን ማሟላት አስፈላጊ ነው።

2.6. የማስታወቂያው ባህርይ ጠባይ፦

ይህ ንግድ እንደ ሌሎቹ በቪዲዮ ወይም በታላቅ የጎዳና ላይ ማስታወቂያ አይስፋፋም።

3. የቀብር ንግድ ስራ አመሠራረት በኢትዮጵያ ንግድ ማእቀፍ

ከዚህ በፊት ስለ ንግድ አመሠራረት ፣ አይነት እና ባህርያት እንደገለጽነው ንግዶች በህግ እውቅና እንዲኖራቸው ባህርያቱን፣የንግዱን አላማ ፣ የኢኮኖሚውን እንቅስቃሴ ራእይ ፣ የመስራቹን ፍላጎት ፣ አቅም ፣ ልምድ፣እውቀት ጭምር ማወቅ መረዳት ያስፈልጋል።

ንግድ በዋናነት ሁለት አይነት ሲሆኑ የግል እና ኃላፊነቱ የተወሰነ ባህርይ ያለው ራሱን የቻለ የህግ ሰውነት ያለው ብለን መክፈል እንችላለን። በግል ንግድ መመስረት የፈለገ የፈለገ ኃላፊነቱ የራሱ እና የድርጅቱ ንግድ ኃላፊነት ያልተነጣጠለ ሲሆን ሁለተኛው ግን ከኃላፊነት መወሰን ባህርይ ጋር የሚያያዝ ነው። ኃላፊነቱ የተወሰነ የንግድ ማህበር በህብረት ሆነው የሚያቋቁሙት ሲሆን በየትኛው አይነት የንግድ ማህበር ለመመስረት በአዋጁ አንቀጽ 174 ላይ ከተመሰረቱት ዝርዝር ውስጥ ከህግ አማካሪ ጋር በመሆን ተገቢውን የንግድ ማህበር መምረጥ አስፈላጊ ነው።

እንደ እኔ ግን ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር መምረጡ አስፈላጊ ሲሆን ይኸውም በአንድ ሰው አባልነት ወይም ሁለትና ከዚያ በላይ በሆኑ ባለ አክስዮኖች መመስረት የሚቻል ነው።
ለዚህም የቅድሚያ አባላት መዋጫ ከማህበሩ 1/4ኛ ካፒታል፣በዝግ ንግድ ባንክ(ማንኛውም) ባንክ ፣ ማስያዝ፣የመመስረቻ ጹሁፍ ማዘጋጀት፣ በንግድ መዝገብ መመዝገብ ለምሳሌ ያህል የሚጠቀሱ ሲሆን ለመመስረት በንግዱ የተቀመጡትን ከአንቀጽ 185 እስከ 189 የተደነገጉትን፣ በንግድና ምዝገባ አዋጅ ቁጥር 686/2002 የተደነገጉትን እና ሌሎች በንግድና አግባብነት ያለቸውን ድንጋጌዎች መከተልና መጠበቅ ያስፈልጋል።

4. የቀበር ስራ ንግድ በተመጣጠነ ዋጋ አገልግሎቱ እንዲቀርብ ምን መደረግ አለበት?

ማህበረሰቡ በልምድና ባህል በሚያቋቁሙት የእድር ማህበራት ተገቢውን የህግ ግንዛቤ በመስጠት የቀበር ንግድ ስራ በመሰማራት ለማህበረሰቡ ተገቢውን አገልግሎት እንዲሰጡ ተገቢውን ጥረት እና ትጋት የመንግስትና መንግስታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች አስፈላጊውን ድጋፍ ቢያደርጉ የተሻለ የቀብር ስራ ንግድ አገልግሎት ይኖራል የሚል እምነት አለኝ።

5. ማጠቃለያ እና የህግ ምክር
የቀብር ስራ ንግድ የህግ ማእቀፍ እንዳለው መጠን ይህንን
ከህግ፣ሞራልና ጠባይ አንጻር ፍትሀዊ በሆነ መንገድ ተፈጻሚ እንዲሆን አዋጭ በሆነው የንግድ አይነት እንዴት መመስረት እንዳለበት እና ሌሎቾ በእድር መልክ የተደራጁ እና ሌሎች በዚህ ንግድ መሠማራት የሚፈልጉ ሰወችን በሚፈለገው የህግ መስፈርት መንገድ ጠብቀው እንዲመሠርቱ በማድረግ የቀብር ንግድ ስራ አገልግሎት በተመጣጠነ ዋጋ ለማህበረሰቡ ተደራሽ ከማድረጉም በላይ በዚህ ዘርፍ መሠማራት የሚፈልጉ ሰወችን ለስራ እድል ምቹ ሁኔታ የሚፈጥር ነው።

የቀድሞው አዋጅ (የንግድ ሕግ) ማጣቀሻ አዋጅ ቁጥር 166/1952 ሲሆን፣ ከዚህ በተጨማሪ አዲሱ የንግድ ሕግ ከመጽደቁ በፊት የንግድ ምዝገባና ፈቃድን ለመምራት በዋናነት አዋጅ ቁጥር 686/2002 (በኋላም በማሻሻያ አዋጅ ቁጥር 980/2008 እና 1152/2011) ሲተገበሩ ቆይተዋል።

ጠበቃና የህግ አማካሪ ፋንታሁን ደለለው
+251-929-101037
https://t.me/Fantahunlawye...
tiktok.com/fantahun62395
https://www.facebook.com/s...

ማጣቀሻ/References/
1. የቀድሞ ንግድ አዋጅ ቁጥር 166/1952
2. አዲሱ የንግድ አዋጅ ቁጥር 1243/13
3. የንግድና ምዝገባ አዋጅ ቁጥር 686/2002 እና የዚህ ማሻሻያ አዋጅ ቁጥር 980/2008 እና 1152/2011

የኢትዮጵያ ንግድ ማህበር አይነትና ባህርያት ፣ ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር ትርጉም እና ባለ አንድ አባል የንግድ ማህበር ህጋዊ አስፈላጊነት

አዲሱ የኢትዮጵያ ንግድ አዋጅ ቁጥር 1243/13

መግቢያ
#ethiopia | ሰዎች በንግድ ስራ ለመሰማራት በህብረት ገንዘብ እውቀት ሙያ ንብረት ጉልበታቸውን በማወጣት ተደራጅተው ከሚገኘዉ ትርፍ ተካፋይ ለመሆን ህጋዊ መስፍርታቸውን በመጠበቅ ተቀባይነት ያለው የንግድ ማህበር ያቋቁማሉ። በዚህ አጭር ጽሁፍ አጠቃላይ የንግድ ማህበራትን በህጉ የተካተቱን በመጥቀስ ባአይነት ፣ባህርያታቸውን፣ ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር ምን እንደሆነ ፣ እንዲሁም ባለአንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር ህጋዊ አስፈላጊነትን በመዘርዘር ለእናንተ እናቀርባለን።

1. የንግድ ማኅህበራት ጽንሰ ሀሳብ በኢፊድሪ ህገመንግስት...
ሰወች በግልም በሆነ በህብረት የንግድ ስራን የመስራት መብት በኢፊድሪ ህገ መንግስት በቀድሞውም ሆነ በአዲሱ የንግድ አዋጅ ሆነ በሌሎች አግባብነት ያላቸው አዋጆች የተሰጠ መብት ነው። የንግድ ስራዎችን ለመስራት የመደራጀት መብት በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ህገ-መንግስት አንቀፅ 31 ላይ ማንኛውም ሰው ለማንኛውም ዓላማ በማህበር የመደራጀት መብትን የሚፈቅድ መሆኑን የሚያመላክት ነው፡፡ ይህ በንግድ ማህበራት የመደራጀት መብት በህገመንግስቱ አንቀፅ 41(2) “ሁሉም ኢትዮጵያዊ መተዳደርያውን ስራውንና ሙያውን የመምረጥ መብት አለው” ከሚለው ህገ-መንግስታዊ መብት አንፃር ያየነው እንደሆነም ዜጎች አዋጪ ነው ባሉት የንግድ ማህበር መርጠው እንደ መተዳደርያ ስራቸው ሊወስዱት የሚያስችል ህገመንግስታዊ መብት ያላቸው መሆኑን በቀላሉ መረዳት የሚቻል ነው።

2. የንግድ ማህበራት አይነቶች በአዲሱ ንግድ ህግ አዋጅ ቁጥር 1243/13
በአዲሱ የንግድ ሕግ አንቀጽ 174 መሰረት በእኛ ሀገር ሰባት ዓይነት የንግድ ማኅበራት አሉ፡፡

እነሱም፡-
• የኅብረት ሽርክና ማኅበር / General Partnership/
• ሁለት አይነት ኃላፊነት ያለበት የሽርክና ማህበር /Limited Partnership/
• ኃላፊነቱ የተወሰነ የሽርክና ማኅበር /Limited Liability Partnership/
• የአሽሙር ማህበር /Joint Ventur/
• የአክሲዮን ማህበር /Share Company/
• ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር /Private Limited Company/ እና
• ባለ አንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማኅበር / One Person private limited Company/ ናቸው፡፡
2 የእያንዳንዱ ንግድ ማህበራት ባህሪይ በአዲሱ ንግድ ህግ ....

2.1. የኅብረት ሽርክና ማህበር

የህብረት ሽርክና ማህበር በአዲሱ የንግድ ሕግ አንቀጽ 283 መሰረት ማኅበርተኞች እያንዳንዳቸው ባንድነትና ሳይከፋፈል እርስ በርሳቸውና ለማህበሩ ግዴታዎች አላፊዎች የሚሆኑበት ማኅበር ነው፡፡ ይህም ማለት ማህበሩ ለሚያጋጥመው አደጋ ወይም እዳ ሁሉ እያንዳንዱ አባል በግሉ፣ ወይም ሁሉም በአንድነት ወይም ከሁሉም የተወሰኑት ብቻ በተናጥል ለእዳው ተጠያቂ ሊሆኑ ይችላሉ ማለት ነው፡፡ ማንኛዉም ተቃራኒ ስምምነት ሦስተኛ ወገኖችን መቃወሚያ ሊሆን አይችልም፡፡

2.2. ሁለት ዓይነት ኃላፊነት ያለበት የሽርክና ማኅበር....

ሁለት ዓይነት ኃላፊነት ያለበት የሽርክና ማኅበር ከስሙ እንደምንረዳው የማኅበርተኞቹ ኃላፊነት የተለያየ የሆነበት ማኅበር ነዉ፡፡ እነሱም ኃላፊነታቸዉ ያልተወሰነ ሸሪኮችና ኃላፊነታቸዉ የተወሰነ ሸሪኮች ናቸው፡፡ በአዲሱ የንግድ ህግ አንቀጽ 212 መሰረት ኃላፊነታቸው ያልተወሰነ ሸሪኮች የሚባሉት ለማኅበሩ ግዴታዎች በሙሉ ከማኅበሩ ጋር በአንድነትና በተናጠል ኃላፊነት ያለባቸዉ ሲሆን ኃላፊነታቸዉ የተወሰነ ሸሪኮች ደግሞ መዋጮ ለማድረግ ቃል በገቡት መጠን ብቻ ለማኅበሩ ግዴታች ኃላፊ የሚሆኑ ናቸዉ፡፡ ኃላፊነታቸው የተወሰነ ሸሪኮች በወክልናም ሆነ በሌላ በማንኛዉም ሁኔታ የማህበሩ ሥራ አስኪያጅ መሆን አይችሉም፡፡

2.3 ኃላፊነታቸው የተወሰነ የሙያ ሽርክና ማኅበራት ....

በአዲሱ የንግድ ህግ ውስጥ ከተካተቱ ጉልህ ለውጦች መካከል አንዱ የሆነው ይህ አዲስ የሽርክና ማህበር አይነት፣ ሰዎች በተለይም የሙያ ስራዎችን ለመስራት በሙያ ከሚመስሏቸው ሌሎች ሰዎችና ለሙያው ደጋፊ የሆነ አገልግሎት ሊሰጡ ከሚችሉ አጋሮቻቸው ጋር ሁለት ወይም ከዚያ በላይ ሆነው የሚያቋቁሙት እና ኃላፊነቱም በሽርክና ማኅበሩ ሃብት ላይ ብቻ የተወሰነ የንግድ ማኅበር ነው።

2.4 የአሽሙር ማህበር....

የአሽሙር ማህበር ሁለትና ከዚያ በላይ በሆኑ ሰዎች በመካከላቸዉ በሚያደርጉት ስምምነት መሠረት የሚያቋቁሙት ሲሆን ከሌሎች ለየት የሚያደርገው በጽሁፍ መረጋገጥና በሌሎች የንግድ ማህበሮች የተደነገጉ የማስመዝገብ ሰርዓቶች የማይፈፀሙበት፣ የሕግ ሰዉነት የሌለውና በሶስተኛ ወገኖች ዘንድ የማይታወቅ መሆኑ ሲሆን ከታወቀ ግን እንደ ሕብረት ሽርክና ማህበር እንደሚቆጠር ሊታወቅ ይገባል፡፡

2.5 የአክሲዮን ማህበር...

የአክሲዮን ማህበር ማለት በአዲሱ የንግድ ሕግ አንቀጽ 245 መሰረት ዋናው ገንዘቡ ወይም ካፒታሉ አስቀድሞ ተወስኖ በአክስዮን የተከፋፈለና ኃላፊነቱ በማኅበሩ ሀብት ብቻ የተወሰነ (ለዕዳው ንብረቱ ብቻ ዋስ የሆነ) ማኅበር ነው፡፡

2.6 ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር...

በአዲሱ የንግድ ሕግ አንቀጽ 495 መሰረት ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር ማለት ዋና ገንዘቡ በሙሉ አስቀድሞ የተከፈለ፣ በአክስዮን የተከፈለ እና ባለአክስዮኖች መዋጮቸዉን ገቢ እስካደረጉ ድረስ ለማኅበሩ ዕዳ ኃላፊ የማይሆኑበት የንግድ ማኅበር ነዉ፡፡

2.7 ባለአንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማኅበር ...

ባለ አንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማኅበር ማለት አንድ ሰዉ በግሉ በሚሰጠዉ መግለጫ መሰረት የተቋቋመ የንግድ ማኅበር ነዉ፡፡ ማኅበሩ ከአባሉ የተለየና የተነጠለ የራሱ የሕግ ሰዉነት አለዉ፡፡ አባሉ የራሱን መወጮ ሙሉ በሙሉ እስከ ከፈለ ድረስ ማኅበሩ ላይ ለሚፈለገዉ ዕዳ በግሉ አይጠየቅም፡፡ የማኅበሩ ዝቅተኛ ዋና ገንዘብ ከ ብር አስራ አምስት ሺህ ማነስ የለበትም፡፡ ማኅበሩን ለማቋቋም አባሉ የሚሰጠዉ መግለጫ ሰነዶችን ለማረጋገጥ ሥልጣን በተሰጠዉ አካል ፊት መደረግ አለበት፡፡ መግለጫዉም በንግድ መዝገብ ዉስጥ መግባት አለበት፡፡ ግለሰብ ነጋዴ የንግድ ሥራዉን ወደ ባለ አንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማኅበርነት መለወጥ ይችላል፡፡

2.8 ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር ወደ ባለ አንድ ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር የሚቀየርበት ምክንያት...

ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር የአክስዮን አባላቱ እየቀነሱ በመምጣት ወደ አንድ ዝቅ ካለ እና በስድስት ወር ጊዜ ዉስጥ ሌላ ሰዉ ካልገባ ማኅበሩ የሚፈርስ ይሆናል። ይሁን እንጂ ይህ ካልሆነ የባለአክስዮኖቹ ቁጥር ወደ አንድ ዝቅ ካለበት ቀን ጀምሮ በስድስት ወራት ዉስጥ የመመስራቻ ጽሁፉን በማሻሻል ባለአንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማኅበር አድርጎ ማስመዝገብ ይቻላል።

2.9 ባለ አንድ ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር በአዲሱ ማህበር የተካተተበት ዋና አላማ...

ይህ ማህበር በአዲሱ ንግድ የተካተተ ሲሆን ግለሰቦች የንግድ ስራቸውን ሲያከናውኑ ከራሳቸው ከግላቸው ሀብት በመነጠል የሚያቋቁሙት ማህበር በእዳም ቢሆን በህግ ጉዳዮች ክንውኖች የራሱን ጉዳይ ራሱ ማህበሩ ህጋዊ ሰውነት ኖሮት ህጋዊ የነሰግድ ስራዎችን የሚያንቀሳቅስ ነው። በመጀመሪያው ንግድ ህግ ይህ ማህበር ባለመኖሩ ባለሀብቶች ይህን እድል መጠቀም አልቻሉም በቀድሞው ህግ ይህ ባለ አንድ ማህበር ስለሌለ ለቁጥር ብቻ አባሉ ከሁለት በላይ እንዲሆን ዘመዱን ቤተሰቡን አስገብቶ ሀብቱ የራሱ ብቻ ነገር ግን ሁለትና ከዚያ በላይ በሆኑ ሰወች እንደ ተመሠረተ በማድረግ ማህበሩ የሚመሰረት ሲሆን አለመግባባት ሲፈጠር ባለሀብት እንደፈለገ መምራት ያስቸግረዋል። በአዲሱ የንግድ ህግ ግን ይህ ማህበር በመፈቀዱ በአንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር መቋቋም በህግ መፈቀዱ ለባለሀብቶች ወሳኝነት ያለው ሲሆን ለንግድ እንቅሰቃሴው ከፍተኛ በርን የሚከፍት ነው።ግለሰብ ነጋዴ የንግድ ሥራዉን ወደ ባለ አንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማኅበርነት መለወጥ ይችላል፡፡ ሌላው ግለሰብ ነጋዴዎችም ባለ አንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግለሰብ ማኅበር ለመመስረት እና ባለ አንድ ማህበር መስረተው ንግዳቸውን እንዲያንቀሳቅሱ የሚረዳ ነው። ይሁን እንጂ ይህ ከመሆኑ ቀድሞ ለነበረበት ማህበር ከመሆኑ በፊት በግለሰብ ደረጃ ቀድሞ ለነበረበት ለግለሰብ ንግድ ስራ ለገባበት ዕዳ ሁሉ ከማኅበሩ ጋር በአንድነት እና በተናጠል ኃላፊ ነዉ፡፡
የተፈቀደ ሲሆን ይህ ለባለሀብቶች ትልቅ የንግድ
መስመር ነው።

3. ማጠቃለያ

በኢትዮጵያ የንግድ ማህበር የተለያየ አይነት የንግድ ማህበራት የሚገኙ ሲሆን እነዚህም ለተፈለገው የንግድ አለማ የትኛው እንደ ሚሻል የንግድ ህግ ባለሙያ በማማከር አስፈላጊ ነው የሚባለውን ማህበር እንደ ንግዱ አይነት ለመመስረት የሚያስፈልገውን መስፈርት በሟሟላት መመስረት የሚቻል ሲሆን ባለአነድ ኀላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበርም በአንድ ሰው የሚመሰረት ራሱን የቻለ የህግ ሰውነት ያለው ሲሆን ለማህበሩ አጠቃላይ ኃላፊነቱን ራሱ ማህበሩ የሚወስድ መሆኑን በዚህ አስፍረናል። ዋናው የዚህ ጹሁፍ ዋና አላማ የንግድ ማህበር አይነቶችን ምን እንደሚመስሉ ከህግ አንጻር ለእናንተ ለማሳወቅ ነው።

ጠበቃና የህግ አማካሪ ፋንታሁን ደለለው 0929101037
https://www.facebook.com/s...
https://t.me/Fantahunlawye...
tiktok.com/fantahun62395

የኢትዮጵያ ንግድ ማህበር አይነትና ባህርያት ፣ ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር ትርጉም እና ባለ አንድ አባል የንግድ ማህበር ህጋዊ አስፈላጊነት

አዲሱ የኢትዮጵያ ንግድ አዋጅ ቁጥር 1243/13
መግቢያ
#ethiopia | ሰዎች በንግድ ስራ ለመሰማራት በህብረት ገንዘብ እውቀት ሙያ ንብረት ጉልበታቸውን በማወጣት ተደራጅተው ከሚገኘዉ ትርፍ ተካፋይ ለመሆን ህጋዊ መስፍርታቸውን በመጠበቅ ተቀባይነት ያለው የንግድ ማህበር ያቋቁማሉ። በዚህ አጭር ጽሁፍ አጠቃላይ የንግድ ማህበራትን በህጉ የተካተቱን በመጥቀስ ባአይነት ፣ባህርያታቸውን፣ ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር ምን እንደሆነ ፣ እንዲሁም ባለአንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር ህጋዊ አስፈላጊነትን በመዘርዘር ለእናንተ እናቀርባለን።

1. የንግድ ማኅህበራት ጽንሰ ሀሳብ በኢፊድሪ ህገመንግስት...

ሰወች በግልም በሆነ በህብረት የንግድ ስራን የመስራት መብት በኢፊድሪ ህገ መንግስት በቀድሞውም ሆነ በአዲሱ የንግድ አዋጅ ሆነ በሌሎች አግባብነት ያላቸው አዋጆች የተሰጠ መብት ነው። የንግድ ስራዎችን ለመስራት የመደራጀት መብት በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ህገ-መንግስት አንቀፅ 31 ላይ ማንኛውም ሰው ለማንኛውም ዓላማ በማህበር የመደራጀት መብትን የሚፈቅድ መሆኑን የሚያመላክት ነው፡፡ ይህ በንግድ ማህበራት የመደራጀት መብት በህገመንግስቱ አንቀፅ 41(2) “ሁሉም ኢትዮጵያዊ መተዳደርያውን ስራውንና ሙያውን የመምረጥ መብት አለው” ከሚለው ህገ-መንግስታዊ መብት አንፃር ያየነው እንደሆነም ዜጎች አዋጪ ነው ባሉት የንግድ ማህበር መርጠው እንደ መተዳደርያ ስራቸው ሊወስዱት የሚያስችል ህገመንግስታዊ መብት ያላቸው መሆኑን በቀላሉ መረዳት የሚቻል ነው።

2. የንግድ ማህበራት አይነቶች በአዲሱ ንግድ ህግ አዋጅ ቁጥር 1243/13

በአዲሱ የንግድ ሕግ አንቀጽ 174 መሰረት በእኛ ሀገር ሰባት ዓይነት የንግድ ማኅበራት አሉ፡፡ እነሱም፡-
• የኅብረት ሽርክና ማኅበር / General Partnership/
• ሁለት አይነት ኃላፊነት ያለበት የሽርክና ማህበር /Limited Partnership/
• ኃላፊነቱ የተወሰነ የሽርክና ማኅበር /Limited Liability Partnership/
• የአሽሙር ማህበር /Joint Ventur/
• የአክሲዮን ማህበር /Share Company/
• ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር /Private Limited Company/ እና
• ባለ አንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማኅበር / One Person private limited Company/ ናቸው፡፡
2 የእያንዳንዱ ንግድ ማህበራት ባህሪይ በአዲሱ ንግድ ህግ ....

2.1. የኅብረት ሽርክና ማህበር

የህብረት ሽርክና ማህበር በአዲሱ የንግድ ሕግ አንቀጽ 283 መሰረት ማኅበርተኞች እያንዳንዳቸው ባንድነትና ሳይከፋፈል እርስ በርሳቸውና ለማህበሩ ግዴታዎች አላፊዎች የሚሆኑበት ማኅበር ነው፡፡ ይህም ማለት ማህበሩ ለሚያጋጥመው አደጋ ወይም እዳ ሁሉ እያንዳንዱ አባል በግሉ፣ ወይም ሁሉም በአንድነት ወይም ከሁሉም የተወሰኑት ብቻ በተናጥል ለእዳው ተጠያቂ ሊሆኑ ይችላሉ ማለት ነው፡፡ ማንኛዉም ተቃራኒ ስምምነት ሦስተኛ ወገኖችን መቃወሚያ ሊሆን አይችልም፡፡

2.2. ሁለት ዓይነት ኃላፊነት ያለበት የሽርክና ማኅበር....

ሁለት ዓይነት ኃላፊነት ያለበት የሽርክና ማኅበር ከስሙ እንደምንረዳው የማኅበርተኞቹ ኃላፊነት የተለያየ የሆነበት ማኅበር ነዉ፡፡ እነሱም ኃላፊነታቸዉ ያልተወሰነ ሸሪኮችና ኃላፊነታቸዉ የተወሰነ ሸሪኮች ናቸው፡፡ በአዲሱ የንግድ ህግ አንቀጽ 212 መሰረት ኃላፊነታቸው ያልተወሰነ ሸሪኮች የሚባሉት ለማኅበሩ ግዴታዎች በሙሉ ከማኅበሩ ጋር በአንድነትና በተናጠል ኃላፊነት ያለባቸዉ ሲሆን ኃላፊነታቸዉ የተወሰነ ሸሪኮች ደግሞ መዋጮ ለማድረግ ቃል በገቡት መጠን ብቻ ለማኅበሩ ግዴታች ኃላፊ የሚሆኑ ናቸዉ፡፡ ኃላፊነታቸው የተወሰነ ሸሪኮች በወክልናም ሆነ በሌላ በማንኛዉም ሁኔታ የማህበሩ ሥራ አስኪያጅ መሆን አይችሉም፡፡

2.3 ኃላፊነታቸው የተወሰነ የሙያ ሽርክና ማኅበራት ....

በአዲሱ የንግድ ህግ ውስጥ ከተካተቱ ጉልህ ለውጦች መካከል አንዱ የሆነው ይህ አዲስ የሽርክና ማህበር አይነት፣ ሰዎች በተለይም የሙያ ስራዎችን ለመስራት በሙያ ከሚመስሏቸው ሌሎች ሰዎችና ለሙያው ደጋፊ የሆነ አገልግሎት ሊሰጡ ከሚችሉ አጋሮቻቸው ጋር ሁለት ወይም ከዚያ በላይ ሆነው የሚያቋቁሙት እና ኃላፊነቱም በሽርክና ማኅበሩ ሃብት ላይ ብቻ የተወሰነ የንግድ ማኅበር ነው።

2.4 የአሽሙር ማህበር....

የአሽሙር ማህበር ሁለትና ከዚያ በላይ በሆኑ ሰዎች በመካከላቸዉ በሚያደርጉት ስምምነት መሠረት የሚያቋቁሙት ሲሆን ከሌሎች ለየት የሚያደርገው በጽሁፍ መረጋገጥና በሌሎች የንግድ ማህበሮች የተደነገጉ የማስመዝገብ ሰርዓቶች የማይፈፀሙበት፣ የሕግ ሰዉነት የሌለውና በሶስተኛ ወገኖች ዘንድ የማይታወቅ መሆኑ ሲሆን ከታወቀ ግን እንደ ሕብረት ሽርክና ማህበር እንደሚቆጠር ሊታወቅ ይገባል፡፡

2.5 የአክሲዮን ማህበር...

የአክሲዮን ማህበር ማለት በአዲሱ የንግድ ሕግ አንቀጽ 245 መሰረት ዋናው ገንዘቡ ወይም ካፒታሉ አስቀድሞ ተወስኖ በአክስዮን የተከፋፈለና ኃላፊነቱ በማኅበሩ ሀብት ብቻ የተወሰነ (ለዕዳው ንብረቱ ብቻ ዋስ የሆነ) ማኅበር ነው፡፡

2.6 ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር...

በአዲሱ የንግድ ሕግ አንቀጽ 495 መሰረት ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር ማለት ዋና ገንዘቡ በሙሉ አስቀድሞ የተከፈለ፣ በአክስዮን የተከፈለ እና ባለአክስዮኖች መዋጮቸዉን ገቢ እስካደረጉ ድረስ ለማኅበሩ ዕዳ ኃላፊ የማይሆኑበት የንግድ ማኅበር ነዉ፡፡

2.7 ባለአንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማኅበር ...

ባለ አንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማኅበር ማለት አንድ ሰዉ በግሉ በሚሰጠዉ መግለጫ መሰረት የተቋቋመ የንግድ ማኅበር ነዉ፡፡ ማኅበሩ ከአባሉ የተለየና የተነጠለ የራሱ የሕግ ሰዉነት አለዉ፡፡ አባሉ የራሱን መወጮ ሙሉ በሙሉ እስከ ከፈለ ድረስ ማኅበሩ ላይ ለሚፈለገዉ ዕዳ በግሉ አይጠየቅም፡፡ የማኅበሩ ዝቅተኛ ዋና ገንዘብ ከ ብር አስራ አምስት ሺህ ማነስ የለበትም፡፡ ማኅበሩን ለማቋቋም አባሉ የሚሰጠዉ መግለጫ ሰነዶችን ለማረጋገጥ ሥልጣን በተሰጠዉ አካል ፊት መደረግ አለበት፡፡ መግለጫዉም በንግድ መዝገብ ዉስጥ መግባት አለበት፡፡ ግለሰብ ነጋዴ የንግድ ሥራዉን ወደ ባለ አንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማኅበርነት መለወጥ ይችላል፡፡

2.8 ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር ወደ ባለ አንድ ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር የሚቀየርበት ምክንያት...

ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር የአክስዮን አባላቱ እየቀነሱ በመምጣት ወደ አንድ ዝቅ ካለ እና በስድስት ወር ጊዜ ዉስጥ ሌላ ሰዉ ካልገባ ማኅበሩ የሚፈርስ ይሆናል። ይሁን እንጂ ይህ ካልሆነ የባለአክስዮኖቹ ቁጥር ወደ አንድ ዝቅ ካለበት ቀን ጀምሮ በስድስት ወራት ዉስጥ የመመስራቻ ጽሁፉን በማሻሻል ባለአንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማኅበር አድርጎ ማስመዝገብ ይቻላል።

2.9 ባለ አንድ ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር በአዲሱ ማህበር የተካተተበት ዋና አላማ...

ይህ ማህበር በአዲሱ ንግድ የተካተተ ሲሆን ግለሰቦች የንግድ ስራቸውን ሲያከናውኑ ከራሳቸው ከግላቸው ሀብት በመነጠል የሚያቋቁሙት ማህበር በእዳም ቢሆን በህግ ጉዳዮች ክንውኖች የራሱን ጉዳይ ራሱ ማህበሩ ህጋዊ ሰውነት ኖሮት ህጋዊ የነሰግድ ስራዎችን የሚያንቀሳቅስ ነው።

በመጀመሪያው ንግድ ህግ ይህ ማህበር ባለመኖሩ ባለሀብቶች ይህን እድል መጠቀም አልቻሉም በቀድሞው ህግ ይህ ባለ አንድ ማህበር ስለሌለ ለቁጥር ብቻ አባሉ ከሁለት በላይ እንዲሆን ዘመዱን ቤተሰቡን አስገብቶ ሀብቱ የራሱ ብቻ ነገር ግን ሁለትና ከዚያ በላይ በሆኑ ሰወች እንደ ተመሠረተ በማድረግ ማህበሩ የሚመሰረት ሲሆን አለመግባባት ሲፈጠር ባለሀብት እንደፈለገ መምራት ያስቸግረዋል። በአዲሱ የንግድ ህግ ግን ይህ ማህበር በመፈቀዱ በአንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር መቋቋም በህግ መፈቀዱ ለባለሀብቶች ወሳኝነት ያለው ሲሆን ለንግድ እንቅሰቃሴው ከፍተኛ በርን የሚከፍት ነው።

ግለሰብ ነጋዴ የንግድ ሥራዉን ወደ ባለ አንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማኅበርነት መለወጥ ይችላል፡፡ ሌላው ግለሰብ ነጋዴዎችም ባለ አንድ አባል ኃላፊነቱ የተወሰነ የግለሰብ ማኅበር ለመመስረት እና ባለ አንድ ማህበር መስረተው ንግዳቸውን እንዲያንቀሳቅሱ የሚረዳ ነው። ይሁን እንጂ ይህ ከመሆኑ ቀድሞ ለነበረበት ማህበር ከመሆኑ በፊት በግለሰብ ደረጃ ቀድሞ ለነበረበት ለግለሰብ ንግድ ስራ ለገባበት ዕዳ ሁሉ ከማኅበሩ ጋር በአንድነት እና በተናጠል ኃላፊ ነዉ፡፡
የተፈቀደ ሲሆን ይህ ለባለሀብቶች ትልቅ የንግድ
መስመር ነው።

3. ማጠቃለያ

በኢትዮጵያ የንግድ ማህበር የተለያየ አይነት የንግድ ማህበራት የሚገኙ ሲሆን እነዚህም ለተፈለገው የንግድ አለማ የትኛው እንደ ሚሻል የንግድ ህግ ባለሙያ በማማከር አስፈላጊ ነው የሚባለውን ማህበር እንደ ንግዱ አይነት ለመመስረት የሚያስፈልገውን መስፈርት በሟሟላት መመስረት የሚቻል ሲሆን ባለአነድ ኀላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበርም በአንድ ሰው የሚመሰረት ራሱን የቻለ የህግ ሰውነት ያለው ሲሆን ለማህበሩ አጠቃላይ ኃላፊነቱን ራሱ ማህበሩ የሚወስድ መሆኑን በዚህ አስፍረናል። ዋናው የዚህ ጹሁፍ ዋና አላማ የንግድ ማህበር አይነቶችን ምን እንደሚመስሉ ከህግ አንጻር ለእናንተ ለማሳወቅ ነው።

https://www.facebook.com/s...
https://t.me/Fantahunlawye...
tiktok.com/fantahun62395
0929101037

Ethiopian Skylight Hotel has been nominated in two categories at the World Travel Awards 2026: Africa's Leading Conference Hotel and Ethiopia's Leading Hotel.

This recognition is a reflection of our team's dedication to service. We would love to have your support. Vote for Ethiopian Skylight Hotel.
Cast your vote using the link below:

https://www.worldtravelawa...
https://www.worldtravelawa...
#worldtravelawards #wta2026 #ethiopianskylighthotel #africasleadingconferencehotel #ethiopiasleadinghote

Ethiopian Skylight Hotel has been nominated in two categories at the World Travel Awards 2026: Africa's Leading Conference Hotel and Ethiopia's Leading Hotel.

This recognition is a reflection of our team's dedication to service. We would love to have your support. Vote for Ethiopian Skylight Hotel.
Cast your vote using the link below:

https://www.worldtravelawa...
https://www.worldtravelawa...
#worldtravelawards #wta2026 #ethiopianskylighthotel #africasleadingconferencehotel #ethiopiasleadinghote

Ethiopian Skylight Hotel has been nominated in two categories at the World Travel Awards 2026: Africa's Leading Conference Hotel and Ethiopia's Leading Hotel.

This recognition is a reflection of our team's dedication to service. We would love to have your support. Vote for Ethiopian Skylight Hotel.
Cast your vote using the link below:

https://www.worldtravelawa...
https://www.worldtravelawa...
#worldtravelawards #wta2026 #ethiopianskylighthotel #africasleadingconferencehotel #ethiopiasleadinghote

Ethiopian Skylight Hotel has been nominated in two categories at the World Travel Awards 2026: Africa's Leading Conference Hotel and Ethiopia's Leading Hotel.

This recognition is a reflection of our team's dedication to service. We would love to have your support. Vote for Ethiopian Skylight Hotel.
Cast your vote using the link below:

https://www.worldtravelawa...
https://www.worldtravelawa...
#worldtravelawards #wta2026 #ethiopianskylighthotel #africasleadingconferencehotel #ethiopiasleadinghote

Ethiopian Skylight Hotel has been nominated in two categories at the World Travel Awards 2026: Africa's Leading Conference Hotel and Ethiopia's Leading Hotel.

This recognition is a reflection of our team's dedication to service. We would love to have your support. Vote for Ethiopian Skylight Hotel.
Cast your vote using the link below:

https://www.worldtravelawa...
https://www.worldtravelawa...
#worldtravelawards #wta2026 #ethiopianskylighthotel #africasleadingconferencehotel #ethiopiasleadinghote

We're honored to be nominated in five categories at the World Travel Awards 2026!
Your support has taken us to new heights, and now your vote can help us soar even higher.

Vote for Ethiopian Airlines:
🏆 Africa's Leading Airline 2026
🏆 Africa's Leading Airline – Business Class 2026
🏆 Africa's Leading Airline – Economy Class 2026
🏆 Africa's Leading Airline Brand 2026
🏆 Africa's Leading Inflight Magazine 2026 – Selamta

Cast your vote using the link below:
https://www.worldtravelawa...
#worldtravelawards #ethiopianairlines #flyethiopian #thenewspiritofafrica #wta2026

We're honored to be nominated in five categories at the World Travel Awards 2026!
Your support has taken us to new heights, and now your vote can help us soar even higher.

Vote for Ethiopian Airlines:
🏆 Africa's Leading Airline 2026
🏆 Africa's Leading Airline – Business Class 2026
🏆 Africa's Leading Airline – Economy Class 2026
🏆 Africa's Leading Airline Brand 2026
🏆 Africa's Leading Inflight Magazine 2026 – Selamta

Cast your vote using the link below:
https://www.worldtravelawa...
#worldtravelawards #ethiopianairlines #flyethiopian #thenewspiritofafrica #wta2026

ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ (ዶ/ር)በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በፖለቲካ ዙሪያ ያነሷቸው ዋና ዋና ሀሳቦች፡-
**********************

👉🏽ላለፉት አምስት ዓመታት በምክር ቤቱ ውስጥ የሕዝብን እና የፓርቲያቸውን ድምጽ ሲያሰሙ ለነበሩ የተፎካካሪ ፓርቲ አባላት (እንደ ኢዜማ፣ አብን እና ሌሎችም) እንዲሁም ለብልጽግና አባላት ከፍተኛ ምስጋና አቅርበዋል።

👉🏽በዘንድሮው ምርጫ ምክንያት ወደ ምክር ቤት ለማይመለሱ የተፎካካሪ ፓርቲ አባላት፣ የመንግሥት ፍላጎት በጋራ መሥራት መሆኑን በመግለጽ፤ ከምክር ቤት ውጭም ቢሆን ሀገርን ለማልማት ከመንግሥት ጋር አብረው እንዲሠሩ ጥሪ አቅርበዋል።

👉🏽የዘንድሮው ምርጫ ከተለመደው የፖለቲካ ፉክክር ባለፈ፣ ራሱ ምርጫው እንዳይካሄድ በ"ባንዳዎች" እና ፀረ-ምርጫ ኃይሎች ከፍተኛ ጫና እና ማሸማቀቅ እንደነበረበት አንስተዋል።

👉🏽ሕዝቡ ማስፈራሪያዎችን ወደጎን በመተው ሌሊት ወጥቶ በመሰለፍ ድምፁን መስጠቱን፤ በዚህም ፅንፈኝነትን፣ ባንዳነትን እና ዘረኝነትን እንደማይፈልግ በአንድ ድምፅ ማሳየቱን ገልጸዋል።

👉🏽ሕዝቡ ለመንግሥት ጅምር ሥራዎች ዕውቅና በመስጠት ድምፁን ቢሰጥም፣ ይህ ድምጽ "ባዶ ቼክ" መሆኑን አሳስበዋል።

👉🏽ሕዝቡ ሥርአታዊ ሌብነት (ሙስና) እንዲጠፋ እና አገልግሎት እንዲሻሻል አደራ መስጠቱን፤ ይህን አደራ መንግሥት በአግባቡ ካልተወጣ፣ ጥይት ሳይፈራ የመረጠው ሕዝብ በተመሳሳይ ድፍረት የተቃውሞ እርምጃ ሊወስድ እንደሚችል አስጠንቅቀዋል።

👉🏽ብልጽግና ፓርቲ ለዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ግንባታ ሲል፣ 15 በመቶ የሚሆነውን የምክር ቤት ወንበር ተፎካካሪ ፓርቲዎች ብቻቸውን እንዲወዳደሩበት ማድረጉን እና ይህም በርካታ ፓርቲዎች ፓርላማ እንዲገቡ ዕድል መፍጠሩን አብራርተዋል።

👉🏽በሀገራዊ ምክክሩ ላይ ብልጽግና ፓርቲ ይዞት ከሚቀርባቸው አጀንዳዎች አንዱ፣ በሥልጣን ላይ ያለ መንግሥት (መሪ) ከሁለት የምርጫ ዘመን በላይ መቆየት የለበትም የሚል የሕገ-መንግስት ማሻሻያ ሀሳብ መሆኑን አስታውቀዋል።

👉🏽ጠቅላይ ሚኒስትሩ ራሳቸው ከ225 በላይ፣ ፓርቲው ደግሞ ከ4 ሺህ በላይ የሕዝብ መድረኮችን ማካሄዱን፤ እንዲሁም የሀገራዊ ምክክር ኮሚሽኑ የሕዝብ ውይይቶችን በስፋት እያደረገ መሆኑን አንስተዋል።

👉🏽ታፍነው የቆዩ ብሶቶች በነጻነት እንዲወጡ በመደረጉ፣ ብሔርን ከብሔር እና ሃይማኖትን ከሃይማኖት የሚያጋጩ የሕዝብ ለህዝብ ግጭቶች በከፍተኛ ሁኔታ መቀነሳቸውን ገልጸዋል።

👉🏽አሁን የሚታዩት ግጭቶች የሕዝብ ለሕዝብ ሳይሆኑ፣ ኢትዮጵያን ማፍረስ በሚፈልጉ ኃይሎች የሚደገፉ "ሽፍቶች እና ባንዳዎች" የሚፈጥሩት መሆኑን ገልጸዋል። የፀጥታ ተቋማት (Law Enforcement Agencies) በሰው ኃይልም ሆነ በቴክኖሎጂ አቅማቸውን እያሳደጉ መሆኑን አረጋግጠዋል።

👉🏽በኦሮሚያም ሆነ በአማራ ክልል ያሉ የታጠቁ ኃይሎች ግጭት ወደ ድል ስለማያደርስ፣ ውይይት እና ድርድርን መርጠው ወደ ሰላማዊ መንገድ እንዲመለሱና በጋራ ሀገር እንዲገነቡ የሰላም ጥሪ አቅርበዋል።
#ethiopia #parliament #pmabiyahmed #politics #ebc

የሪል ስቴት ቤቶች የዶላር ገንዘብ መገበያያ ውል ስምምነት አግባብነት

በኢትዮጵያ ሕግ ማእቀፍ

የዚህ ጹሁፍ መነሻ #ethiopia | ለህግ ምክር የመጡ የሪል ስቴት ቤት ተዋዋይ ወገኖች በሰጠውት የህግ ምክር የተነሳ የውል ሰነዶችን ከተመለከትኩት በመነሳት ለማህበረሰቡ የህግ ግንዛቤ እንዲኖረው የቀረበ ነው። ይህ ጹሁፍ በኢትዮጵያ ህግ መሠረት ውልን ለማፍረስ ምክንያት የሆኑ ነገሮች እና አፈጻጸም አስመልክቶ የሪል ስቴት ቤት አቅራቢዎችና ፈላጊዎች መካከል በሚደረጉ የውል ስምምነቶች የሚታዩ ጉድለቶች እና ውጤቶችን በተመለከተ የሚገልጽ በመሆኑ ለመነሻ እውቀት የሚረዳ በመሆኑ ለእናንተ ቀርቦላቸዋል።

1. የሪል ስቴት ውል በኢትዮጲያ በዶላር መዋዋል ይቻላል?

የሪል ስቴት አቅርቦት ውል አስመልክቶ የትኛውንም የኢትዮጵያ መገበያያ ገንዘብ ሁለቱም ወገኖች በኢትዮጵያ ውስጥ ያደረጉ ኢትዮጵያዊ እስከሆኑ ድረስ የመገበያያ ገንዘቡ በኢትዮጵያ ገንዘብ ሊሆን የሚገባ ነው። ይህ የኢትዮጵያ ገንዘብ መገበያያን አስመልክቶ አግባብነት ያለውን መመልከት የሚቻል ነው። ይህ እስከሆነ ድረስ የተጠቀሰው ገንዘብ የትኛውንም ቢሆን በኢትዮጵያ ገንዘብ/ብር/ ነው ተብሎ ይገመታል። በውሉ ላይ ምንም እንኳን ዶላር ወይም ፓውንድ ተብሎ ቢጠቀስ እንኳን ግልጽ የሆነ የተዋዋይ ስምምነት ፣ ፍትለዊ የሆነ ተጠቃሚነት ፣አንድ ወገንን የማይጎዳ ስለመሆኑ ይህ የገንዘብ መለዋወጫ ካልተተጠቀሰ ፣ካልተብራራ እና አሳማኝ ካልሆነ በቀር
የአንድን ወገን ጥቅም ብቻ የሚጎዳ የውል ስምምነት የሚደረግ ጉዳይ የውለታውን ጉዳይ ሊፈጸም የማይችል ሊያደርገው ይችላል።

2. የተዋዋይ ጥቅምን የሚጎዳ የውል ስምምነት

ተዋዋይ ወገኖች እርስ በእርሳቸው ወደውና ፈቅደው የውል ስምምነት ማድረግ እንደሚችሉ ይህም በተዋዋይ ወገኖች መካከል
ህግ መሆኑን የፍትሀብሔር ህግ ቁጥር 1731 ላይ ተደንግጎ ተቀምጧል። ይሁን እንጂ አንዱ ወገን አግባብ ባልሆነ መንገድ የራሱን ጥቅም ለማስጠበቅ ሲባል የሌላውን ተዋዋይ ወገን ጥቅም በመጉዳት የስምምነቱ አካል የሚሆኑ ሀረግ፣ወይም የውል ድንጋጌዎች ውሉ እንዲፈርስ ወይም እንዲሰረዝ ሊያደርገው ይችላል።

3. በአንድ ወገን ብቻ ተዘጋጅተው ፊርማ የሚደረግባቸው የውል ስምምነቶች

በተቋማት እና በግለሰቦች መካከል የሚጀረጉ ውሎች ለምሳሌ ያህል በኢንሹራንስ ድርጅቶች እና በኢንሹራንስ ተጠቃሚዎች መካከል ፣ በባንኮችና በደንበኞች መካከል የሚደረጉ ውሎች በቤት አቅራቢ ድርጅትና በደንበኞች መካከል፣በመንግስት ልማት ድርጅት/አገልግሎት አቅራቢ እና በበአገልግሎት ተጠቃሚ መካከል የሚደረጉ ውሎች ብዙውን ጊዜ የራሱን ፖሊሲ/ፍላጎት ብቻ በማንጸባረቅ የደንበኛውን ተዋዋይ ሚዛናዊ ጥቅም ባልጠበቀ መልኩ ሲደረጉ የሚስቸዋል ሲሆን ይል ከአጠቃላይ የውል መርሆች አንጻር ሲታይ የተዋዋይ ወገኖችን ፍቃድ እና ፍትሀዊ ተጠቃሚነት ጋር የሚጻረር ሲሆን ብዙ ጊዜ ይስተዋላል።

4. ለውል ስምምነት መፍረስ የሆኑ ምክንያትና የቤት አቅርቦት ውሎች በንጽጽር

4.1 የፍቃድ ጉድለት የፍትሀብሄር ህግ ቁጥር 1696
ውል በአንደኛው ተዋዋይ ወገን ተንኮል ወይም የሀይል ማስገደድ
ከሆነ ውሉ ፈራሽ እንደሆነ በህጉ ተቀምጧል። ይህ የተንኮል ድርጊት ወይም ሀሳብ በውሉ ባይደረግ ተንኮል የተደረገበት ሰው ውሉን የማይዋዋል ቢሆን ኖሮ ውሉ ፈራሽ የሚሆን ነው።/1704/የሪል ስቴትት አቅራባው በዶላር ውሉን ማድረጉ ዶላር እየጨመረ በመምጣቱ ደንበኛው ተዋዋይ የሚቀረውን ክፍያ ወደፊት ለመክፈል በሚያደርግበት ጊዜ የዶላር ምንዛሬው እየጨመረ ሲመጣ ቤት አቀራቢው እአላግባብ እንዲጠቀም የሚያደርግ መሆኑን የሚያሳይ ነው። ቤት ፈላጊው ተዋዋይ ይህ በዶላር ክፍያው በመደረጉ ምክንያት የሚመጣበትን ጉዳት ቢያውቅ ኖሮ ውሉን አያደርግም ያስብላል ። ይህም በዚህ ውል ተጎጂ የሆኑ ሰወች ለህግ ምክር ፍለጋ ሲጠይቁን እየተረዳነው ያለው መሠረታዊ ነጥብ ነው። ከዚህ አግባብ ይህ ውል ተንኮል ያለበት የተዋዋይ ወገን ፍቃድ ጉድለት ያለው በመሆኑ ፈራሽ ውል ነው ለማለት እንችላለን።

4.2 ተዋዋይ ወገንን ለመጉዳት ተብሎ የተደረገ ውል
የፍትሀብሔር ህግ አንቀጽ 1710/2/

ይህ ድርጊት አንዱን ተጎጂ የሆነውን ተዋዋይ ወገን ለመጉዳት ሲባል የንግድ ልምድ እውቀት የሌለው መሆኑን በመረዳት ሌላኛው ወገን ይህ ውል እንዲደረግ ምክንያት ከሆነ እና ይህም ከህሊና አንጻር ሲታይም ግፍ መስሎ የሚታይ ከሆነ ለውሉ መፍረስ ምክንያት በቂ ነው። ወደ ሪል እስቴት ቤት አቅርቦት ውልም ስንመጣ የቤት ፈላጊዎች ተዋዋይ ወገኖች ግልጽ የሆነ የንግድ ልምድ እወቀት የሌላቸው ሲሆን የዛሬ አራት አመትና ከዚያም በላይ ወይም የዛሬ በነበረ የዶላር ቤት አቅርቦት ውል በዶላሩ መጨመር አቅራቢዎቹ ቤት ፈላጊውን በመጉዳት የሚደረገው ውል ስምምነት ለህሊና ግፍ ተብሎ በፍርድ ቤት ሲታመንበት ውሉ ፈራሽ ይሆናል።

4.3 በውሉ ሊገለጽ የሚገባው የውለታው ጉዳይ አስፈላጊ ነገሮች
የፍትሀብሄር ህግ ቁጥር 1713

ውሎች አስገዳጅነታቸው ተዋዋይ ወገኖች በውላቸው ያስቀመጡትን መብትና ግዴታ ብቻ የሚታይ ሳይሆን ያለውን ልማድ፣ቅን ልቦና፣ፍትህ፣የውለታው ነገር ጭምር በመታየት የሚፈጸም እንደሆነ ይደነግጋል። በቤት አቅርቦት በሚደረጉ ውሎች ቤት አቅራቢው የመገበያያ ገንዘቡን የፍትሀብሄር ህጉን አንቀጽ ላይ የተቀመጠውን የኢትዮጵያን ገንዘብ መሆኑን በግልጽ እየታወቀ የዶላርን የወደፊት መጨመርን በማሰብ በተግባርም ሲታይ ዶላር ከፍተኛ ጭማሪ በማሳየቱ፣ ኢትዮጵያ ውስጥ የሚደረጉ ውሎችም በልማድ መገበያያ ገንዘብ ብር በመሆኑ እንዲሁም ቅንነት እና ፍትህን ያላገነዘበ ውል በመሆኑ ፈራሽ ነው።

4.4 ህግንና ሞራልን የሚቃረን ውል ፈራሽ ነው።
የፍትሀብሄር ህግ ቁጥር 1716

የዚህ ድንጋጌ ይዘት አንድ ህግ በግልጽ የተደነገገን ህግ የሚቃረን ከሆነ ፈራሽ ነው እንዲሁም ሞራል፣መልካም ጠባይን የሚቃረን ከሆነ ፈራሽ ነው በማለት ያስቀምጣል። ከሪል ስቴት ውሎች በዶላር መገበያያው መደረጉ በፍትሃብሔር ህግ አንቀጽ 1749 ላይ መገበያያው በኢትዮጵያ ብር እንደሆነ የሚያስቀምጥ በመሆኑና እና በስምምነቱ መገበያያው በዶላር መሆኑን ማስቀመጣቸው ህግን የሚቃረን በመሆኑ ፈራሽ ነው ማለት ነው።

4.5 የገንዘብ መገበያያው እዳው በሚከፈልበት ቦታ ባለው ነው
የፍትሀብሄር ህግ ቁጥር 1749

በውሉ ሊከፈል የሚገባው የገንዘብ መገበያያ ሀገሪቱ ላይ ሊከፈል
በሚችለው በሀገሪቱ ህጋዊ መገበያያ ገንዘብ ነው። የኢትዮጵያ መገበያያ ገንዘብ ብር ሲሆን ዶላር በማድረግ የተደረገው ህገወጥ ሲሆን ውሉን ለመፈጸም የክፍያው ቦታ በኢትዮጵያ እስከሆነ ድረስ መገበያያው በኢትዮጵያ ብር ተደርጎ ሊከፈል እንደሚገባ በፍተሀብሔር ህግ ቁጥር 1750 ከመደንገጉም በተጨማሪ በሪል ስቴት ልማት እና የማይንቀሳቀስ ንብረት ግብይትና ግመታ አዋጅ ቁጥር 1357/2017 አንቀጽ 11 መሠረት በወቅታዊ የገበያ ዋጋ ጥናት ተደርጎ ክፍያው እንደሚፈጸም ይደነግጋል። ስለዚህ በዶላር የሚደረገው የቤት አቅርቦት ውል ስምምነት ህገወጥ በመሆኑ እዳው በሚከፈልበት ጊዜ ባለው የሀገሩ ዋጋ ልክ የሚከፈል ይሆናል እንጂ በስምምነቱ ላይ በተገለጸው የዶላር ዋጋ አይከፈልም ማለት ነው።

5. ማጠቃለያ ሀሳብ እና የጸሀፊው የህግ ምክር

በቤት አቅራቢዎችና ቤት ፈላጊዎች መካከል የሚደረጉ ውሎች
ከመከናወናቸው በፊት ሁለቱም ወገኖች የህግ ባለሙያ በማማከር
የተዘጋጀውን ውል ስምምነት ረቂቅ ለጠበቃና የህግ አማካሪ በማሳየት ቢቻል በመወከል ቦታው ድረስ በመሄድ ህጋዊ የውልል ሀሳቦችን በመለዋወጥ ውሉን በጋራ በማዘጋጀት ማከናወን ያስፈልጋል። አስቀድሞ የህግ ባለሙያ ባለማማከር ብዙ ሰወች በሚሊየኖች ገንዘብ አጥተዋል። በዚህ ጹህፍ ማጠንጠንኛ ሀሳብ የውሉ መገበያያ ገንዘብን ዶላር ያደረጉ ተዋዋዮች የቤት ፈላጊውን ጥቅም የሚጎዳ እና ህጋዊ ባለሆነ ገንዘብ የተደረገ ውል ሲሆን የቤቱ እዳ በሚከፈልበት ጊዜ ያለው ዋጋ ወጥቶ የሚቀረውን ክፍያ በመክፈል እንዲፈጸም በማድረግ የተዋዋይ ወገኖችን ፍትሀዊ ተጠቃሚነት እና የኢትዮጵያ ህግ መሠረታዊ ውሎች መርሆችና ድንጋጌዎችን የሚጠበቅ ሲሆን ከዚህ ባሻግር ግን የቤት ፈላጊ ተዋዋይ ወገኖችን ጥቅም የሚጎዳና ህገወጥ በመሆኑ ውሉ ፈራሽ ይሆናል። ይሁን እንጂ እዚህ ላይ መታየት ያለበት ነጥብ ውሉ ሲፈርስ ተዋዋይ ወገኖች የሚመለስላቸው ገንዘብ በኢትዮጵያ መገበያያ ገንዘብ ከሆነ ከምንዛሬ መውደቅ የተነሳ ሊጎዱ ስለሚችሉ በነበሩበት መመለስ ውል ሲፈርስ የኢትዮጵያ ፍትሀብሄር ህግ አንቀጽ 1808 መሠረት ዶላራቸው ተመልሶ ወደ ነበሩበት ቢመለሱ የተሻለ ይሆናል። ለህግ ግንዛቤ ይህንን አልን እንጂ ይህ ልዩ ውል ፣ የህግ ጸባይ በመሆኑ በእንደዚህ አይነት ሁኔታ ውስጥ ያሉ ተዋዋይ ወገኖች መብታቸውን ለማስጠበቅም ሆነ እንደዚህ አይነት የውል ሴምምነት ውስጥ ለመግባት በዚህ ላይ ልዩ እውቀት ያለውን የህግ ባለሙያ ማማከር ከብዙ ኪሳራ እና ጉዳት የሚጠብቅ ነው።

ማጣቀሻ/references/
1. የኢትዮጵያ ፍትሀብሄር ህግ
2.ሪል ስቴት ልማት እና የማይንቀሳቀስ ንብረት ግብይትና ግመታ አዋጅ ቁጥር 1357/2017

ፋንታሁን ደለለው ጠበቃና የህግ አማካሪ 0929101037
https://t.me/Fantahunlawye...
tiktok.com/fantahun62395
https://www.facebook.com/s...

አዲስ መጽሐፍ | የአእምሯዊ ንብረት ሕግ
#ethiopia | የሕግ ባለሙያና ደራሲ ዳዊት መ. በዛብህ (Dawit M. Bezabih) የጻፉት "የአእምሯዊ ንብረት ሕግ (Intellectual Property Law)" መጽሐፍ ለንባብ በቅቷል።

ዳዊት በሕግ ዘርፍ በአማርኛ ቋንቋ እምብዛም ያልተዳሰሱ ወሳኝ ርዕሰ ጉዳዮችን በማቅረብ የሚታወቅ ጸሐፊ ሲሆን፣ በዚህ መጽሐፉም የአእምሯዊ ንብረት ሕግን ከመሠረቱ ጀምሮ በጥልቀት ያብራራል።

በመጽሐፉ ውስጥ፦

✔️ የአእምሯዊ ንብረት ሕግ ምንነት፣ ታሪክና ዓላማ
✔️ የፈጠራ ባለቤትነት (Patent) እና የምዝገባ ሂደት
✔️ የቅጂ (Copyright) እና ተዛማጅ መብቶች
✔️ የንግድ ምልክት (Trademark)
✔️ የንግድ ሚስጥር (Trade Secret)
✔️ የአእምሯዊ ንብረት ሕግ ከሰው ሠራሽ አስተዋይነት (AI) እና ከዘመናዊ ቴክኖሎጂዎች ጋር ያለው ግንኙነት
በግልጽና በቀላል አቀራረብ ተዳስሰዋል።

⚖️ ለሕግ ተማሪዎች፣ ጠበቆች፣ ደራሲያን፣ ፈጠራ ባለቤቶች፣ የቴክኖሎጂ ባለሙያዎች እና በዘርፉ ፍላጎት ላላቸው ሁሉ ጠቃሚ የማጣቀሻ መጽሐፍ ነው።

አንብቡት!
በJafer Books ያገኙታል።

የፌደራል ፍርድ ቤቶች የግዛት ሥልጣን በአዲስአበባ
ሕግ፣ አፈጻጸም፣ ክፍተት እና መፍትሄ

በኢትዮጵያ ህግ ማእቀፍ እና ተጨባጭ የህግ አፈጻጸም

በጠበቃና የህግ አማካሪ ፋንታሁን ደለለው 0929101037
የዚህ ጽሁፍ መነሻ ሀሳብ

#ethiopia | ለዚህ ጽሁፍ መነሻ የሆነኝ ወጥነት ያለው የጉዳዮች ክስ አቀራረብ አስመልክቶ አንዳንድ ጉዳይ ጉዳዩ በተከሰተበት ወይም ለጉዳዩ መነሻ በሆነበት ላስቻለው ፍርድ ቤት ሲከፈቱ አንዳንድ ጉዳዮች ደግሞ የጉዳዩ መነሻ ከሆነበት ስፍራ ይልቅ እንደዚህ አይነት ጉዳይ በልዩ ችሎት በዚህ ክፍለከተማ ባለው በተቋቋመው ምድብ ችሎት እንጂ ይህ ፍርድ ቤት ይህንን ጉዳይ ሊመለከት አይችልም ስለዚህ ይህን ጉዳይ አስመልክቶ በልዩ ሁኔታ በተቋቋመበት ሄደህ መክፈት እንጂ እዚህ ሊከፈት አይችልም በሚል የጉዳዩ መነሻ የተከሰተበት ስፍራ የግዛት ስልጣን ያለው ተመሳሳይ ፍርድ ቤት ማየት አይችልም ተብሎ ለምሳሌ ከፌደራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት አቃቂ ቃሊቲ ምድብ ችሎት የጉዳዩ መንስኤ የሆነው ጉዳይ የማንንቀሳቀስ ንብረትም ሊሆን ይችላል እዚህ አቃቂ ቃሊቲ ያለው የፌደራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ከህግ አንጻር የማየት ስልጣን እያለው የልደታ ወይም የአራዳ ምድብ ችሎት ነው የሚያየው ተብሎ የፍትህን ተደራሽነትን ዋጋ ሊያሳጣ በሚችል ደረጃ የፍተሀብሔር ስነስረአት ህግ አላማን ወደ ጎን በመተው ላልተፈለገ ወጪ ፣እንግልት ፣ ኪሳራ፣ ለኢፍትሀዊ እና ለዘገየ ፍትህ የምንዳረግ መሆኑን መገንዘቤ የዚህ ጹሁፍ መነሻዬ ነው ሲሆን የሚያጠነጥነው የፍተሀብሔር ጉዳዮችን በተመለከተ ይሆናል።

መግቢያ
የዚህ ጹሁፍ አላማ "በአዲስአበባ ውስጥ የሚገኙ የፌደራል ፍርድ ቤቶች የግዛት ስልጣናቸው የሚወሰነው በፍርድ ቤቶች አመራር፥ ፥ አስተዳደራዊነት ወይንስ በፍተሀብሔር ወይም በወንጀል አግባብ ባለው የህግ ስልጣን መሠረት?" የሚለውን የተዛባ አሰራር ህጋዊ አስተያየት በመስጠት ሊጠራ የሚገባው ጉዳይ በመሆኑ ነው። ከዚህ ጋር ተያይዞ ሌላው ሊታወቅ የሚገባው ነገር የፍተሀብሔር እና ወንጀለኛ ስነስረአት አላማው ነው። የእነዚህ ስነስረአት አላማቸው ምንድነው? ተደራሽነት፣ፍትህ፣ወጪ፣ጊዜ፣የተፋጠነ ፍትህ ከመስጠት አንጻር ግባቸው ምንድነው"የሚለው ጉዳይን በማጤን ጭምር በዚህ ጹሁፍ የምንመለከተው ነው። ይህ ጹሁፍ የራሴ የግል ሀሳብ ተደርጎ ቢወሰድም ከዚህ አንጻር ግርታን የሚፈጥሩ ሀሳቦችን በውይይት፣በጥናት የተሻለውን ለመውሰድ መነቃቃትንና አግባብነት አንጻር የራሱ የሆነ ፋይዳ ይኖረዋል ብዬ በማሰብ ይህንን ጹሁፍ ለንባብ አብቅቻለው።

1. የአዲስአበባ ከተማ አስተዳደር አወቃቀር ከፍርድ ቤቶች ተደራሽነት አንጻር....

አዲስአበባ የኢትዮጵያ ዋና ከተማ ስትሆን በአስራ አንድ ክፍለከተሞች የተከፈለች ናት። ህዝቦቿ በእያንዳንዱ ክ/ከተማ ብዛት ያላቸው፣ ትላልቅ ኃላፊነት የተሰጣቸው የተለያየ የመንግስት አስተዳደር አካላት ፣ የአገልግሎት ተቋማት፣ የንግድ ትስስሮች ያሉባት የፌደራል መንግስት እና የአፍሪካ መዲና መቀመጫ ናት። ይህ እንደ መሆኑ መጠን የአዲስአበባ ከተማ አስተዳደር ስልጣንን ፣ የአገልግሎት ኃላፊነትን፣ በህግ የተሰጠ ስልጣን፣መብት፣ግዴታ የአዳስአበባ ከተማ አስተዳደር ለክፍለ ከተሞች የሰጠው የስልጣን ክፍፍል ዘርፈ ብዙ ከመሆኑ ባሻግር በክፍለከተሞች የሚመለከታቸው ቢሮዎች ፣ የንግድ ፣ የማህበራዊና የፖለቲካ ተቋማት ተደራጅተው ይገኛል። ይህ እንደ መሆኑ መጠን ፍርድ ቤቶቻችን ሲደራጁ ሲዋቀሩ ከእነዚህ አስተዳደራዊ መዋቀር ጋር በመናበብ ለዜጎች ተደራሽ ሊሆኑ ያስፈልጋል።

2. የፍርድ ቤት የግዛት ስልጣን በኢትዮጵያ ፍተሀብሔር ስነስረአት ህግ/local jurisdiction/ እና በወንጀል ስነስረአት

የፍርድ ቤት ግዛት ስልጣን አስመልክቶ በፍተሀብሔር ዋናው አላማው በግዛቱ ለሚኖሩ ሰወች በመቅረብ ተደራሽነትን ተግባራዊ ማድረግ ሲሆን ተከራካሪ ወገኖች ያሉበት አከባቢ፣የክርክሩ ምክንያት የሆነው ነገር፣የማይንቀሳቀስ ንብረት ለክርክሩ መነሻ ሲሆን ፣ የክርክሩ መነሻ ውል ሲሆን ፣ ከሳሽ መንግስትን ከሳሽ ሲሆን፣ የተከሳሽ አድራሻ ባለበት ፍርድ ቤት መቅረብ ሲገባው በአጠቃላይ በፍተሀብሔር ስነስረአት ህግ ቁጥር ከ19 እስከ ድረስ ባለው የግዛት ስልጣን አስመልክቶ ተከራካሪው ወይም የክርክሩ መነሻ ባለበት ባለው አቅራቢ ፍርድ ስልጣን ባለው ፍርድ ቤት ሊቀርብ እንደሚገባ ይደነግጋል። ለዚህም አላማው ወጪ ለመቆጠብ፣የተከራካሪ ወገኖችን እንግልት ኪሳራ ለማስቀረት፣ጉዳዮቹ ቀልጣፋ በመሆን አጠር ባለ ጊዜ ፍትሀዊ ውሳኔ ለመስጠት ያስችላል። የወንጀል ጉዳይም በተመለከተ ጉዳዩ ለተፈጸመበት ስፍራ ላለው ስልጣን ላለው ፍርድ ቤት ነው።
3. አዲስአበባ ላይ የሚገኙ የፌደራል ፍርድ ቤቶች በተመሳሳይ ስልጣን ላይ የሚገኙ ፍርድ ቤቶች የግዛት ስልጣንን ተግባራዊ ያለማድረግ ችግር....

በየክፍለከተማው ያሉ የፌደራል ፍርድ ቤቶች በፍርድ ቤት አስተዳደር ምክንያት ስልጣናቸው ተመሳሳይ ሲሆን በጉዳዮች አይነት ለተለዩ ክፍለከተማ ፍርድ ቤቶች የተለዩ ጉዳዮችን ተለይቶ የሚሰጥ ሲሆን ይህ የፍትሀብሄር ስነስረአትን ህግ አላማ ከግምት ውስጥ ያላስገባና የህገመንግስትን ፍትህ የማግኘት ፣ ዜጎች
በራሳቸው አስተዳደር መዋቀራዊ መንግስት የዳኝነት አገልግሎት እንዳያገኝ የሚያደረግ ነው። ኢፍትሃዊነቱን ለማንሳት ያህል፣በእኩል የመንግስት አስተዳደራዊ መዋቅር ስር የሚገኙ ህዝቦች ወይም ዜጎችን መሠረታዊና በመንግስት እንኳን በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ሊገደብ የማይችል ህገመንግስታዊ የእኩልነት መብት ጋር የሚቃረን በየክፍለከተማው ተመሳሳይ የፌደራል ፍርድ ቤቶች የሚያዩበትን የጉዳዮች መጠን በመለያየት የአከባቢው ማህበረሰብ አቅራቢያ በሚገኘው ፍርድ ቤት አገልግሎት እያጡ በሌላ ክፍለከተማ ባሉ ፍርድ ቤቶች አገልግሎት ለማግኘት ሲሄዱ ለተጨማሪ ወጪና ኪሳራ ከመዳረጋቸውም በላይ ዳኞች የሰነድ እና ሌሎች ማስረጃዎችን ከሌላ ክ/ከተማ ለማስመጣት እና ህጎቻቸውን ተፈጻሚ ለማድረግ ተግዳሮት የሚፈጥርና ለዘገየ ፍትህ ምክንያት የሚሆን ነው።

ምሳሌ አንድ :- በፌደራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት የንግድና ኢንቨስትመንት ችሎት ያለው አንድ ክ/ከተማ ነው። በሌሎች ክፍለ ከተማ እነዚህ የፍርድ ቤት አገልግሎቶች ባለመኖራቸው ባለጉዳዮች ከየትኛውም የአዲስአበባ ቦታ በመመላለስ ለተለያየ እንግልት እና ለዘገየ ፍትህ የሚዳርግ ሲሆን በሌሎች ክ/ከተማ ያሉትን ሰወች የእኩልነት መብት መርህ ጋር የሚጣረስ ነው።

ምሳሌ ሁለት:- የመንግስት አስተዳደር ተከሳሽ በሚሆንበት ጊዜ
ጉዳዩ ልደታ ያለው መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ብቻ እንዲታይ ማደረጉ በተመሳሳይ በህጉ መሠረት ሌሎች ክፍለከተማ ያሉት የፌደራል መጀመሪያ ፍርድ ቤቶች እንዲያዩ የተሰጣቸውን ስልጣን ያለ ህግ ልደታ የሚገኘው የፌደራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ብቻ ማድረግ የፍትህ ተደራሽነት እኛ የተቀላጠፈ ፍትህን ከግምት ውስጥ የማያስገባ ለዘገየ ፍትህ በር የሚከፍት ነው።

ምሳሌ:-ሦስት የፌደራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት በየክፍለከተማው ለማድረግ የበጀት ማነስ ወይም ሌላ ምክንያት ቢኖረውም በየክፍለከተማው ያሉት ውስን ፍርድ ቤቶች የሚመጡትን ጉዳዮች ስልጣኑ እስከሆነ ድረስ የግዛት ስልጣን እስካለው ድረስ ፤ በፍርድ ቤት አመራር አቅጣጫ ምክንያት ከህግ የመነጨ የፍርድ ቤት ስልጣንን ወደ ጎን በመተው አቤቱታዎችን ለመቀበል መለያየት ተገቢነት የለሌው ነው። ለዚህም ለመጥቀስ ያህል በፌደራል ከፍተኛ ፍርድ ቤቲ አቃቂ ቃሊቲ ምድብ ችሎት በፍተሀብሔር ቀጥታ ሳይሆን በይግባኝ ብቻ መመልከቱ በቀጥታ ክስ የማየት ስልጣኑን በመከልከል ይግባኝ ጉዳይ ብቻ እንዲመለከት መደረጉ ፍትሀዊ እና የእኩልነት አገልግሎት መርህን ያላከበረ ነው።

4. የጸሃፊው የህግ አስተያየት እና ምክር

ከፍርድ ቤቶች ስልጣን መካከል አንዱ የግዛት ስልጣን መሆኑ ይታወቃል። ይህም የግዛት ስልጣን በፍተሀብሔር ስነስረአት ህግ ላይ ተደንግጎ የተቀመጠን በፍርድ ቤት አመራር አቅጣጫ ወይም መመሪያ ሊቀየር የማይገባ እና የህግ የበላይነትን ጥያቄ ውስጥ የሚያስገባ ነው። በመሆኑም በሁሉም ክፍለከተማ ያሉትን ዜጎች ካልተገባ ወጪ ለመታደግ ፣ የዜጎች እኩልነት፣የተፋጠነ አገልግሎትን ለማረጋገጥ እንዲሁም በፍትሃብሔር ስነስርዓት ህጉ ላይ የተቀመጠውን የግዛት ስልጣን በተመለከተ የተደነገጉ ህጎችን ለማረጋገጥ በሁሉም ክፍለከተማ የሚገኙ በተለያየ ደረጃ የሚገኙ የፌደራል መጀመሪያ ፣ ከፍተኛ ደረጃ ፍርድ ቤቶች ጉዳዩን ለማየት ስልጣን ያለቸው እስከሆነ ድረስ ማየት ይገባቸዋል እንጂ የአቃቂ ቃሊቲ የፌደራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ወይም ከፍተኛ ፍርድ ቤትን ይህን ጉዳይ ለማየት ስልጣን የለውም በማለት የልደታ፣ ወይም የአራዳ ፌደራል መጀመሪያ/ከፍተኛ ደረጃ ምድብ ችሎት ነው ጉዳዩን ለማየት ስልጣን ያለው በማለት የሚደረገው ጉዳዮችን በክፍለከተሞች በተመሳሳይ ደረጃ የሚገኙ ፍርድ ቤቶችን ያለ ህግ ስልጣናቸውን መለያየት ህገወጥ በመሆኑ ሊስተካከል ያስፈልጋል።

ማጣቀሻዎች/References/
1. የኢትዮጵያ ፍተሀብሔር ስነስረአት ህግ
2. የፌደራል ፍርድ ቤቶች ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 1234/2013
3. የአዲስአበባ ከተማ አስተዳደር ቻርተር
https://t.me/Fantahunlawye...
tiktok.com/fantahun214
https://www.facebook.com/s...