በሕግ ስር ያሉ ተጠርጣሪ (ተከሳሾች) የዋስትና መብቶች
በኢትዮጵያ ሕግ ማእቀፍ
መግቢያ

#ethiopia | የዋስትና መብት አጠቃላይ ይዘት ተከሳሹ ፍርዱን በውጭ ሆኖ እንዲከታተል መፍቀድ እና የፍትህ ስራው ሳይደናቀፍ ተከሳሹ ችሎት መቅረቡን ማረጋገጥ ነው። ይህ መብት የአለምአቀፍ ሆነ ህገመንግስታዊ መርህ ሲሆን በወንጀል ሕግ ሥርዓት ውስጥም የግለሰብ ነጻነትን እና የህዝብ ደህንነትን ሚዛን ለመጠበቅ የሚያገለግሉ ዋና ዋና ዓላማዎችን፣ ሕጋዊ መሠረቶችን እና መመዘኛዎችን በማካተት የሚደነግግ ነው።

በዚህ ጽሁፍ የተከሰሻችን ወይም የተጠርጣሪዎችን መብቶችን ፣ ዋስትና የሚያስከለክሉ መብቶችን ፣ የይግባኝ መብቶችን እንዲሁም ዋስትና የተከለከሉ ሰወች እንዴት በፍርድ ቤት ሊስተናገዱ እንደሚገባ በማካተት ለህግ ግንዛቤ ለእናንተ ቀርቧል።

1. በኢትዮጵያ የሕግ ማዕቀፍ ውስጥ ያለ ዋስትና እስር (Pre-trial detention without bail) የሚፈጸመው
የዋስትና (Bail) መብት ዓለም አቀፋዊ መርሆች በዋናነት የተመሠረቱት በሰብዓዊ መብቶች ድንጋጌዎች እና በዓለም አቀፍ የፍትሕ ሥርዓት ሥነ-ምግባር ላይ ነው። እነዚህ መርሆች አንድ ተጠርጣሪ ጥፋተኛነቱ በፍርድ ቤት ሳይረጋገጥ መታሰር የሌለበትን እና ነፃነቱን የማግኘት መብቱን የሚያስከብሩ ናቸው።
ዋና ዋናዎቹ ዓለም አቀፋዊ የዋስትና መርሆች የሚከተሉት ናቸው፦

1.1. የንጽሕና ግምት መርህ (Presumption of Innocence)ይህ የሁሉም መርሆች መሠረት ነው፤ ማንኛውም ሰው በሕግ ፊት ጥፋተኛነቱ እስካልተረጋገጠ ድረስ እንደ ንጹህ ሰው ይቆጠራል።በመሆኑም ተጠርጣሪን ያለ ፍርድ ማሰር ቅጣት መሆን ስለሌለበት፣ በመደበኛ ሁኔታ በዋስ የመፈታት መብት ሊኖረው ይገባል።

1.2. ነፃነት መርህ ነው፣ እስር ልዩ ሁኔታ ነው (Liberty as a Rule, Detention as an Exception)በዓለም አቀፍ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃል ኪዳን (ICCPR አንቀጽ 9) መሠረት፣ የወንጀል ክስ የተመሠረተበት ሰው ፍርዱን በውጭ ሆኖ መከታተል አለበት።ቅድመ-ፍርድ እስር (Pre-trial detention) ጥቅም ላይ መዋል ያለበት ሌላ ምንም አማራጭ ከጠፋ ብቻ ነው።

1.3. የግለሰብ ሁኔታን ያገናዘበ መመዘኛ (Individualized Assessment)ዋስትና የመፍቀድ ወይም የመከልከል ውሳኔ በጅምላ ወይም በደፈናው መሆን የለበትም።ፍርድ ቤቶች የእያንዳንዱን ተጠርጣሪ የግል ታሪክ፣ የማምለጥ ስጋት፣ የደኅንነት ሁኔታ እና ከማኅበረሰቡ ጋር ያለውን ትስስር ለይተው ማየት አለባቸው።

1.4. የተመጣጣኝነት መርህ (Principle of Proportionality)
የዋስትና ሁኔታዎች እና የሚጠየቀው የገንዘብ መጠን ከተከሰሰበት ወንጀል ክብደት እና ከተጠርጣሪው የኢኮኖሚ አቅም ጋር የተመጣጠነ መሆን አለበት።ተጠርጣሪው ሊከፍለው የማይችለውን ከፍተኛ የገንዘብ መጠን መወሰን፣ በተዘዋዋሪ ዋስትናን የመከልከል ያህል ስለሚቆጠር በዓለም አቀፍ ሕግ የተከለከለ ነው።

1.5. የፍትሐዊነት እና የማድላት ነፃነት መርህ (Non-Discrimination)ዋስትና በሃብት፣ በዘር፣ በጾታ፣ በሃይማኖት ወይም በፖለቲካ አቋም ላይ ተመሥርቶ መገደብ የለበትም።ድሆች የዋስትና ገንዘብ መክፈል ባለመቻላቸው ብቻ እስር ቤት እንዲቆዩ መደረግ የለበትም፤ ለዚህም ነው ከገንዘብ ውጪ ያሉ የዋስትና አማራጮች (ለምሳሌ፦ በቃል መገደድ፣ የፓስፖርት እገዳ) እንዲተገበሩ የሚመከረው።

1.6. የፍርድ ቤት ቁጥጥር እና ይግባኝ መብት (Judicial Review and Right to Appeal)ዋስትናን የመከልከል ወይም የመፍቀድ ሥልጣን የገለልተኛ ፍርድ ቤት ብቻ መሆን አለበት (የፖሊስ ወይም የዓቃቤ ሕግ ውሳኔ ሊሆን አይችልም)።ተጠርጣሪው ዋስትና ከተከለከለ፣ ውሳኔውን ለከፍተኛ ፍርድ ቤት በይግባኝ የማስመርመር መብት ሊኖረው ይገባል።

2. በመርህ ደረጃ የዋስትና መብት ሕገ-መንግሥታዊ ጥበቃ የሚደረግለት ቢሆንም፣ በሕግ በተደነገጉ ልዩ ሁኔታዎችና ገደቦች ምክንያት ነው።የዚህ ሕጋዊ ማዕቀፍ ዋና ዋና ምሰሶዎች፣ መርሆዎች እና ልዩ ሁኔታዎች የሚከተሉት ናቸው፦

2.1. መሠረታዊው ሕገ-መንግሥታዊ መርህበኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 19(6) መሠረት፣ ማንኛውም የተያዘ ሰው በዋስ የመፈታት መብት አለው። ይህም ማለት በሕጉ መሠረት ዋስትና መፈቀድ መርህ (Rule) ሲሆን፣ መከልከል ወይም ያለ ዋስትና መታሰር ደግሞ ልዩ ሁኔታ (Exception) ነው።

2.2 ዋስትና ሙሉ በሙሉ የሚከለከልባቸው ወንጀሎች (Non-Bailable Offences)

በ1954 ዓ.ም የወጣው የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 63 እና ሌሎች ልዩ ሕጎች መሠረት፣ አንድ ተጠርጣሪ በሚከተሉት ከባድ ወንጀሎች ሲጠረጠር ፍርድ ቤት ዋስትና የመከልከል ግዴታ አለበት፦የሞት ቅጣት ወይም ከ12 ዓመት በላይ ጽኑ እስራት የሚያስቀጡ ከባድ ወንጀሎች (ለምሳሌ፦ ግድያ፣ የሀገር ክህደት)።የሙስና ወንጀል፦ በተሻሻለው የፀረ-ሙስና ልዩ የሥነ-ሥርዓትና የማስረጃ ሕግ መሠረት፣ ወንጀሉ ከ10 ዓመት በላይ የሚያስቀጣ ከሆነ ወይም ተደራራቢ ወንጀሎች ተደምረው ከ10 ዓመት በላይ የሚያስቀጡ ከሆነ ዋስትና ይከለከላል።የሽብርተኝነት ወንጀል፦ በፀረ-ሽብርተኝነት ሕጉ ሥር የሚወድቁ አብዛኞቹ ከባድ ወንጀሎች ተጠርጣሪው ያለ ዋስትና በማረፊያ ቤት እንዲቆይ ያደርጋሉ።

2.3. ፍርድ ቤት በራሱ ሥልጣን ዋስትና የሚከለክልባቸው ምክንያቶችበወንጀለኛ መቅጫ ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 67 መሠረት፣ ወንጀሉ በዋስ የሚያስፈታ ቢሆንም እንኳ ፍርድ ቤቱ የሚከተሉት ስጋቶች ካሉት ዋስትና ሊከለክል ይችላል፦ተጠርጣሪው የዋስትና ግዴታውን አክብሮ አይቀርብም (ይጠፋል) ተብሎ ሲሰጋ ፣
በዋስ ቢለቀቅ ሌላ ወንጀል ሊፈጽም ይችላል የሚል ጠንካራ ጥርጣሬ ሲኖር ፣
የምስክሮችን ቃል በመቀየር ወይም ማስረጃዎችን በማጥፋት በምርመራ ሂደት ላይ እንቅፋት ይፈጥራል ተብሎ ሲታመን ነው።

2.4. የምርመራ ጊዜ ማራዘሚያ (Remand)

ፖሊስ የጀመረውን የወንጀል ምርመራ በተገቢው ሰዓት አጠናቆ ካልጨረሰ፣ በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 19(4) መሠረት ፍርድ ቤቱን ተጨማሪ የምርመራ ጊዜ (ቀጠሮ) ሊጠይቅ ይችላል። ፍርድ ቤቱ የፍትሕ አሰጣጡን ሂደት ከግምት ውስጥ በማስገባት ተጠርጣሪው ያለ ዋስትና በማረፊያ ቤት ቆይቶ ምርመራው እንዲቀጥል እስከ 14 ቀናት (እና ከዚያ በላይ በተደራራቢ ቀጠሮዎች) ሊፈቅድ ይችላል።

3. የዋስትና ይግባኝ መብት

በኢትዮጵያ የሕግ ማዕቀፍ እና በዓለም አቀፍ መርሆች መሠረት፣ የዋስትና ይግባኝ መብት (Right to Appeal Bail Decisions) አንድ ተጠርጣሪ ወይም ዓቃቤ ሕግ የታችኛው ፍርድ ቤት በዋስትና ላይ የሰጠውን ውሳኔ ለበላይ ፍርድ ቤት አቅርቦ እንዲመረመርለት የመጠየቅ ሕጋዊ መብት ነው።ይህ መብት በኢትዮጵያ የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ-ሥርዓት ሕግ እና በይግባኝ ሥርዓት ውስጥ የሚከተሉትን ዋና ዋና ነጥቦች ያጠቃልላል፦

3.1. የይግባኝ መብቱ ለማን ይሰጣል?

የዋስትና ይግባኝ መብት ለሁለቱም ወገኖች እኩል የተሰጠ መብት ነው፦

ለተጠርጣሪው/ተከሳሹ፦ የታችኛው ፍርድ ቤት ዋስትና ሙሉ በሙሉ ሲከለክለው ወይም ተከሳሹ ሊያሟላው የማይችለውን እጅግ ከፍተኛ የገንዘብ መጠን ወይም ከባድ ግዴታ ሲጥልበት ይግባኝ ማለት ይችላል።

ለዓቃቤ ሕግ (መንግሥት)፦ የታችኛው ፍርድ ቤት "ዋስትና ሊሰጠው የማይገባውን ከባድ ተጠርጣሪ በዋስ ለቋል" ወይም "የተወሰነው የዋስትና መጠን ከተፈጸመው ወንጀል አንጻር በጣም አነስተኛ ነው" ብሎ ካመነ ውሳኔውን በመቃወም ይግባኝ ማለት ይችላል።

3.2. በይግባኝ ጊዜ የዋስትና ውሳኔን የማገድ ሥልጣን (Stay of Execution)

የታችኛው ፍርድ ቤት ለተጠርጣሪው ዋስትና ሲፈቅድ፣ ዓቃቤ ሕግ ውሳኔውን በመቃወም ይግባኝ ለማለት ካሰበ የዋስትናው ውሳኔ ለጊዜው ታግዶ ተጠርጣሪው እሥር ቤት እንዲቆይ ፍርድ ቤቱን የመጠየቅ መብት አለው።ይሁን እንጂ ዓቃቤ ሕግ ይግባኙን በአጭር ቀናት ውስጥ (ብዙውን ጊዜ በ48 ሰዓት ወይም በሕጉ በተቀመጠው አጭር ጊዜ) ለበላይ ፍርድ ቤት ካላቀረበ፣ የእገዳ ትዕዛዙ ተነስቶ ተጠርጣሪው በዋስ ይፈታል።

3.3. የበላይ ፍርድ ቤት ሥልጣን (Powers of the Appellate Court)
የይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ጉዳዩን ከመረመረ በኋላ ሶስት ዓይነት ውሳኔዎችን ሊሰጥ ይችላል፦

ማጽናት (Affirm)፦ የታችኛው ፍርድ ቤት የሰጠው የዋስትና መከልከል ወይም መፍቀድ ውሳኔ ትክክል ነው ብሎ መወሰን።
መሻር (Reverse)፦ የታችኛው ፍርድ ቤት የከለከለውን ዋስትና መፍቀድ፣ ወይም የፈቀደውን ዋስትና ሰርዞ ተጠርጣሪው እንዲታሰር ማዘዝ ይሆናል።

ማሻሻል (Modify)፦ የተወሰነውን የዋስትና የገንዘብ መጠን መቀነስ/መጨመር ወይም የዋስትና ሁኔታዎችን (ለምሳሌ የማምለጫ ስጋትን ለመቀነስ የፓስፖርት እገዳ መጣል) መለወጥ።

3.4. መሠረታዊ ዓላማው

ፍርድ ቤቶች በዋስትና መብት ላይ ሊፈጽሙ የሚችሉትን የሕግ ስህተት ወይም የሥልጣን አጠቃቀም ጉድለት (Abuse of Discretion) ለማረም እና የአንድን ሰው ሰብዓዊና ሕገ-መንግሥታዊ የነፃነት መብት ያለ አግባብ እንዳይገደብ ዋስትና ለመስጠት ነው።

4. ዋስትና የተከለከሉ ሰወች ጉዳያቸው እንዴት ይታያል?
ዋስትና የተከለከሉ ተከሳሾች ጉዳያቸው በፍርድ ቤት በቶሎ እንዲታይ እና ውሳኔ እንዲያገኝ ማድረግ ፍትህን ለማረጋገጥ እና ሰብአዊ መብትን ለመጠበቅ በጣም አስፈላጊ ነው።ይህንን ሂደት ለማፍጠን የሚረዱ ዋና ዋና መንገዶችና መፍትሄዎች የሚከተሉት ናቸው።

4.1. የህግ እና የሥርዓት ማሻሻያዎችልዩ የችሎት ቀጠሮ፡ ዋስትና ለተከለከሉ ተከሳሾች ቀዳሚነት የሚሰጡ ተከታታይ የችሎት ቀናትን መመደብ።የጊዜ ገደብ ማስቀመጥ፡ ክስ ከቀረበበት ቀን ጀምሮ የመጨረሻ ውሳኔ የሚሰጥበትን ከፍተኛ የጊዜ ገደብ በህግ መወሰን።ቀላል የክስ ሂደቶች፡ ውስብስብ ያልሆኑ እና ግልጽ የሆኑ ክሶችን በአጭር ሥርዓት (Summary Procedure) ማየት።

4.2. የፍርድ ቤቶች አሰራርን ማዘመንየዲጂታል አሰራር (E-Court)፦ የክስ መዝገቦችን እና ማስረጃዎችን በኮምፒውተር በማደራጀት የቢሮክራሲ መዘግየትን መቀነስ።የቅድመ-ችሎት ስብሰባ (Pre-Trial Conference)፦ ከችሎት በፊት በዓቃቤ ህግ እና በተከሳሽ ጠበቃ መካከል የሚደረጉ ውይይቶችን በማበረታታት ክርክሮችን ማጥበብ።የዕለታዊ መዝገብ አስተዳደር፡ በአንድ ችሎት የሚታዩ መዝገቦችን ቁጥር በመመጠን ለእያንዳንዱ መዝገብ በቂ ጊዜ መስጠት።

4.3.. የባለድርሻ አካላት ቅንጅትየማስረጃ ዝግጁነት፡ ፖሊስና ዓቃቤ ህግ ሙሉ ማስረጃ ሳይኖራቸው ሰውን ከማሰር መቆጠብ እና ምርመራን በፍጥነት ማጠናቀቅ።የጠበቆች ተገኝነት፡ ለተከሳሾች በቂ የመንግስት መከላከል ጠበቃ (Public Defender) በወቅቱ መመደብ።የማረሚያ ቤቶች ትብብር፡ ተከሳሾችን ያለ ምንም መዘግየት በየቀጠሮው ፍርድ ቤት ማቅረብ።

4.4. አማራጭ የፍትህ መፍትሄዎችየጥፋተኝነት ድርድር (Plea Bargaining)፦ ተከሳሽ እና ዓቃቤ ህግ በህጉ መሠረት ተደራድረው ጉዳዩን በቶሎ እንዲያልቅ ማድረግ።የዋስትና ሁኔታዎችን እንደገና ማየት፡ ክርክሩ ከዘገየ የዋስትና እገዳውን በማንሳት በገንዘብ ወይም በሰው ዋስ እንዲፈቱ መፍቀድ፥
ዋና ዋና መሠረታዊ መብቶች ናቸው።

5. ማጠቃለያ
ዋስትና መሠረታዊ መብት ሲሆን ህጉ በተለየ ሁኔታ እንዲከለከል ያስቀመጠ እንደሆነ ዋስትና የሚከለከልበት ሁኔታ አለ። ይሁን እንጂ ዋስትና የተከለከለ ሰው ይግባኝ ህገመንግስታዊ መብት ነው። ዋስትና የተከለከሉ ሰወች ጉዳያቸው ከሌላው ይልቅ በቶሎ ኤንዲታይ ማድረግ ንጹህ ሆኖ የመገመት ህገመንግስታዊ መብትንና ፍትህ የማግኘት ህገመንግስታዊ መብትን ማስጠበቅ ነው።

ማጣቀሻዎች
1. የኢፊድሪ ሕገመንግስት
2. ዓለም አቀፍ ስምምነቶች
3. የኢፊዲሪ ወንጀል ሕግ
4. የኢፊድሪ ወንጀል ስነ ስርአት

በፋንታሁን ደለለው , Fantahun Delelew , Lawyer.
https://www.facebook.com/s...