በመብረቅ ተመቶ በተአምር ከሞት የተረፈው ግለሰብ !

በአሜሪካን፣ ኒውዮርክ ውስጥ " ስታተን አይላንድ " የተባለ አካባቢ ነዋሪ የሆነው ቶማስ ፋህሚ የተባለ ግለሰብ ከመኪናው 15 እስከ 20 ጫማ ርቀት ላይ ሳለ በድንገት በመብረቅ ተመቶ በተአምር ከሞት ተርፏል።

ቪዲዮውን ከላይ  እንደምትመለከቱት  ግለሰቡ ከመኪናው ወርዶ ብዙም ሳይሄድ ነው በከባድ መብረቅ ተመትቶ ከሞት አፋፍ የተረፈው።

በአካባቢው በነበረው አስቸጋሪ የአየር ሁኔታ ውስጥ የተከሰተው ይህ አስደንጋጭ አደጋ ፋህሚ ላይ ከፍተኛ የሆነ የአካል እና የስነ-ልቦና ስቃይ ፈጥሯል።

በመብረቅ በተመታበት ወቅት በሁለቱም እግሮቹ ላይ ከባድ የመቃጠል ስሜት፣ የመደንዘዝ እና ከፍተኛ የህመም ስሜት እንደተሰማው ምስክርነቱን ሰጥቷል።

አደጋው ከተከሰተ በኋላ " በሌላ መብረቅ እመታለሁ " የሚል ከፍተኛ ስጋትና ፍርሃት አድሮበት እንደነበር ተናግሯል።

በአሁኑ ወቅት በህክምና ክትትል ከጉዳቱ በማገገም ላይ ያለው ቶማስ ፋህሚ፣ ይህ አስከፊ አደጋ በህይወት ላይ ያለውን አመለካከት ሙሉ በሙሉ እንደቀየረው ይናገራል።

አደጋው ህይወትን ማድነቅ፣ ንጹህ አየርን መተንፈስ፣ ለዕለት ተዕለት ኑሮ ትልቅ ዋጋን መስጠት እንዳለበት አስተምሮታል።

Seledadotio
Seledadotio

የደም ግፊት መጠን መጨመር (Hypertension) ሲያጋጥም መደረግ እና መደረግ የሌለባቸው ወሳኝ የህክምና ጥንቃቄዎች ይፋ ሆኑ
 
ደም በደም መላሾች ውስጥ በከፍተኛ ኃይል ሲፈስ የሚከሰተው እና ብዙ ጊዜ ምንም አይነት ግልጽ ምልክት ሳይያሳይ የልብ እና የኩላሊት ህመሞችን የሚያስከትለው የደም ግፊት መጨመር፣ በብዙዎች ዘንድ "ጸጥተኛው ገዳይ" በመባል እንደሚታወቅ የህክምና ባለሙያዎች ይገልጻሉ።
 
የህመሙን ስጋት ለመቀነስ እና የደም ግፊትን በጤናማ ደረጃ ውስጥ ለማቆየት ህመምተኞች ሊከተሏቸው የሚገቡ አበይት መመሪያዎች ተዘርዝረዋል።
 
የደም ግፊትን በዘላቂነት ለመቆጣጠር በፖታሺየም የበለፀጉ ምግቦችን፣ አትክልትና ፍራፍሬዎችን አብዝቶ መመገብ እና በየቀኑ ቢያንስ ለ30 ደቂቃ ያህል ቀልጣፋ የእግር ጉዞ ወይም ቀላል እንቅስቃሴዎችን ማድረግ የደም መላሾችን በማስፋት ግፊቱን ይቀንሳል።
 
ከዚህ በተጨማሪ በቂ እንቅልፍ ማግኘት፣ ጭንቀትን የሚቀንሱ የአእምሮ እረፍቶችን መውሰድ እና የደም ግፊት መጠንን በቤት ውስጥ በየጊዜው በመለካት መመዝገብ የህክምና ክትትሉን ውጤታማ ያደርገዋል ተብሏል።
 
በሌላ በኩል ጨው እና ከፍተኛ የሶዲየም መጠን ያላቸውን የታሸጉ ምግቦች አብዝቶ መመገብ የሰውነት ፈሳሽ እንዲከማች በማድረግ ግፊቱን በከፍተኛ ሁኔታ ስለሚጨምር ሊወገድ ይገባል ነው የተባለው።
 
ያለ ሐኪም ትዕዛዝ የሚወሰዱ የህመም ማስታገሻዎች (እንደ Ibuprofen እና Diclofenac ያሉ) የደም ግፊትን ይበልጥ ስለሚቀሰቅሱና የኩላሊት ስራን ስለሚጎዱ ያለ አግባብ መጠቀም አይገባም።
 
በተጨማሪም ሲጋራ ማጨስ፣ አልኮል መጠጣት እና ከመጠን በላይ ቡና ማብዛት የደም መላሾችን በማጥበብ ግፊቱ እንዲያቅበዘብዝ ስለሚያደርጉ መተው አስፈላጊ መሆኑ ተመላክቷል።
 
ከታዘዘ የደም ግፊት መድኃኒት ውጭ የባህላዊ ህክምናዎችን ብቻ አምኖ የመድኃኒት መጠን መቀነስ ወይም ማቋረጥ ለድንገተኛ የልብ ድካም እና የአእምሮ ደም መፈሰስ (Stroke) ያጋልጣል።
 
ወደ ሕክምና ተቋም መሄድ የሚያስፈልገው መቼ ነው? የደም ግፊት መጠኑ ድንገት ከፍ ብሎ ከጽኑ የራስ ምታት፣ የደረት ህመም፣ የእይታ መደብዘዝ ወይም የመተንፈስ ችግር ጋር ከተያያዘ በአፋጣኝ ወደ ሕክምና ተቋም መሄድ እንደሚያስፈልግ ተገልጿል። 

Seledadotio
Seledadotio

የ23 ዓመቷ የሜካፕ ባለሙያ ፃድየ ወራሽ፣ ነሐሴ 16 ቀን 2018 ዓ.ም. በአዲስ አበባ ኮንቬንሽን ማዕከል በተካሄደው ደማቅ የአሸንዳ በዓል ላይ የደስታ ሴልፊ (የራስ ፎቶ) ስታነሳ ትታያለች። አሸንዳ... ሴቶችና ልጃገረዶች ወገባቸው ላይ ከሚያስሩት ለምለም ረጃጅም ሳር ስያሜውን ያገኘውና መነሻውን በትግራይ ያደረገው ይህ በዓል፣ በመሺዎች የሚቆጠሩ ሴቶችን በባህላዊ አልባሳትና በማራኪ የፀጉር አሰራር አሸብርቀው በዋና ከተማዋ በአንድነት አሰባስቧል።

ይህ የሴቶች የነጻነት፣ የውበት እና የፍቅር በዓል በአጎራባቹ አማራ ክልል፣ እንዲሁም የቀድሞ የጣሊያን ቅኝ ግዛት ከነበረችውና ከ1950ዎቹ ጀምሮ እስከ 1993ቱ ነጻነቷ ድረስ ከኢትዮጵያ ጋር ተዋህዳ በነበረችው ኤርትራም ጭምር በድምቀት ይከበራል።

በዚህ የደስታ እና የባህል ትዕይንት ጀርባ ግን የማይዘነጋ ከባድ ጠባሳ አለ። ከ2013 እስከ 2015 ዓ.ም. ባሉት ጊዜያት፣ ከህወሓት በተውጣጡ የትግራይ አማፂያን ኃይሎች፣ እንዲሁም በአካባቢው ሚሊሻዎችና በኤርትራ ጦር በታገዘው የፌዴራል መንግስት ኃይሎች መካከል በትግራይ ምድር እጅግ አውዳሚና ልብ ሰባሪ ጦርነት ተካሂዶ ማለፉ የቅርብ ጊዜ የህመም ትዝታ ነው።

(ፎቶ፡ ማርኮ ሲሞንሴሊ / AFP)

6 ልጆቿን ለማዳን እሳቱ ውስጥ ስድስት ጊዜ የተመላለሰችው ጀግና እናት!
#ethiopia | በስዊድን ኤድስቢን ከተማ የምትኖረው ኤማ ስኮልስ የተባለች እናት በመኖሪያ ቤቷ ላይ በተነሳው አሰቃቂ የእሳት አደጋ 6 ልጆቿን ሙሉ በሙሉ በህይወት ለማዳን ያደረገችው ተጋድሎ የመላው አለምን ቀልብ ስቧል።

ማለዳ ላይ በቤታቸው የሳሎን ክፍል ውስጥ ድንገተኛ አደጋ ተከሰተ።

እሳቱ በፍጥነት በመስፋፋቱ ሁለቱ ታናናሽ ወንድ ልጆቿ የማምለጫ መንገዳቸው ተዘግቶ በእሳት ነበልባል ተከበቡ።

ኤማ ለአፍታ እንኳ ሳታመነታ ልጆቿን ከነበልባሉ እሳት ታደገቻቸው።

ታላላቆቹ አራት ልጆቿ አሁንም ከላይኛው ፎቅ በቃጠሎው ተከበው እንደነበር የተረዳችው ኤማ ደረጃው በእሳት እየነደደ ወደ ላይ በመውጣት ሁሉንም ወደ በረንዳ አውጥታ ከስጋት ነፃ አደረገቻቸው።

ሆኖም ትንሿ ሴት ልጅዋ አሁንም ቤት ውስጥ እንደቀረች ስታውቅ ለሶስተኛ ጊዜ ወደ ተቃጠለው ቤት ገብታ ልጇን በህይወት ማውጣት ችላለች።

በዚህ አሰቃቂ አደጋ ምክንያት ከ6ቱ ልጆቿ መካከል አንዳቸውም ጉዳት አላስተናገዱም።

ሆኖም ኤማ 93 በመቶ የሚሆነው የሰውነቷ ክፍል በእሳት በመቃጠሉ ለሳምንታት በፅኑ ህክምና ህይወቷን ስትታገል ቆይታለች።

ከቃጠሎው በኋላ ስሜቷን ሳታውቅ ቆይታ ስትነቃ የመጀመሪያ ጥያቄዋ ስለራሷ አካል ሳይሆን "ልጆቼ በህይወት አሉ?" የሚል ነበር።

በአሁኑ ወቅት ከከባድ ቃጠሎው ያገገመችው ኤማ በአካሏ ላይ የቀሩት ጠባሳዎች የህመም ሳይሆን የፅናት እና የጥልቅ እናትነት ፍቅር መገለጫዎች በመሆናቸው በኩራት እንደምትቀበላቸው ትናገራለች።

ሔኖክ ወ/ገብርኤል
#ethiopia #getutemesgen #sweden #emma #mother #accident #fire #emergency

(ዘ-ሐበሻ ሕይወት) በታዋቂዎቹ የቴሌቪዥን ተከታታይ ፊልሞች "ናሽቪል"፣ "ሂሮስ" እና "ስክሪም" ላይ በተጫወተቻቸው ገጸ-ባህሪያት በስፋት የምትታወቀው አሜሪካዊት ተዋናይት ሄይደን ፓኔቲየር በ36 ዓመቷ ማረፏን ወኪሏ ለፎክስ ኒውስ ዲጂታል አረጋግጠዋል። የተዋናይቷ ህልፈት መንስኤ እና ከአደጋው ጋር ተያያዥነት ያላቸው ዝርዝር ሁኔታዎች እስካሁን በይፋ አልተገለጹም።

የተዋናይቷ ወኪል በሰጡት መግለጫ "የምንወዳትን ሄይደንን አሳዛኝ ህልፈት መግለጽ እጅግ ጥልቅ ሀዘን ፈጥሮብናል። እርሷ ለሚያውቋት ሁሉ፣ እንዲሁም በስክሪን ለሚከታተሏት በሚሊዮን ለሚቆጠሩ አድናቂዎቿ ወሰን የሌለው ፍቅርን እና ደስታን ያመጣች ድንቅ ብርሃን ነበረች" በማለት ሀዘናቸውን ገልጸዋል።

በትውልድ የኒውዮርክ ነዋሪ የሆነችው ፓኔቲየር፣ የትወና ስራዋን ገና በለጋ እድሜዋ የጀመረች ሲሆን፣ በአራት ዓመቷ "ዋን ላይፍ ቱ ሊቭ" በተሰኘው ድራማ ላይ ተሳትፋለች። በተለይም በ2000 ዓ.ም. ከታዋቂው ተዋናይ ዴንዘል ዋሽንግተን ጋር "ሪሜምበር ዘ ታይታንስ" በተሰኘው ፊልም ላይ በመተወን ወደ ዝና ማማ ወጥታለች።

ከዝናዋ በስተጀርባ ግን ከባድ የሱስ ፈተናዎችን ታሳልፍ ነበር። ተዋናይቷ በ15 ዓመቷ የ"ሂሮስ" ፊልም ማስተዋወቂያ ላይ በነበረችበት ወቅት "ደስታ ሰጪ እንክብሎች" ይሰጧት እንደነበር እና ከዛን ጊዜ ጀምሮ ለአልኮል እና ለኦፒዮይድስ የህመም ማስታገሻ መድሃኒቶች ሱስ እንደተጋለጠች በ2022 ለፒፕል መጽሔት ተናግራ ነበር። "ቃለ-መጠይቆች ሳደርግ ንቁ እንድሆን በማሰብ የተሰጡኝ ቢሆንም፣ ይህ ድርጊት አግባብ እንዳልሆነ እና የሱስ ህይወቴን በር እንደሚከፍትልኝ በወቅቱ አላውቅም ነበር" በማለት ገልጻ ነበር። እድሜዋ እየጨመረ እና ስራዋም እያደገ ሲመጣ፣ አደንዛዥ እፅ እና አልኮል ያለ እነሱ መኖር እስከማትችልበት ደረጃ አድርሰዋት እንደነበር በግልጽ አምናለች።

ሄይደን፣ "ዚስ ኢዝ ሚ፡ ኤ ሪኮኒንግ" በተሰኘው ግለ-ታሪኳ ላይ፣ ብቸኛ ልጇን ካያ የቀድሞ እጮኛዋ ለሆነው ቭላድሚር ክሊችኮ አሳልፋ ስለመስጠቷ አስፍራለች። የ11 ዓመቷ ልጇ እ.ኤ.አ. ከ2018 ጀምሮ ከአባቷ ጋር በአውሮፓ ነው የምትኖረው። ተዋናይቷ ባለፈው ወር ለፎክስ ኒውስ እንደተናገረችው፣ በወቅቱ በነበረችበት አስቸጋሪ ሁኔታ ምክንያት ልጇ እንዳትጎዳ በማሰብ ይህንን ከባድ ውሳኔ ወስናለች። "ከሁለታችን ታዋቂነት አንፃር ጉዳዩን ወደ ፍርድ ቤት ብወስደው ለልጄ የማይጠቅም እና ህይወቷን በቋሚነት የሚጎዳ አስቀያሚ ገጽታ የሚኖረው ስለሆነ፣ ልጄ በአውሮፓ ካላት የተረጋጋ ህይወት ጋር እዛው ብታድግ ይሻላል ብዬ ወሰንኩ" ብላለች።

የተዋናይቷን ድንገተኛ ህልፈት ተከትሎ በርካታ አድናቂዎቿ በማህበራዊ ሚዲያ ሀዘናቸውን እየገለጹ ይገኛሉ። ከነዚህም ውስጥ አንዱ አድናቂዋ በሰጠው አስተያየት፤ "ሰዎች 'ገና በለጋ እድሜዋ ተለየችን' ወይም '36 ዓመት ለሞት ያንሳል' ሲሉ ይገባኛል፤ ነገር ግን በእግዚአብሔር ፈቃድ የሄይደን ሙሉ የህይወት ዘመን 36 ዓመት ብቻ እንዲሆን ተወስኖ ነበር። እድሜያችን ምንም ያህል ቢሆን ህይወት እንደ ትነት ናት" በማለት የመጽሐፍ ቅዱስ ቃልን (ያዕቆብ 4፡13-14) በመጥቀስ ሀሳቡን አስፍሯል።

እንግሊዝ በዓለም ዋንጫ፤ ለ60 ዓመታት ያልተፈታው ህልም፣ ያልተመለሰው ጥያቄ!
**************************

እንግሊዝ የዓለም ዋንጫን ዳግም ሳታነሳ ተጨማሪ 4 ዓመታት እንደሚቆጠሩ እርግጥ ከሆነ 24 ሰዓታት አለፉ። አትላንታ ላይ “ሦስቱ አናብስት” የዓለም ሻምፒዮን የመሆን ውጥን ይዘው፣ እስከ ግማሽ ፍፃሜም ተጉዘው የጀመሩት መንገድ በሊዮኔል ሜሲ አርጀንቲና ተቋርጧል። ለተጨማሪ ዓመታት እንዲወጡት የሚያስፈልግ ሌላ ዳገት፣ ሊወርዱትም የሚገባ ሌላ ቁልቁለት ‘ተበጅቶላቸዋል’።

እነዛ 60 ዓመታት በዓለም እግር ኳስ የራሷን አሻራ ላኖረችው ሀገር ብዙ መውጣትና መውረዶች፣ በርካታ ተስፋ አስቆራጭ ደግሞም ተስፋ መልሶ የለመለመባቸው ወቅቶች አልፎባቸዋል። ዓለም ዋንጫ ግን ያዝኩት ሲሉ እያመለጠ፣ ደረስኩበት ሲሉ እየራቀ “ጉም የመዝገን” ያክል ሆኖባቸዋል።

ሐምሌ 30/ 1966 እ.አ.አ ሰር ቦቢ ሙር የእንግሊዝን የመድረኩ ብቸኛ ድል፣ የቀደመውን የጁሊየስ ሪሜትስ ዋንጫ ካነሳ በኋላ ብዙ ነገሮች ባሉበት የሉም ተቀያይረዋል። እግር ኳስም፣ ራሷ እንግሊዝም ሆነ ዓለም ትላንትን አይመስሉም።

እንግሊዝ ምዕራብ ጀርመንን 4 ለ 2 አሸንፋ የመጀመሪያ ዓለም ዋንጫዋን ካነሳች በኋላ፤ 454 ተጫዋቾች ነጩን የብሔራዊ ቡድን መለያ ለመጀመሪያ ጊዜ ለብሰዋል። ቀዳሚው በ1967 የተጫወተው 847ኛው ተጫዋች ጆን ሆሊንስ ሲሆን፤ የብሔራዊ ቡድኑን መለያ በመልበስ ደግሞ የመጨረሻ የሆነው 1300ኛው የሊቨርፑሉ ሪዮ ንጉምሃ ነው። በዓለም ዋንጫው ደግሞ ከውጤታማው የአልፍ ራምሴይ ቡድን ጀምሮ እሰከ አሁኑ ቶማስ ቱሄል ድረስ 161 ተጫዋቾች እንግሊዝን ወክለዋል።

በስድሰቱ አስርታት ዋንጫ አልባ ዓመታት 15 አሰልጣኞች በቋሚነት ብሔራዊ ቡድኑን መርተዋል። ሮን ግሪንዉድ፣ ሰቨን ጎራን ኤሪክሰን፣ ፋቢዮ ካፔሎ እና ጋሬት ሳውዝጌት ተጠቃሾች ናቸው። ሁሉም ግን የአልፍ ራምሴይን ውጤታማ መንገድ ማስቀጠል አልሆነላቸውም።

አለን ሺረር፣ ዴቪድ ቤካም፣ ስቴቨን ጄራርድ እና ሃሪ ኬን ባለፉት 60 ዓመታት በተካሄዱት ዓለም ዋንጫዎች ቡድኑን በአምበልነት ከመሩ ተጫዋቾች የሚጠቀሱ ናቸው።

እንግሊዝ ከ1966 ሻምፒዮንነቷ በኋላ ከተካሄዱት 15 የዓለም ዋንጫዎች በ12ቱ ተሳትፋለች። በሁሉም ግን ደርሶ የመመለስ፣ አግኝቶም የማጣት ምሳሌ ተደርጋ ቀጥላለች። በ1986 የዲዬጎ ማራዶና በ4 ደቂቃ ልዩነት ያሳየው “የእጅም የእግርም” ትርዒት፣ በ1990 ግማሽ ፍጻሜ የፖል ጋስኮኝ እንባ፣ በ1998 ዓለም ዋንጫ የዴቪድ ቤካም ቀይ ካርድ፣ በ2002 ዓለም ዋንጫ የሮናልዲንሆ ጎቾ ዝነኛ የቅጣት ምት “ወርቃማ ግብ”፣ በ2010 መስመሯን አልፋ የተሻረችው የፍራንክ ላምፓርድ ግብ፣ በ2022 ዓለም ዋንጫ ሀሪ ኬን ያባከናት የፍፁም ቅጣት ምት፣ በመጨረሻም 2026 ላይ በአትላንታ ምድር እየመሩ የነበረውን ጨዋታ የኋላ ኋላ ማጣት፤ እንግሊዞች በቁጭት የሚያስታውሷቸው አጋጣሚዎች ናቸው።

ከዚያ በኋላ የበርሊን ግንብ ፈርሷል፣ የሰው ልጅ ወደ ጨረቃ መጥቋል፣ ዓለም በበይነ መረብ ተሳስሯል፣ የስማርት ስልክ ዘመን የሰው ልጅን የዕለት ተዕለት ህይወት ፈጣን አድርጓል። እነዚህና መሰል ለውጦች በሰው ልጅ የምድር ቆይታ ቢስተናገዱም፤ የእንግሊዝ የዓለም ዋንጫ ሻምፒዮንነት ህልም 1966 ላይ እንደቆመ አለ።

እንግሊዝ ባስተናገደችው የ1996ቱ አውሮፓ ዋንጫ ወቅት የተዜመው “…30 የህመም ዓመታት” የሚል ሀረግ የያዘውና የ1966ቱን ዓለም ዋንጫ በማስታወስ እግር ኳስ ወደ ቤቱ እየተመለሰ እንደሆነ የሚያትተው ኅብረ ዝማሬ፣ ዛሬም አውዱን የሳተ አይመስልም። 30ዎቹ ዓመታት ሌላ 30 ዓመታትን አዋልደዋል፤ እግር ኳስም ወደ “ቤቱ” አልተመለሰም።

የብሔራዊ ቡድኑን መለያ ከለበሱት 454 ተጫዋቾች፣ በዓለም ዋንጫው ከተጫወቱት 161 እግር ኳሰኞች፣ በ15ቱ አሰልጣኞች ስር ካለፉ 7 አምበሎች የምድር ትልቁን የእግር ኳስ ሽልማት ከፍ አድርጎ ማንሳት የቻለው ቦቢ ሙር ብቻ ነው።

ትውልድ ይተካል፣ ተስፋም እየደበዘዘም ቢሆን መልሶ ይለመልማል። እንግሊዛውያንም እግር ኳሳቸው በዓለም አቀፍ ደረጃ በተለይም በሊግ ውድድሮች በቅርቦቹ ዓመታት እንዳሳደረው ተፅእኖ፤ ብሔራዊ ቡድናቸውም ይህን የዘመናት ህልሙን እውን የሚያደርግበትን ቀን በተስፋ ይጠባበቃሉ።

የ2026ቱ የአሜሪካ ምድር መንገድ ግን ጫፍ ደርሶ ተቋርጧል። ጁድ ቤሊንግሃም “ልብ ሰባሪ ፍፃሜን ያስከተለ ውብ ጉዞ” ሲል የገለፀው የ2026 ዓለም ዋንጫ ቆይታ አብቅቷል።

በእድሪስ አህመድ
#worldcup #fifaworldcup2026 #fifaworldcup1966 #england #threelions #judebellingham #harrykane #semifinal #football #sports #ebc

(ዘ-ሐበሻ ዜና) የኢትዮጵያ የባህል ሙዚቃ ድምጽ የነበረው ድምጻዊ ሰማኸኝ በለው ከዚህ ዓለም በሞት መለየቱን ተከትሎ ድምጻዊ ቴዲ አፍሮ የተሰማውን ጥልቅ ሀዘን በይፋዊ የትስስር ገጹ ገልጿል።

ድምጻዊ ቴዲ አፍሮ በመልዕክቱ፣ "በተወዳጅ እና በልዩ የዜማ ስልቱ ስንወደው በነበረው ድምጻዊ ሰማኸኝ በለው ህልፈት የተሰማኝን ጥልቅ ሀዘን እየገለጽኩ፣ ለቤተሰቦቹ፣ ለወዳጅ ዘመዶቹ እና ለመላው የኪነጥበብ ማህበረሰብ መጽናናትን እመኛለሁ" ብሏል።

ቴዲ አፍሮ አክሎም ሰማኸኝ በለው የባህል ሙዚቃውን በአንቱታ ያገለገለ እና በኪነጥበቡ ዓለም ትልቅ አሻራ ጥሎ ያለፈ ሰው መሆኑን በማውሳት፣ "ነፍሱ በገነት ትረፍ፤ ኢትዮጵያ ለዘላለም ትኑር፤ ፍቅር ያሸንፋል" በማለት መልእክቱን አጠናቋል።

የድምጻዊ ሰማኸኝ በለው ህልፈት የኢትዮጵያን የሙዚቃ ኢንዱስትሪ በታላቅ ሐዘን ውስጥ የጣለ ክስተት ሆኗል። አርቲስቱ በተለይም በባህል ሙዚቃው ዘርፍ የነበረው የላቀ አስተዋጽኦ ለዘመናት በኪነጥበብ አፍቃሪዎች ዘንድ ሲዘከር የሚኖር ነው። የድምጻዊውን ማለፍ አስመልክቶ ቴዲ አፍሮን ጨምሮ በርካታ የሙያ ባልደረቦቹ እና አድናቂዎቹ የህመም እና የሀዘን መግለጫዎችን በመላክ ላይ ይገኛሉ።

(ዘ-ሐበሻ ዜና) በ"ስትሬት አውታ ኮምፕተን" እና "ቤተር ኮል ሶል" በተሰኙ ታዋቂ ፊልሞች እና ተከታታይ የቴሌቪዥን ድራማዎች ላይ ባሳየው አስደናቂ የትወና ብቃት የምናውቀው የ64 ዓመቱ አንጋፋ ተዋናይ ራስል አንድሪውስ፣ ያልተጠበቀ እና ልብ የሚሰብር የህይወት ፈተና ገጥሞታል። ከካሜራ ጀርባ በዝምታ ሲያሰቃየው የነበረውን ይህንን ከባድ ሚስጥር፣ ቅዳሜ ሜይ 16 በሲኤንኤን 'ዘ ስቶሪ ኢዝ ዊዝ ኤሌክስ ማይክልሰን' ፕሮግራም ላይ ለመጀመሪያ ጊዜ ለአደባባይ ይፋ አድርጓል። ከጎኑ እጮኛው ተዋናይት ኤሪካ ታዜል ተቀምጣ ነበር። ራስል በሚሊዮኖች ለሚቆጠሩ አድናቂዎቹ "እኔ ከኤኤልኤስ በሽታ ጋር የምኖር ሰው ነኝ" ሲል ያልተጠበቀውን መርዶ አረዳ።

ይህ ኤኤልኤስ ወይም በሌላ ስሙ 'ሉ ጌህሪግስ' ተብሎ የሚጠራው በሽታ፣ በአንጎል እና በአከርካሪ አጥንት ውስጥ ያሉ የነርቭ ሴሎችን በማጥፋት የጡንቻ መድከምን፣ የንግግር መለዋወጥን እና በመጨረሻም ሙሉ የሰውነት ሽባነትን የሚያስከትል አደገኛ እና ፈውስ የሌለው የነርቭ በሽታ ነው። የጡንቻ ዲስትሮፊ ማህበር እንደሚለው፣ ታማሚዎች በሽታው እንዳለባቸው ከታወቀ በኋላ ብዙውን ጊዜ ከሶስት እስከ አምስት ዓመት ብቻ የመኖር እድል ቢኖራቸውም፣ አንዳንዶች ግን ለአስርት ዓመታት ሊቆዩ ይችላሉ።

ነገሩ የጀመረው እጅግ ግራ በሚያጋባ ሁኔታ ነበር። ራስል በኮቪድ ወረርሽኝ እና የሆሊውድ ተዋንያን የስራ ማቆም አድማ በተደራረቡበት በዚያ አስጨናቂ ወቅት፣ ድንገተኛ የስትሮክ በሽታ የመታው ወይም በአንገቱ አካባቢ ነርቭ የተቆነጠጠበት መስሎት ነበር። ማታ ማታ ብርጭቆዎች ከእጁ ማምለጥ እና መውደቅ ጀመሩ፤ በእጁ ላይ ያልተለመደ እና የሚሮጥ ስሜት ይሰማው ነበር። እጮኛው ኤሪካ ታዜል ይህን ጊዜ ስታስታውስ፣ የመዋኛ ገንዳውን ለማጽዳት የሚወስድበት ጊዜ መርዘሙን እና የአረማመድ ስልቱ መቀየሩን አስተውላ "በእርግጠኝነት የሆነ ችግር አለ" ብላ መጨነቅ እንደጀመረች ትናገራለች።

በታሪካዊው የስራ ማቆም አድማ ምክንያት የህክምና መድን ሽፋን አጥቶ የነበረው ራስል፣ መድኑን መልሶ እንዳገኘ ወደ ሀኪም ሲሄድ በ15 ደቂቃ ውስጥ ወደ ነርቭ ስፔሻሊስት እንዲመራ ተደረገ። ባለፈው ዓመት መገባደጃ ላይ የተሰጠው የህክምና ውጤት አስደንጋጭ ነበር፤ በሽታው ALS መሆኑ ተረጋገጠ። ሆኖም ይህ አስደንጋጭ ዜና የኤሪካን ፍቅር አላናወጠውም። መፍትሄ ወደሌለው የህመም ጉዞ እየገቡ መሆኑን እያወቀች፣ "ቢያንስ አሁን ምን እንደሆነ አውቀናል፤ አሁንም ሚስትህ መሆን እፈልጋለሁ" በማለት እውነተኛ እና ቅድመ ሁኔታ የሌለው ፍቅር ምን ማለት እንደሆነ በተግባር አሳይታዋለች። አሁን ኤሪካ የህይወት አጋሩ ብቻ ሳትሆን፣ ዋነኛ አስታማሚውም ሆናለች። ራስልም ይህንን ፈታኝ ጊዜ ከ'ኤኤልኤስ ኔትወርክ' ከተባለ ግብረ-ሰናይ ድርጅት በተገኘው አስገራሚ ቤተሰባዊ ፍቅር እና እንክብካቤ ታግዞ እያሳለፈው መሆኑን በስሜት ተናግሯል።

*በጣም ጠንከር ያላለ ፍራሽና የወገብ ህመም (በመረጃ ላይ የተመረኮዘ)*
የወገብ ክፍል ላይ የሚሰማ ህመም በብዙ ሰው ላይ የሚታይ ችግር ሲሆን መልካም እንቅልፍ ከህመሙ ለማገገም ጥሩ ሚና ይጫወታል።

መልካም እንቅልፍ ለማግኘት የምንተኛበት ፍራሽ ይሄ ነው የማይባል አስተዋጽኦ አለው።
ለሁሉም ሰው አንድ አይነት ፍራሽ ይሆናል ባይባልም፤ ከምርምር በተከታታይ የሚገኙ ውጤቶች እንደሚያሳዩት የምንተኛበት ፍራሽ መጠንከርና መላላት በጀርባ አጥንት አቀማመጥ ፣ በመኝታ ምቾትና በህመም መጠን ላይ አስተዋጽኦው የጎላ ነው።

መሆን ያለበት በእንቅልፍ ወቅት የጀርባ አጥንታችን ተስተካክሎና በተፈጥሮ ቅርፁ ተደግፎ እንዲቆይ ማስቻል ነው። ፍራሽ በጣም ለስላሳ ሲሆን ሰውነታችን በተለይ በዳሌ አካባቢ ያለው አካላችን ወደ ውስጥ ስለሚሰምጥ ያልተስተካከለ የአጥንት አቀማመጥ ይፈጥራል። በተቃራኒው ፍራሹ በጣም የደረቀ ሲሆን የጀርባ አጥንታችንን የተፈጥሮ ቅርፅ እንዳይዝ በማድረግ ምቾት ይነሳናል። ይህም በዳሌና በትከሻ አካባቢ ላይ ጫና ይፈጥራል ። ሁለቱም ሁኔታዎች ምቾት ከመንሳት አልፈው ጥሩ እንቅልፍ እንዳይኖረን ያደርጋሉ።

*መካከለኛ ጥንካሬ ያለው ፍራሽ ለምን ይመከራል?*

የጤና ምርምሮች በግልፅ እንደሚያሳዩት ከሆነ በጣም ጠንካራና ደረቅ ወይም በጣም ለስላሳ ከሆኑት ፍራሾች ጋር ስናወዳድር መካከለኛ ጥንካሬ ያላቸው አፍራሾች ዝቅተኛ የጀርባ ህመም እና ጥራት ያለው እንቅልፍ ያስገኛሉ ።

ምክንያቱም እንዲህ ያሉ ፍራሾች ፤
-ሌሊቱን ሙሉ ተፈላጊውን የሰውነት መስተካከል ጠብቀን እንድንተኛ ያስችላሉ። ማለትም
-የጀርባ አጥንታችን በስርአት ይደገፋል
-መገጣጠምያዎቻችን ከጫና ይድናሉ
-የሰውነታችን ክብደት በተገቢው ሁኔታ በመላው አካል ላይ ይከፋፈላል ።

ምንም እንኳ የሰውነት ምቾት ከሰው ሰው የሚለያይ ቢሆንም ብዙውን ጊዜ ለማጣቀሻነት የምንጠቀመው የጥንካሬ ደረጃ ከ10 የሚለካ ሆኖ ከ5-7 መካከል ያለው የጥንካሬ መጠን በተመራጭነት ይጠቀሳል ።

*ከግምት ማስገባት ያለብን ጠቃሚ ነገሮች፤*
በሰዎች መካከል እንደ የሰውነት ክብደት ፣ የአተኛኘት ልምድ እና የግል ምቾት ያሉ ልዩነቶች ትክክለኛውን የፍራሽ ውጤት ይወስናሉ።

*የአተኛኘት ሁኔታ፤*
-በጀርባ የሚተኙ ሰዎች ሁሌም መካከለኛ ጥንካሬ ካለው ደጋፊ ፍራሽ ብዙ ያተርፋሉ ።
-በሌላ በኩል በጎን የሚተኙ ሰዎች በመጠኑም ቢሆን ለስለስ ያለ የተሻለ ከጫና የሚያስታግስ ነገር ሊመርጡ ይችላሉ።

*የፍራሹ ይዞታ፤*
በጣም ያረጀና የጎረጎደ ፍራሽ ምንም እንኳ ሲገዛ ጥራት ያለው ቢሆንም የጀርባ ህመምን ሊያባብስ ይችላል።

*መረጃዎቹ ምን ያሳያሉ?*
መካከለኛ ጥንካሬ ያላቸው ፍራሾች አሳሳቢ የታችኛው የጀርባ ክፍል ህመም ላላቸው ሰዎች እፎይታን ይሰጣሉ እንቅስቃሴንም ያሻሽላሉ።

ብዙ ጊዜ በተለምዶ እንደሚሰማው በጣም ጥብቅና ጠንካራ የሆኑ ፍራሾች የተሻሉ ናቸው የሚለውን ሀሳብ የሚደግፍ መረጃ የለም።
ስንተኛ የሚሰማን ምቾትና ሰውነታችን በስርአት ደገፍ ማለት መቻሉ የእንቅልፍ ጥራትንና የህመም መቀነስን የሚወስኑ ነገሮች ናቸው።

*ዋናው ነገር፤*
በጣም ያልጠነከረና መካከለኛ ፍራሽ አስተማማኝና በታችኛው የጀርባ ክፍል ህመም ለሚሰቃዩ ሰዎች በማስረጃ የተደገፈ ምርጫ ነው። ምክንያቱም ምቾት እየሰጠ የተስተካከለ የጀርባ የአጥንት አቀማመጥ እንዲኖር ስለሚያደርግ ነው።

የሆነ ሆኖ ግን ተመራጩ ፍራሽ ጥሩ እንቅልፍ የሚሰጦትና ሲነጋ ህመም የሌለበት መሆኑን መዘንጋት የለብንም።

ዶክተር ሲራክ ሀይሉ ከሚኔሶታ
የካይሮፕራክቲክ ሀኪም

*ማስተባበያ*
ይህ ፅሁፍ ለትምህርታዊ አላማ ብቻ የሚውል ነው። በምንም መልኩ በቀጥታ የጤና ባለሙያን ምክር አይተካም። የፍራሽ አጠቃቀም ውጤቱ ከሰውሰው ሊለይ ስለሚችል የጀርባ ህመም ሲሰማዎት እባክዎትን የጤና ባለሙያ ያማክሩ።

Medium-Firm Mattress and Low Back Pain.

Low back pain is common, and sleep quality plays an important role in how the body recovers. One important factor is your mattress. While no single mattress works for everyone, research suggests that mattress firmness can affect spinal alignment, comfort, and pain levels.
The goal during sleep is to keep the spine in a neutral, supported position. If a mattress is too soft, the body may sink—especially around the hips—leading to poor alignment. If it is too firm, it may create pressure on the hips, shoulders, and natural curves of the spine. Both can contribute to discomfort and poor sleep.
Why Medium-Firm Is Often Recommended
Medium-firm mattresses are commonly recommended because they provide a balance of support and comfort. They may help with:
Spinal support
Pressure relief for joints
Even weight distribution
Better sleep quality
A medium-firm mattress is often described as about 5–7 out of 10 on a firmness scale, although comfort varies from person to person.
Important Considerations
Body weight, sleep position, and personal comfort all matter. Back sleepers may benefit from medium-firm support, while side sleepers may prefer a slightly softer surface for pressure relief. Also, an old or sagging mattress can worsen back discomfort, regardless of its original quality.
Bottom Line
A medium-firm mattress can be a good evidence-based choice for many people with low back pain because it supports spinal alignment while still providing comfort. However, the best mattress is the one that helps you sleep comfortably and wake up with less pain.

Dr. Sirak Hailu
Chiropractic Physician

Educational content only. Individual results may vary. Consult a healthcare professional if pain persists.

ፈያ ኢንተግሬትድ ዴቬሎፕመንት ኦርጋናይዜሽን በኦሮሚያ ክልል የ4.5 ሚሊዮን ዶላር የአስቸኳይ ጊዜ ድጋፍ ፕሮጀክት ይፋ አደረገ
#ethiopia | ፈያ ኢንተግሬትድ ዴቬሎፕመንት ኦርጋናይዜሽን በኦሮሚያ ክልል የሚከሰቱ የበሽታ ወረርሽኞችን እና አጣዳፊ የምግብ እጥረት ችግሮችን ለመከላከል የሚያስችል የ4.5 ሚሊዮን ዶላር ፕሮጀክት በይፋ መጀመሩን አስታውቋል።

የድርጅቱ መስራች እና ዋና ዳይሬክተር ዶ/ር አንበሱ ቶላ እንዳሉት ይህ ባለብዙ ዘርፍ የአስቸኳይ ጊዜ ምላሽ ፕሮጀክት በጤና፣ በሥርዓተ-ምግብ እና በንፁህ መጠጥ ውሃ ዘርፎች ላይ ያተኮረ ነው።

ፕሮጀክቱ 4.5 ሚሊየን የአሜሪካ ዶላር በጀት የተመደበለት ሲሆን ለዚህም በአሜሪካ መንግሥት የሚደገፈው የኢትዮጵያ ሰብዓዊ ፈንድ (EHF) ድጋፍ አድርጓል።

የፕሮጀክቱ ዋና ግብ በኦሮሚያ ክልል 5 ዞኖች በተመረጡ 7 ወረዳዎች ውስጥ ለሚገኙ 295 ሺህ ገደማ የሚሆኑ ተጋላጭ የኅብረተሰብ ክፍሎችን፤ በችግር ምክንያት የሚከሰቱ የህመም እና የሞት መጠኖችን ፈጣን እና የተቀናጀ ምላሽ በመስጠት መቀነስ ነው።

ፈያ ኢንተግሬትድ ዴቬሎፕመንት ኦርጋናይዜሽን ከ24 ዓመታት በላይ ለተቸገሩ ወገኖች የደረሰ ሀገር በቀል የልማት ድርጅት ሲሆን፤ የዛሬውን ከ295 ሺህ በላይ ወገኖች ተጠቃሚ የሚያደርግ ፕሮጀክት ይፋ ያደረገው 17ኛ ጠቅላላ ጉባዔውን እያደረገ ባለበት ወቅት ነው።

Getu Temesgen - (ጌጡ ተመስገን) #getutemesgen #getu

ፈያ ኢንተግሬትድ ዴቬሎፕመንት ኦርጋናይዜሽን በኦሮሚያ ክልል የ4.5 ሚሊዮን ዶላር የአስቸኳይ ጊዜ ድጋፍ ፕሮጀክት ይፋ አደረገ።

ፈያ ኢንተግሬትድ ዴቬሎፕመንት ኦርጋናይዜሽን በኦሮሚያ ክልል የሚከሰቱ የበሽታ ወረርሽኞችን እና አጣዳፊ የምግብ እጥረት ችግሮችን ለመከላከል የሚያስችል የ4.5 ሚሊዮን ዶላር ፕሮጀክት በይፋ መጀመሩን አስታውቋል።

የድርጅቱ መስራች እና ዋና ዳይሬክተር ዶ/ር አንበሱ ቶላ እንዳሉት ይህ ባለብዙ ዘርፍ የአስቸኳይ ጊዜ ምላሽ ፕሮጀክት በጤና፣ በሥርዓተ-ምግብ እና በንፁህ መጠጥ ውሃ ዘርፎች ላይ ያተኮረ ነው።

ፕሮጀክቱ 4.5 ሚሊየን የአሜሪካ ዶላር በጀት የተመደበለት ሲሆን ለዚህም በአሜሪካ መንግሥት የሚደገፈው የኢትዮጵያ ሰብዓዊ ፈንድ (EHF) ድጋፍ አድርጓል።

የፕሮጀክቱ ዋና ግብ በኦሮሚያ ክልል 5 ዞኖች በተመረጡ 7 ወረዳዎች ውስጥ ለሚገኙ 295 ሺህ ገደማ የሚሆኑ ተጋላጭ የኅብረተሰብ ክፍሎችን፤ በችግር ምክንያት የሚከሰቱ የህመም እና የሞት መጠኖችን ፈጣን እና የተቀናጀ ምላሽ በመስጠት መቀነስ ነው።

ፈያ ኢንተግሬትድ ዴቬሎፕመንት ኦርጋናይዜሽን ከ24 ዓመታት በላይ ለተቸገሩ ወገኖች የደረሰ ሀገር በቀል የልማት ድርጅት ሲሆን፤ የዛሬውን ከ295 ሺህ በላይ ወገኖች ተጠቃሚ የሚያደርግ ፕሮጀክት ይፋ ያደረገው 17ኛ ጠቅላላ ጉባዔውን እያደረገ ባለበት ወቅት ነው።

#ጤናመረጃ

ኩላሊት የሚጎዱ ልማዶች

አሳሳቢ የሆነው የኩላሊት ህመም ቀድሞ መከላከያ መንገዶችን ያውቃሉ ? ብዙ ልማዶች ለኩላሊት ህመም ምክንያት ናቸው እነዚህም

1. ሽንትን መቋጠር
ሽንት በፊኛ ውስጥ ረጅም ሰአት ሲቆይ በውስጡ የሚያድጉት ባክቴሪያዎች ይበራከታሉ። እንዚህ ባክቴሪያዎች የሽንት ቧንቧ ወይም የኩላሊት ኢንፌክሽን ሊያመጡ ይችላሉ። ሽንትን መያዝ ኩላሊት ላይ በሚያደርሰው ጫናም ኩላሊት ተጎድቶ ሽንትን የመቆጣጠር ችሎታችንን ሊያጠፋ ይችላል።

2. በቂ ውሃ አለመጠጣት
አንድ ሰው በቀን ቢያንስ ከ10 እስከ 12 ብርጭቆ ውሃ መጠጣት አለበት።

3. ጨው ማብዛት
ብዙ ጨው መመገብ ኩላሊታችን ላይ ከፍተኛ ጉ በምንመገበው ጨው የሚገኘውን ሶዲየም 95% ያህሉ በኩላሊታችን ነው የሚቀየረው። ጨው ስናበዛ ኩላሊታችን ጨውን ለማጣራት ይበልጥ መስራት ይኖርበታል።

4. የህመም ማስታገሻ መድሃኒቶችን ማዘውተር
የኩላሊት ህመም ካለብዎ ዶክተርዎን ሳያማክሩ የህመም ማስታገሻ መድሃኒቶችን አይጠቀሙ።

5. ፕሮቲን ያላቸው ምግቦች ማብዛት

6. መጠጥ ማብዛት
መጠጥ ሲበዛ ኩላሊታችን አደጋ ላይ ይወድቃል። መጠጥ ኩላሊታችን እና ጉበታችን ላይ ከፍተኛ ጫና ያሳድራል።

7. ሲጋራ ማጨስ

8. ቀላል ኢንፌክሽኖችን በግዜው አለመታከም።

እነዚህ ከላይ የተጠቀሱት የኩላሊት ህመም ዋና ዋና ምክንያቶች ሆነው ይጠቀሳሉ። ከነዚህ ልምዶች ራሳችሁን በመቆጠብ የኩላሊት በሽታን መከላከል ይቻላል።

ጠቃሚ ነውና ለወዳጆ ያካፍሉ! ሼር!

seledadotio
seledadotio

ድንግልና(Virginity)

ድንግልና ባለማችን ላይ ይህ ነው የሚባልና ሁሉንም ሊያስማማ የሚችል ትርጓሜ የሌለው ቃል ሲሆን ይህም የሆነበት ምክንያት በጊዜ ለውጥ ፣ ከቦታ ቦታ፣ ከማህበረሰቡ ባህል እና ሀይማኖት አንፃር የተመሰረተ እይታ ስላለው ነው።

በደፈናው ሲተረጎም ግን ከዚህ በፊት ግንኙነት አድርጋ የማታውቅ እንስት “ድንግል” የሚለው ስያሜ ይሰጣታል።

ድንግልና በማህበረሰቡ የተሰጠው የባህል እና የሀይማኖት ትርጓሜ እንጂ ምንም አይነት በሳይንስ ወይም በህክምና ጥበብ ትርጓሜ ሊሰጠው የሚችል ወይም በምርመራ ታይቶ ሊረጋገጥ የሚችል ነገር አይደለም።

ድንግልና Vs ሀይመን (Hymen)

ሀይመን (Hymen) የሴት የመራቢያ አካል ወደ ሆነው ማህፀን መግቢያ /vagina/ ኮሪደር ላይ ያለ ስስ እና መለጠጥ የሚችል አካል ሲሆን

ከሰው ሰው የተለያየ አይነት ቅርፅ ሊኖረው ይችላል፤ አንዳንዶች ላይ በተፈጥሮ የሌለ ሲሆን አንዳንዶች ላይ ደግሞ ሙሉ ለሙሉ የማህፀን መግቢያውን (Vagina) ደፍኖ ሊገኝ ይችላል።

ሀይመን (Hymen) በሰው ልጅ ላይ ብቻ የሚፈጠር አካል ሳይሆን በተለያዩ እንስሶች ላይም ይገኛል ለምሳሌ እንደ ፈረስ፣ ዝሆን፣ አሳ ነባሪ ፣ ቺምፓንዚ እና የመሳሰሉት

ሀይመን (Hymen) የሰው ልጅ ፅንስ 5 ወር ላይ እያለ የሚፈጠር አካል ሲሆን ፥ ከወሊድ በፊት ወይም ከወሊድ በውሀላ ቀዳዳው ይከፈታል። በጊዜ ሂደት የተለያየ የቀዳዳ መጠኖችንም ይይዛል።

ሀይመን (Hymen) ሊወጠርና ሊቀደድ የሚችል አካል ሲሆን፤ ይህም በተለያዩ ድርጊቶች ሊሆን ይችላል። እነኚህም :- የግብረ ስጋ ግንኙነት፣ የወር አበባ መፀዳጃ(Tampons) መጠቀም፣ የጣት የማህፀን ምርመራ፣ የአካል ብቃት እንቅስቃሴዎች ( የፈረስ ግልቢያ፣ ሳይክል፣   ስፕሊት… ) ፣ በመራቢያ አካል አካባቢ የሚደርሱ አደጋዎች እና የመሳሰሉት ሊሆኑ ይችላሉ።

ድንግልና Vs የድንግልና ምርመራ(Virginity Test)??

በአለም ጤና ድርጅት (WHO, 2018) በወጣ መረጃ መሰረት ከዚህ በፊት በጤና ተቋማት ውስጥ ድንግልናን ያመለክታል ተብሎ የሚታሰበውን የሴት ልጅ አካል (Hymen) አለ ወይም የለም ፣ ተገርስሷል ወይስ አልተገረሰሰም የሚለውን ለማወቅ የሚደረገው ምርመራ(Virginity Test) ከአካሏ(Hymen) የአፈጣጠር ሁኔታ እና በእንቅስቃሴዎች ምክንያት በመራቢያ አካል ላይ በሚደርሱ ጫናዎች በሚፈጠር የቅርፅ ለውጥ ምክንያት አለ ወይም የለም ብሎ በእርግጠኝነት መናገር የማያስችል መሆኑ ተረጋግጧል

በተጨማሪም ወሲባዊ ጥቃት በደረሰባቸው  ሴቶች ላይ ምርመራውን ማድረግ ከፍተኛ የሆነ የህመም ስሜት እንዲሁም የመጀመሪያውን የጥቃቱን ጊዜ አይነት ስሜት ቀስቃሽ ሁኔታ መፍጠር  የሚያመጣ ሲሆን ሴቲቱ ለህይወቷ የሚያሰጋ ደረጃ ላይ ለምሳሌ እንደ ደም መፍሰስ እና የመሳሰሉት አደጋዎች መኖራቸው ለማረጋገጥ እና ህክምና ለመስጠት ካልሆነ በስተቀር  በምርመራው ሀይመን(Hymen) በድርጊቱ ተገርስሷል( ድንግል አይደለችም) ወይም አለ( ድንግል ነች) ማለት በፍፁም አይቻልም ወይም አያስደፍርም።

እንደ WHO መረጃ የድንግልና ምርመራ የሴትን ልጅ የፆታዊ እኩልነት የጣሰ የምርመራ አይነት የሚል ሲሆን ይህም ሴቶች ላይ ብቻ ያነጣጠረ እና የወንዱን ድንግልና ከጥያቄ ውስጥ የማያስገባ ነው፤ ይህ ደሞ ኋላ ቀር ያረጀ ያፈጀ አስተሳሰብ ይለዋል።

ከዚህም ጋር ተያይዞ የ1964ቱን World Medical Association’s Declaration of Helsinkiን በማጣቀስ ጤና ባለሙያዎች ይህንን የድንግልና ምርመራ(Virginity test) ማድረግ “መጀመሪያ ሰው ላይ ጉዳት አታድርስ - first, do no harm” የሚለውን ህግ ስለሚጥስ ለተጠያቂነት ይዳርጋል ይላል።

👉 አስተውል!!

በመጀመሪያ ግንኙነት ደም አላየህም ማለት ሚስትህ/ጓደኛህ ድንግል ነች አይደለችም የሚለውን አይነግርህም

ጥናቶች እንደሚያሳዩት ከግማሽ በላይ የሚሆኑት ሴቶች (~63%)ቱ በመጀመሪያ ግንኙነት ምንም አይነት ደም አይኖራቸውም

seledadotio
seledadotio

የአስም በሽታ

✍የአስም በሽታ ሳንባችንን የሚጎዳ የህመም አይነት ሲሆን በዓለማችን ከፍተኛ ቁጥር ያላቸው የበሽታው ተጠቂዎች ይገኛሉ፡፡

👉የአስም ህመም በአብዛኛው ከልጅነት ጀምሮ በመከሰት ደረጃ በደረጃ እያደገ የሚሄድ የመተንፈሻ አካል ህመም ቢሆንም አልፎ አልፎም ቢሆን እድሜ ከገፋ በኋላም የሚጀምር የህመም አይነት ነው፡፡

👉ለአስም በሽታ መከሰት ምክንያት የሚሆኑ መንስኤዎች በትክክል ያልተወቁ ሲሆን እስካሁንም ድረስ በሽታው ሙሉ በሙሉ ሊፈውስ የሚችል መድሃኒት አልተገኘም፡፡

👉በአብዘኛው አንድ የቤተሰብ አባል የበሽታው ተጠቂ ከሆነ በዘር የመተላለፍ ባህሪም አለው፡፡
👉የአስም በሽታ የሚያጠቃው የሳንባችንን የአየር ቧንቧዎች ሲሆን እነዚህን ቧንቧዎች በማጥበብ እና በቂ አየር ወደ ሳንባችን እንዳይገባና እና እንዳየወጣ በማድረግ እስከ ሞት ሊያደርስ ይችላል፡፡

የአስም በሽታ ምልክቶች
1.ሳል ፡- በተለይም በምሽት ግዜ የሚበረታ
2.ትንፋሽ (አየር) ማጠር
3.የደረት መጨምደድ ወይም መውጋት
4.ደረት አካባቢ በምንተነፍስበት ወቅት የሚሰማ ሲር ሲርታ (Wheezing)

የአስም በሽታን ሊቀሰቅሱ የሚችሉ ነገሮች

✍የአስም በሽታን ሊቀሰቅሱ ከሚችሉ ነገሮች ውስጥ አንዳንዶቹ ከዚህ በታች ተጠቅሰዋል ነገር ግን ከሰው ሰው ሊለያዩ እንደሚችሉ መገንዘብ ያስፈላጋል፡፡

1.ሲጋራ ማጤስ
✍ሲጋራ ማጤስ የጤና ጠንቅ መሆኑ ይታወቃል፡፡በተለይም ለአስም በሽታ ተጠቂዎች ማጨስም ሆነ ሲጋራ የሚጤስበት አካባቢ መሆን በሽታው እንዲቀሰቅስ እና እንዲያገረሽ ያደርጋል፡፡

2.የአየር ብክለት
✍ከተለያዩ ፋብሪካዎች እና ተሽከርካሪዎች ከሚለቀቁ በካይ ጭሶች እና የአካባቢን አየር ከሚበክሉ ሽታዎች ካላቸው ቆሻሻዎች ተጋላጭነትን ማስወገድ አሊያም መቀነስ ያስፈልጋል፡፡
ይህ ጉዳይ በግለሰብ ደረጃ ብቻ ሳይሆን በከተማ እና በሃገር ደረጃ ሊሠራበት የሚገባ ጉዳይ ነው፡፡

3.በረሮዎች
✍ጥናቶች እንደሚመለክቱት ከሆነ በረሮዎች እና የሚያመነጩት ብናኝ ለአስም በሽታ መቀስቀስ ምክንያት ናቸው፡፡ በረሮዎች በአብዛኛው በቤታችን የሚገኙ እና ለጤና ጠንቅ ስለሚሆኑ ማስወገድ ተገቢ ነው፡፡

4.የቤት እንስሳት
✍የቤት እንስሳትን በመኖሪያ ከማኖር ይልቅ ከመኖሪያ ቤት ውጪ ቤት መስራት እና ንጽህናቸውን ጠብቆ ማኖር ያስፈልጋል፡፡
👉እነዚህ እንስሳት ብናኝ ስለሚኖራቸው ለአስም ህመም መቀስቀስ ምክንያት ይሆናሉ፡፡

5.ከዚህ በተጨማሪ እንደ ጉንፋን ፣ የተለያዩ የሳንባ ህመሞች (ኢንፌክሽኖች) ፣ ቅዝቃዜ ፣ የአየር ለውጥ እና የተለያዩ መኣዛ ያላቸው ሽቶዎች የአስም በሽታን ሊቀሰቅሱ እና እንዲያገረሽ ሊያደርጉ ይችላሉ፡፡

የአስም በሽታ ህክምናና ጥንቃቄዎች

✍ሁሉም የአስም በሽታ ተጠቂዎች የህክምና መድሃኒት መውሰድ አይጠበቅባቸውም፡፡ የአስም በሽታን ከላይ የተዘረዘሩትን የበሽታው ቀስቃሽ የሆኑ ነገሮችን በማስወገድ እና የአካል ብቃት እንቀቅስቃሴ በማድረግ መቆጣጠር ይችላል፡፡
👉የአስም ህክምና መከታተል የጀመረና መድሃኒት የሚወስድ የበሽታው ተጠቂ ሃኪም በሚያዘው መንገድ መድሃኒቶቹን በአግባቡ እና በትክክል መውሰድ ይኖርበታል፡፡

seledadotio
seledadotio

Yederaw Support:
አምስቱ ድምፅ አልባ ገዳዮች
#ethiopia | ምንም አይነት የህመም ስሜት ወይም ምልክት ሳያሳዩ በውስጣችን ለዓመታት በመደበቅ ድንገተኛ እና አደገኛ የጤና እክል ስለሚያደርሱ አምስት አደገኛ በሽታዎች (ድምፅ አልባ ገዳዮች)ን እንሆ

1. የደም ግፊት (Hypertension)

ይህ የጤና እክል በህክምናው ዓለም ቀዳሚው ድምፅ አልባ ገዳይ በመባል ይታወቃል። የደም ግፊት ምንም አይነት ምልክት ሳያሳይ የደም ቧንቧዎችን እያጠበበ እና እየጎዳ ለአስርት ዓመታት በሰውነታችን ውስጥ ሊቆይ ይችላል። በሽታው ስር እየሰደደ ሲሄድም ለድንገተኛ የጭንቅላት ውስጥ ደም መፍሰስ (ስትሮክ) እና ለልብ ድካም ይዳርጋል።

ይህንን ለመከላከል ጨው የበዛባቸውን ምግቦች ከአመጋገብ ውስጥ ማስወገድ፣ መደበኛ የአካል ብቃት እንቅስቃሴ ማድረግ እንዲሁም ውጥረትና ጭንቀትን መቀነስ ይመከራል።

2. ከፍተኛ ኮሌስትሮል እና የደም ስር መጥበብ (Atherosclerosis) በደማችን ውስጥ ያለው ከመጠን ያለፈ ስብ (ኮሌስትሮል) የደም ስሮችን ቀስ በቀስ በመዝጋት የደም ቧንቧዎች ለዓመታት እንዲጠቡ ያደርጋል። እነዚህ የደም ቧንቧዎች ሙሉ በሙሉ ተዘግተው ድንገተኛ የልብ ድካም ወይም የጭንቅላት ውስጥ ደም መፍሰስ አደጋ እስከሚያደርሱ ድረስ ምንም አይነት ምልክት ላያሳዩ ይችላሉ።

ስብ የበዛባቸው እና የተቀነባበሩ ምግቦች፣ ከመጠን በላይ ውፍረት፣ ማጨስ፣ አልኮል ማብዛት እንዲሁም የዘር ውርስ ተጠቃሽ ናቸው።

3. ስር የሰደደ የኩላሊት በሽታ (Chronic Kidney Disease)

የዚህ በሽታ አስከፊነቱ ኩላሊት ከ90 በመቶ በላይ ሥራዋን እስክታቆም ድረስ ምንም ምልክት አለማሳየቱ ነው። አንድ ሰው በሽታው ገብቶበት ሰውነቱ ማበጥ ከጀመረ በኋላ ወደ ህክምና ተቋም ቢሄድ ለህክምና ጊዜው እንደረፈደ ሊቆጠር ይችላል።

አይነት 2 የስኳር በሽታ፣ የደም ግፊት፣ ውፍረት፣ ማጨስ፣ የኩላሊት ኢንፌክሽን ወይም ጠጠር፣ የሽንት ፊኛ መዘጋት፣ የህመም ማስታገሻዎችን አብዝቶ መውሰድ እና በቂ ውሃ አለመጠጣት ችግሩን ያፋጥኑታል።

4. አይነት 2 የስኳር በሽታ (Type 2 Diabetes)

ይህ በሽታ ጸጥ ብሎ በመቆየት አብዛኛውን ጊዜ ምልክቱ የሚታወቀው እይታችንን ስናጣ ወይም ከባድ የነርቭ ጉዳት ሲደርስብን ነው።

* እንዴት ይከሰታል? ከፍተኛ ስኳር እና የተቀነባበረ ካርቦሀይድሬት ያለው ምግብ አብዝቶ መጠቀም ጣፊያችን ኢንሱሊን ቶሎ ቶሎ እንድታመነጭ ያስገድዳታል፤ በዚህም ሴሎች ኢንሱሊኑን በመላመድ በሽታው ይከሰታል። በተጨማሪም የአካል ብቃት እንቅስቃሴ አለማድረግ ጡንቻዎቻችን ግሉኮስን እንዳያቃጥሉ በማድረግ ስኳር በደማችን ውስጥ ለረጅም ሰዓት ቆይቶ የደም ቧንቧዎችን እንዲጎዳ ያደርጋል።

5. የጉበት ስብ (Fatty Liver)
በመጨረሻም የምንመለከተው የጉበት ላይ ስብ ክምችትን ነው። ጉበት ህመም ተቀባይ ነርቮች (Pain Receptors) ስለሌሉት፣ ከመጠን በላይ ስብ በውስጡ ሲጠራቀም ምንም አይነት የህመም ስሜት አይሰማንም። ሆኖም ግን ጉበታችን በዝምታ ለረጅም ጊዜ እየተጎዳ ቆይቶ በመጨረሻም 'ሲርሆሲስ' (Cirrhosis) ለተባለ የጉበት ሥራ ማቆም ችግር ይዳርጋል።

ከመጠን በላይ ውፍረት፣ አልኮል አብዝቶ መጠጣት እንዲሁም የስኳር እና የከፍተኛ ኮሌስትሮል ህመሞች በበሽታው የመያዝ እድልን በእጅጉ ከፍ ያደርጋሉ።

Getu Temesgen - (ጌጡ ተመስገን)
#getutemesgen #getu #አራዳFM #ዜና_ጤና #ጤና #ድምፅ_አልባ_ገዳዮች #የደም_ግፊት #ስኳር_በሽታ #ኩላሊት #የጉበት_ስብ #ኮሌስትሮል #silentkillers #healthnewsethiopia

"ለሚጥል በሽታ መቆጣጠሪያ የሚያገለግለው ፌንቶይን ታብሌት የጥራት ችግር አለበት" - የኢትዮጵያ መድኃኒት አቅራቢ አገልግሎት|
#ethiopia | የኢትዮጵያ መድኃኒት አቅራቢ አገልግሎት የባሕር ዳር ቅርንጫፍ ሜዲካመን ባዮቴክ ሊሚትድ በተባለ ኩባንያ የተመሠረተ ለሚጥል በሽታ (Epilepsy) መቆጣጠሪያ የሚያገለግለውን የፌንቶይን 100 ሚሊ ግራም (Phenytoin 100 mg) ታብሌት መድኃኒት የጥራት ችግር ስላለበት ከጤና ተቋማት በአስቸኳይ እንዲሰበሰብ በደብዳቤ ማዘዙን ታውቋል።

የቅርንጫፍ መሥራያ ቤቱ ለሁሉም የጤና ተቋማት በጻፈው ደብዳቤ ላይ እንደገለጸው በአምራቹ የተመረቱት የዚህ መድኃኒት ባቾች በሙሉ የጥራት ደረጃውን ባለማሟላታቸው ተመላሽ እንዲያደርጉ ማሳሰቢያ ሰጥቷል።

ይኹን እንጅ መድኃኒቱን ያልመለሱ ተቋማት ያላቸውን ቀሪ መጠን በደብዳቤ ገልጸው እስከ መጋቢት 18 ቀን 2018 ዓ.ም ድረስ እንዲመልሱ ጥብቅ ማሳሰቢያ ቢሰጥም አንዳንድ የጤና ተቋማት መድኃኒቱን አለመመለሳቸውን አገልግሎቱ አሳውቋል።

ይህንን ትዕዛዝ ተላልፈው መድኃኒቱን ተመላሽ የማያደርጉ ተቋማት ለሚከሰት የጤና መታወክ ሙሉ ኃላፊነቱን እንደሚወስዱ አሳስቧል።
የኢትዮጵያ መድኃኒት አቅራቢ አገልግሎት በመረጃው በጠቀሰው ባች የተመረተው ምርት ከ19ኙም የመድኃኒት አቅራቢ አገልግሎቶች እንዲሰበሰቡ ነው ያዘዘው።

ዜጎች ለሚጥል በሽታ መድኃኒት ሲጠቀሙ በጤና ባለሙያ የታዘዘላቸው እና ጥራቱ የተረጋገጠ መኾኑን እንዲያረጋግጡ ይመክራል።

Getu Temesgen - (ጌጡ ተመስገን)
#getutemesgen #getu #nbc #tablet #addis #warning #new

አምስቱ ድምፅ አልባ ገዳዮች
#ethiopia | ምንም አይነት የህመም ስሜት ወይም ምልክት ሳያሳዩ በውስጣችን ለዓመታት በመደበቅ ድንገተኛ እና አደገኛ የጤና እክል ስለሚያደርሱ አምስት አደገኛ በሽታዎች (ድምፅ አልባ ገዳዮች)ን እንሆ

1. የደም ግፊት (Hypertension)

ይህ የጤና እክል በህክምናው ዓለም ቀዳሚው ድምፅ አልባ ገዳይ በመባል ይታወቃል። የደም ግፊት ምንም አይነት ምልክት ሳያሳይ የደም ቧንቧዎችን እያጠበበ እና እየጎዳ ለአስርት ዓመታት በሰውነታችን ውስጥ ሊቆይ ይችላል። በሽታው ስር እየሰደደ ሲሄድም ለድንገተኛ የጭንቅላት ውስጥ ደም መፍሰስ (ስትሮክ) እና ለልብ ድካም ይዳርጋል።

ይህንን ለመከላከል ጨው የበዛባቸውን ምግቦች ከአመጋገብ ውስጥ ማስወገድ፣ መደበኛ የአካል ብቃት እንቅስቃሴ ማድረግ እንዲሁም ውጥረትና ጭንቀትን መቀነስ ይመከራል።

2. ከፍተኛ ኮሌስትሮል እና የደም ስር መጥበብ (Atherosclerosis) በደማችን ውስጥ ያለው ከመጠን ያለፈ ስብ (ኮሌስትሮል) የደም ስሮችን ቀስ በቀስ በመዝጋት የደም ቧንቧዎች ለዓመታት እንዲጠቡ ያደርጋል። እነዚህ የደም ቧንቧዎች ሙሉ በሙሉ ተዘግተው ድንገተኛ የልብ ድካም ወይም የጭንቅላት ውስጥ ደም መፍሰስ አደጋ እስከሚያደርሱ ድረስ ምንም አይነት ምልክት ላያሳዩ ይችላሉ።

ስብ የበዛባቸው እና የተቀነባበሩ ምግቦች፣ ከመጠን በላይ ውፍረት፣ ማጨስ፣ አልኮል ማብዛት እንዲሁም የዘር ውርስ ተጠቃሽ ናቸው።

3. ስር የሰደደ የኩላሊት በሽታ (Chronic Kidney Disease)

የዚህ በሽታ አስከፊነቱ ኩላሊት ከ90 በመቶ በላይ ሥራዋን እስክታቆም ድረስ ምንም ምልክት አለማሳየቱ ነው። አንድ ሰው በሽታው ገብቶበት ሰውነቱ ማበጥ ከጀመረ በኋላ ወደ ህክምና ተቋም ቢሄድ ለህክምና ጊዜው እንደረፈደ ሊቆጠር ይችላል።

አይነት 2 የስኳር በሽታ፣ የደም ግፊት፣ ውፍረት፣ ማጨስ፣ የኩላሊት ኢንፌክሽን ወይም ጠጠር፣ የሽንት ፊኛ መዘጋት፣ የህመም ማስታገሻዎችን አብዝቶ መውሰድ እና በቂ ውሃ አለመጠጣት ችግሩን ያፋጥኑታል።

4. አይነት 2 የስኳር በሽታ (Type 2 Diabetes)

ይህ በሽታ ጸጥ ብሎ በመቆየት አብዛኛውን ጊዜ ምልክቱ የሚታወቀው እይታችንን ስናጣ ወይም ከባድ የነርቭ ጉዳት ሲደርስብን ነው።

* እንዴት ይከሰታል? ከፍተኛ ስኳር እና የተቀነባበረ ካርቦሀይድሬት ያለው ምግብ አብዝቶ መጠቀም ጣፊያችን ኢንሱሊን ቶሎ ቶሎ እንድታመነጭ ያስገድዳታል፤ በዚህም ሴሎች ኢንሱሊኑን በመላመድ በሽታው ይከሰታል። በተጨማሪም የአካል ብቃት እንቅስቃሴ አለማድረግ ጡንቻዎቻችን ግሉኮስን እንዳያቃጥሉ በማድረግ ስኳር በደማችን ውስጥ ለረጅም ሰዓት ቆይቶ የደም ቧንቧዎችን እንዲጎዳ ያደርጋል።

5. የጉበት ስብ (Fatty Liver)
በመጨረሻም የምንመለከተው የጉበት ላይ ስብ ክምችትን ነው። ጉበት ህመም ተቀባይ ነርቮች (Pain Receptors) ስለሌሉት፣ ከመጠን በላይ ስብ በውስጡ ሲጠራቀም ምንም አይነት የህመም ስሜት አይሰማንም። ሆኖም ግን ጉበታችን በዝምታ ለረጅም ጊዜ እየተጎዳ ቆይቶ በመጨረሻም 'ሲርሆሲስ' (Cirrhosis) ለተባለ የጉበት ሥራ ማቆም ችግር ይዳርጋል።

ከመጠን በላይ ውፍረት፣ አልኮል አብዝቶ መጠጣት እንዲሁም የስኳር እና የከፍተኛ ኮሌስትሮል ህመሞች በበሽታው የመያዝ እድልን በእጅጉ ከፍ ያደርጋሉ።

Getu Temesgen - (ጌጡ ተመስገን)
#getutemesgen #getu #አራዳFM #ዜና_ጤና #ጤና #ድምፅ_አልባ_ገዳዮች #የደም_ግፊት #ስኳር_በሽታ #ኩላሊት #የጉበት_ስብ #ኮሌስትሮል #silentkillers #healthnewsethiopia

በባሃማስ በሚገኙ ሻርኮች ውስጥ ኮኬይን ተገኘ

​በቅርቡ የተደረገ ሳይንሳዊ ጥናት እንደሚያመለክተው በባሃማስ የባህር ዳርቻ በሚገኙ ሻርኮች ሰውነት ውስጥ እንደ ኮኬይን፣ የህመም ማስታገሻ እና ካፌይን ያሉ ንጥረ ነገሮች ተገኝተዋል።

የብራዚል የፌደራል ዩኒቨርሲቲ ተመራማሪዎች ባደረጉት በዚህ ጥናት፣ በኤሉቴራ ደሴት ዙሪያ ከሚገኙ 85 ሻርኮች መካከል ሲሶ ያህሉ በተለያዩ የመድኃኒት ቅሪቶች የተበከሉ መሆናቸውን አረጋግጠዋል።

​ለዚህ ብክለት ዋነኛ መንስኤ ተብለው የተጠቀሱት በቱሪዝም እና በውኃ ውስጥ ጠልቆ የመግባት (diving) እንቅስቃሴዎች የሚጣሉ ቆሻሻዎች ናቸው።

በተጨማሪም በባህር ላይ የሚጣሉ ወይም የሚጠፉ የዕፅ ጭነቶች ለችግሩ መንስኤ ሊሆኑ እንደሚችሉ ተገልጿል።

ተመራማሪዎች ይህ ሁኔታ የሻርኮችን ባህሪ እና ጤና ሊያዛባ እንደሚችል በማስጠንቀቅ፣ በባህር ስነ-ምህዳር ላይ ሊያስከትል የሚችለውን የረጅም ጊዜ ጉዳት ለመከላከል አስቸኳይ ትኩረት እንደሚያስፈልግ አሳስበዋል።

ምንጭ: Environmental Pollution Journal

የኩላሊት ጤናን በጊዜ ለመጠበቅ የሚረዱ ቁልፍ መረጃዎች

​ሥር የሰደደ የኩላሊት በሽታ ለዓመታት ምንም ዓይነት ምልክት ሳያሳይ ሊቆይ ይችላል። ኩላሊትን እንዴት መንከባከብ እንደሚቻል፣ ለበሽታው ተጋላጭ የሚያደርጉ ሁኔታዎችና የማስጠንቀቂያ ምልክቶችን ማወቅ ለጤናችን ወሳኝ ነው።

​ባለሙያዎች ምን ይላሉ?

የፓን አሜሪካ ጤና ድርጅት (PAHO) እንደገለጸው፣ የኩላሊት በሽታ ቀድሞ ለመለየት አስቸጋሪ ስለሆነ ጤናማ ልምዶችን ማዳበርና አዘውትሮ መታየት ያስፈልጋል።

​የኩላሊት ተግባራት፦

👉​ከደም ውስጥ ቆሻሻንና ትርፍ ፈሳሽን ያጣራሉ።

👉​የደም ግፊትን ይቆጣጠራሉ።

👉​በውስጣችን የሚገኙ ንጥረ ማዕድናትን ያመጣጥናሉ።

👉​ቀይ የደም ሴሎችን የሚሠሩና አጥንትን የሚያጠነክሩ ሆርሞኖችን ያመነጫሉ።

​ለኩላሊት በሽታ ተጋላጭ የሚያደርጉ ሁኔታዎች

​እንደ ባለሙያዎች ገለጻ፣ ዋና ዋናዎቹ ምክንያቶች የስኳር በሽታ እና ከፍተኛ የደም ግፊት ናቸው። ከ30% እስከ 40% የሚሆኑ የስኳር ታካሚዎች የኩላሊት ጉዳት ሊገጥማቸው ይችላል።

ሌሎች ምክንያቶች፦

👉​ከመጠን ያለፈ ውፍረት።

👉​በቤተሰብ ውስጥ የኩላሊት ታሪክ መኖር።
​እንደ ሉፐስ (lupus) ያሉ በሽታዎች።

👉​የህመም ማስታገሻ መድኃኒቶችን (anti-inflammatory) ያለ ገደብ መጠቀም።

👉​ሲጋራ ማጨስና አልኮል መጠጣት።

​የማስጠንቀቂያ ምልክቶች

​ምንም እንኳ በሽታው መጀመሪያ ላይ ምልክት ባያሳይም፣ የሚከተሉት ምልክቶች ሲታዩ ጥንቃቄ ማድረግ ያስፈልጋል፦

👉​የእግርና የቁርጭምጭሚት እብጠት።

👉​ከፍተኛ ድካም እና እንቅልፍ ማጣት።

👉​የሽንት ቀለም መቀየር ወይም አረፋ መውጣት።

👉​የምግብ ፍላጎት ማጣትና ማቅለሽለሽ።
​የጡንቻ ቁርጠትና የቆዳ ማሳከክ።

​የኩላሊት ጤናን ለመጠበቅ የሚረዱ የዕለት ተዕለት ልምዶች

​የተመጣጠነ ምግብ መመገብ፦ ጨው መቀነስና አትክልትና ፍራፍሬ ማዘውተር።

​ውሃ መጠጣት፦ በቀን ቢያንስ 2 ሊትር ውሃ መጠጣት።

​አካል ብቃት እንቅስቃሴ፦ በቀን ቢያንስ ለ30 ደቂቃ መንቀሳቀስ።

​መድኃኒት፦ ያለ ሐኪም ትዕዛዝ የህመም ማስታገሻዎችን አለመውሰድ።

​ምርመራ፦ የስኳርና የደም ግፊት መጠንን ዘወትር መከታተል።

​ምንጭ፦ WHO፣ PAHO

በኢትዮጵያ እድሜያቸው ከ45 ዓመት በላይ በሆኑ ሰዎች ላይ ድንገተኛ የልብ ድካም አሳሳቢ ሆኗል ተባለ

የልብ መድከም ለህይወት አደገኛ የሆነ እና በአፋጣኝ ህክምና ካልተሰጠው ለሞት የሚዳርግ በቶሎ ከታከመ ደግሞ በቀላሉ የሚድን ህመም ነው።የድንገተኛ የልብ ህመም የሚከሰተውም ወደ ልብ ጡንቻ የሚሄደው የደም ዝውውር በተለያየ ምክንያት ሲቀንስ ወይም ሙሉ በሙሉ ሲቋረጥ ነው።

ይህ የሚሆነው በኮሮናሪ የደም ሥሮች ውስጥ አላስፈላጊ የሆነ ስብ የኮሌስትሮል ክምችት  ሲኖር ወይም የደም መርጋት  ሲፈጠር  የልብ ጡንቻው  በቂ ኦክሲጅን እንዳያገኝ እና ስራውን በአግባቡ እንዳይሰራ ወይም እንዲያቆም ያደርጋል ሲሉ በኢትዮጵያ የልብ ህሙማን ህጻናት መርጃ ማዕከል የህዝብ ግንኙነት እና ኮሙኒኬሽን ክፍል  ባልደረባ የሆኑት ዶክተር ዳዊት እሸቱ ለብስራት ሬዲዮ ተናግረዋል ።

ጥናቶች እንደሚያሳዩት ከሆነ ድንገተኛ የልብ መድከም በሁሉም እድሜ ክልል ላይ የሚከሰት ቢሆንም በተለይም ከ45 ዓመት በላይ በሆኑ ሰዎች ላይ ግን የመከሰት እድሉ ከፍተኛ ነው። በኢትዮጵያ  አሁን ባለው የአኗኗር ዘይቤ እና እንቅስቃሴ የማድረግ ልማድ ማነስ ይህ ዓይነቱ በሽታ አሳሳቢ እየሆነ ይገኛል።ከፍተኛ የደም ግፊት ፣ የኮሌስትሮል መጠን
፣የስኳር ህመም ፣ አደንዛዥ እፆችን መጠቀም ፣ማጨስ እና መቃም እንዲሁም ጤናማ ያልሆነ ውፍረት በተለይም በቂ የሆነ አካላዊ እንቅስቃሴ አለማድረግ ከአጋላጭ ምክንያቶች ውስጥ ዋናዎች ናቸው።

የደረት ህመም ግፊት፣ ደረት የመጫን፣ መጨመቅ ወይም የህመም ስሜት በተጨማሪም ህመሙ ወደ ትከሻ፣ ክንድ ፣ ጀርባ ፣ እንዲሁም አንገት የሚዛመት ከሆነ ፣ ቀዝቃዛ ላብ፣ ያልተለመደ ድካም
፣የጨጓራ የሚመስል ህመም፣ ድንገተኛ የሆነ ራስ ምታት ወይም ማዞር፣ ማቅለሽለሽ እና ትንፋሽ ማጠር ምልክቶች ናቸው።እነዚህን ምልክቶች ከታዩ በአፋጣኝ ወደ ሕክምና ተቋም በመሄድ አስፈላጊውን ምርመራ ማድረግ ተገቢ መሆኑን ዶክተር ዳዊት  ጨምረው ለብስራት ሬዲዮ ተናግረዋል።

በኤደን ሽመልስ
#ዳጉ_ጆርናል

አማን ፍስሐፂዮን በአብሮ አደጎች ዕይታ
( ከዕዝራ እጅጉ)
#አማን በዳንኤል አሰፋ ዕይታ
#ethiopia | እኔ አማንን ከ5ኛ ክፍል ጀምሮ በSandford English School አውቀዋለሁ። በዚያን ጊዜ ቅርብ ጓደኞች ነበርን፤ “Fantastic 5” ተብሎ የሚጠራ የልጅነት ቡድን ነበረን፣ እናም ቃሉን በብር ቀለም በእጆቻችን ላይ በኩራት እንፅፍ ነበር። እርሱ ቀድሞ ወደ አሜሪካ ሄደ፣ ነገር ግን ከሃይስኩል በኋላ በፔንሲልቬኒያ እንደገና ተገናኘን።

ኮሌጅ ሳለ ክብደት ያነሳ ስለነበር በጣም ጡንቻማ ሆኖ ያገኘሁትን ጊዜ አልረሳውም።

እርሱና ወንድሞቹ የኬብል ሥራ ንግድ ጀምረው ነበረ። ይህም ጥሩ ሁኖላቸው ነበር።። ነገር ግን ልቡ ሁልጊዜ ወደ ኢትዮጵያ መመለስ እንደሚፈልግ ይነግረኝ ነበር።
በእርግጥም ያንን አደረገ፤ ተመልሶም EBS የቲቪ ጣቢያን ጀመረ። ሁሉንም ችግሮች ተጋፍጦ ኢቢኤስ ለቁምነገር አበቃው። ሲያጋጥመው የነበረውን ጽናቱን እጅግ አደንቃለሁ።
ለእኔ ደስ የሚል ነገር ሁልጊዜ ከወደቀ በኃላ ዳግመኛ ተነስቶ ከቀድሞው ይልቅ ይበልጥ ስኬታማ መሆኑ ነበር።
በህመሙ ጊዜ ጥቂት ጊዜያት ጎበኘሁት፤ ሁልጊዜ አዎንታዊ፣ ተስፋ ያለው እና ጽኑ ፍላጎት ያለው ነበር — እውነተኛ ድንቅ ሰው! መጨረሻ ያየሁት በአዲስ አበባ በተካሄደው “Celebration of Life” ፓርቲው ላይ ነበር።

መጨረሻ በስልክ ያነጋገርኩት በጥቅምት ወር ነበር፣ በታኅሣሥም ልናገኘው ተዘጋጅተን ነበር፤ ነገር ግን ሞት ቀደመው።
#አማን በሔኖክ አስመሮም ዕይታ

እኔ ሁልጊዜ የአማንን ፈገግታና የልቡን ቸርነት አስታውሰዋለሁ። እርሱ ቁርጠኛና ትልቅ ራዕይ ያለው ሰው ነበር፤ በዙሪያው ያሉትን ሁሉ ደስ ለማሰኘት የተፈጠረ የልዩ ስጦታ ባለቤት ነበር።
ትውውቃችን በሳንፎርድ ከስድስተኛ ክፍል ጀመረ። እስካሁንም ያ ትዝታ በአእምሮዬ አለ። ወደ ፓርቲ ለመሄድ ወይም በቦሌ ሚኒ በርገር ለመብላት እንድንሄድ የቤተሰቡን ፒክአፕ መኪና ከቤቱ በጸጥታ እየገፋን ስንወጣ የነበረውን ሳስብ እስቃለሁ። አማን ደፋርና እና እጅግ ታማኝ ነበር።

ለአገሩ ያለው ፍቅር የማይካድ ነበር፤ በፔን ስቴት በርቀት ሲኖርም ኢትዮጵያ ሁልጊዜ በሐሳቡ ውስጥ ነበረች። ወደ አገሩ ለመመለስ በጣም ይመኝ ነበር—እናም ተመለሰ።
አማን ታላቅ ሰው፣ እውነተኛ ጓደኛና ወንድም ነበር። እጅግ ይናፍቃል። ነፍሱን ይማር!!!!
#አማንም በሰፈር አብሮ አደጎቹም የተወደደ ነበር

ፋሲል አለማየሁ ከአማን በ4 አመት ቢያንስም እነ አማን ቤት እየሄደ እንደ እኩያ ጓደኛ ይጫወት እንደነበር ያስታውሳል። አማን ታናናሾቹን በመንከባከብ እና ደስ ብሏቸው እንዲጫወቱ በማድረግ ትልቅ ሚና ነበረው። " በጣም የምወደው ልጅ ነበር። በጣም የሚያማምሩ ኮርስ ሳይክሎች ነበሩት። ቤታቸው 1,000 ካሬ ሜትርና ባለ አራት መኝታ ቤት ነው። ግቢው ሙሉ አስፋልት ሲሆን ለእኛ ለመጫወት ምቹም ነበር። ታዲያ አማን በጊዜው በዲኤክስ መኪና ይዞን ያንሸራሽረን እንደነበር ትዝ ይለኛል።" በማለት ፋሲል ትዝታውን አውግቶናል።

ፋሲል የልጅነት አብሮ አደጉ አማን ያደረገለትን ውለታ እንዲህ በማለት ያስታውሳል፦" አንድ ጊዜ የአባቴን መኪና በልጅነቴ ሰፈር ውስጥ ስነዳ ድንገት መኪናዋ ከፊት አካባቢ ተጋጨች። ይህን የሰማው አማን አባቴ ሳይሰማ መኪናውን ጋራዥ ወስዶ ከአባቴ ቁጣ እንድድን አድርጎኛል።" በማለት የአማንን ለችግር ደራሽነት ነግሮናል ።

አሁን ላሊበላ ሆቴል ያለበት ጋር ከእነ አማን ጋር ኳስ ይጫወት እንደነበር ፋሲል ያስታውሳል። አማን በ1980 ግድም የሀይስኩል ተማሪ ሳለ ወደ አሜሪካ ማቅናቱን ፋሲል ይናገራል። አማን ከተወሰነ ጊዜ በኃላ ከአሜሪካ ሲመጣ ከፋሲል ጋር ተገናኝተው ነበር። ፋሲል በአማን እረፍት ከፍተኛ ሀዘን እንደተሰማው ነግሮናል። "ከረጅም ጊዜ በኃላ ሳላየው ፣ ነገ ዛሬ አገኘዋለሁ እያልኹ በማረፉ አዝኛለሁ " ብሎናል።
#ቀፀላወርቅ ሰይፉ ስለ አማን

ቀፀላወርቅ ሰይፉ የአንጋፋዋ ጋዜጠኛ የወይዘሮ እሌኒ መኩሪያ ልጅ ስትሆን የተማረችው ሳንፎርድ ነው። አማንን በትንሽ ክፍል ብትበልጠውም ( ሲኒየሩ ብትሆንም- እርሱ ግን ከረጅም ጊዜ በኃላ ሳንፎርድ ተምረናል ብሎ አስታውሶ ሰላምታ እንዳቀረበላት ታስታውሳለች።
ቀፀላወርቅ ሰይፉ አማን ከቅርቦቹ ጋር ሆኖ ኢቢኤስን የጀመረ ሰሞን አግኝታው እንደነበር ትናገራለች። በአፍሪካ ላይ ትኩረቱን ያደረገ የቴሌቪዥን ፕሮግራም አየር ላይ ለማዋሀል አጭር የተነደፈ ዕቅድ አዘጋጂ ብሏት እንደነበር ትዝ ይላታል። ቀፀላ በራሷ ምክንያት የዛን ጊዜውን እቅድ ተግባራዊ ባታደርገውም የዛሬ አመት 2017 ግድም ድጋሚ ሥራውን ለመጀመር ከአማን ጋር ጭውውት አድርጋ ነበር።

"...ከአማን ጋር በፕሮግራሙ ዙሪያ ከ 2 ሰዓት በላይ ተነጋግረናል። በሚድያ ላይ ያለው እውቀት ምን ያህል የዳበረ እንደሆነ ግንዛቤ አግኝቻለሁ።የህመም ስሜት እንዳለው ያጫውተኝ ነበር። በዕውነቱ የአማን ህልፈት ለኢትዮጵያ ትልቅ እጦት ነው" በማለት ቀፀላ ምስክርነት ሰጥታለች ።
#ዮናስ ማህረነ ስለ አማን

ዮናስ ማህረነ ከአማን ጋር ሳንፎርድ ከተማሩ ጓደኞቹ አንዱ ነው። ምስክርቱን እንደሚከተለው ሰጥቶናል፦

"........አማን ጨዋታ የሚችል እና ደግ ነበር። ኳስ እንጫወት ነበር። እኔ በረኛ ነበርኩ። አማን መሀል ነው። 1992 በፈረንጆች አቆጣጠር ላይ ከብዙ ጊዜ በኃላ አገኘሁት። 'ሞንክ 'ብሎ በትምህርት ቤት የቅፅል ስሜ ጮሆ ጠራኝ። በጊዜው ክብደት ያነሳ ስለነበር ወፍሮ ጠበቀኝ። 2004 እ.ኤ.አ አሜሪካ አብረን የተማርን አብሮ አደጎቹ ቤቱ ሄደን ጠየቅነው። አማን ከእኛ ቡድን የሚለየው ቢዝነስ ላይ ጥሩ ነበር። የሥራ የመፍጠር ክህሎት ነበረው።አሜሪካ ሳለ calling card ቢዝነስ ነበረው። የማስደወል ቢዝነስ ይሠራ ነበር። ወንድማችን አማን ከድሮም ደግነትን የተላበሰ ወንድማችን ነበር። መሞቱን ግሩም ነው የነገረኝ። ህዳር ላይ ሆስፒታል ሄደን ልንጠይቀው ነበር። ነገር ግን ማለፉ ሲሰማ ጥልቅ ሀዘን ነው የተሰማኝ።" በማለት ዮናስ ማህረነ ከአሜሪካ ሆኖ ምስክርነት ሰጥቷል።

የእነ አማን ሰፈር

አማን ከአንደኛ ክፍል እስከ 7ኛ ማለትም ከ1970-1977 የተማረው ሳንፎርድ ትምህርት ቤት ሲሆን ለቤቱም የመጨረሻ ልጅ ነው። ከ8ኛ ክፍል በኃላ የሁለተኛ ደረጃ እና የዩኒቨርስቲ ትምህርቱን በአሜሪካን አገር ነበር የተከታተለው።የዛን ጊዜ ቤታቸው ቀበሌ 20 አሁን ስካይላይት ጀርባ የቻይና ኤምባሲ ያለበት የእነ አማን ቤት ነበር። የአማን አባት አቶ ፍስሐፂዮን ገብረህይወት 'ባድራግ' የተሰኘ ጎማ አስመጪ ነበሩ። ደርግም ለተወሰኑ ዓመታት ለእስር ዳርጓቸው ነበር። የቤቱ የመጨረሻ ልጅ አማን ሰፈር ኳስ በመጫወት ያሳልፍ እንደነበር አብረውት ያደጉ ልጆችን በማነጋገር ማረጋገጥ ችለናል።
#አማን በሳንፎርድ

በአንድ ክፍል ውስጥ 20 ልጆች ብቻ የሚማሩበት ሳንፎርድ በዚያን ጊዜ በዓመት 4,000 ብር ለአንድ ልጅ የሚከፈልበት ተማሪ ቤት ሲሆን የትምህርት ሥርዓቱም ዓለምአቀፍ ደረጃ በመሆኑ ተማሪዎች በጥራት እንዲማሩ ይደረጋል። ግሩም ፋንቱ ሳንፎርድ ከአማን ጋር አብሮ ተምሯል።ግሩም ለዚህ የሕይወት ታሪክ አዘጋጅ እንዳጫወተው አማን ከልጅነት ጀምሮ ቀናነት የተላበሰ እና በወጉ በጥሩ ሁኔታ ያደገ ልጅ ባህሪይ ያሳይ እንደነበር ተናግሯል።

"...አማን ጋር ኤለመንተሪ ስንማር ይህን ቀናነቱን እና ከሰው ጋር ያለውን ተግባቢነት አስተውል ነበር። በኃላ ካደግን በኃላ ኒዮርክ ፊላደልፊያ አግኝቼው የድሮ ተግባቢነቱ ሳይቀየር አነኘሁ" ብሎናል።

"አማን ሳንፎርድ ሳለን የቅርጫት ኳስም ይጫወት ነበር። ተግባቢነቱ እዚህም ላይ ነበር። አብረውን ከተማሩት መካከል የእኛ ሁለት ዓመት ሲኒየር ብትሆንም ቀፀላወርቅ ሰይፉ፣ ያሲር ባገርሽ የሚጠቀሱ ናቸው። ያኔ አብረን ጓደኛሞች የነበርነው እኔ( ግሩም ፋንቱ)፣ ሔኖክ አስመሮም፣ኢክረም ሰኢድ፣ ዳንኤል አሰፋ፣ዮሐንስ ማህረነ፣ነበርን።ኢክረም ሰኢድ (አርፏል) እና አማን በሁላችንም የሚወደድ ልጅ ነበር። አለባበሱም ምርጥ ነበር። ካደገም በኃላ አለባበስ ላይ ጥሩ ነው። አማን የቤቱ መጨረሻ ሲሆን እህት ወንድሞቹ ቀድመው ነበር ውጭ የሄዱት። "በማለት ግሩም ምስክርነቱን ሰጥቶናል።
#ከአማን ጋር ሳንፎርድ አብራ የተማረችው ሀናን አብደላ ስለ አማን ስትናገር ገና 4ኛ ክፍል ሳለ ያለውን የአእምሮ ብስለት ወይሞ imotional intelligence ታደንቃለች። በልጅነቱ አማን ምንም ነገር ቢያጋጥመው ስሜት የመቆጣጠር ችሎታው ትልቅ እንደነበር አስታውሳለሁ ስትልም ወደ ኃላ መለስ ብላ ታስታውሳለች።

"....አማን በጣም የምናከብረው ወንድማችን ነው። ከብዙ ጊዜ በኃላ ሲያገኘኝ ሀናን ረሳሽኝ እንዴ ብሎ እንደ ልጅነታችን ሰላምታ የሚሰጠኝ አብሮ አደጌ ነው። አንዳንድ ሰው አብረኸው ተምረህ እያየህ ዝም ሊልህ ይችላል አማን ግን እንደዚያ አይደለም። እሱን በማጣታችን እጅግ አዝነናል።" በማለት ሀናን ምስክርነት ሰጥታለች።

ፀጋዬ እሸቱ፦ "ለሰርጓ ተጠራሁ" – የፍቅር መቃብር፣ የማህበራዊ ግፍ እና የእውነተኛ ህይወት ሰቀቀን

​ይህ የፀጋዬ እሸቱ ስራ በኢትዮጵያ የሙዚቃ ታሪክ ውስጥ የሰውን ልጅ ስብርባሪ ልብ ከሚያሳዩ ጥቂት ድንቅ ስራዎች አንዱ ነው። ግጥሙ በቃላት የታሸገ የለቅሶ ድምፅ ነው፤ ዜማው ደግሞ በቁስል ላይ የሚፈስ የሎሚ ጭማቂ። አድማጩን በሃሳብ ዳስ ውስጥ አስገብቶ፣ ሙሽሪትን በጭልፋ፣ አፍቃሪን ደግሞ በንባ ወንዝ ውስጥ የሚያጠምቅ "ልብ አንጠልጣይ" ድራማ ነው።

​ከትንታኔው በፊት፣ ይህ ዜማ የሚወክለውንና አሳዛኝ ታሪክ እናስቀድም፦

​
በ1980ዎቹ አጋማሽ፣ በአንድ የገጠር ከተማ ውስጥ የሚኖሩ ሁለት ፍቅረኛሞች ነበሩ። ወጣቱ ለፍቅረኛው ካለው ጥልቅ ስሜት የተነሳ "የወደፊት ባለቤቴ" በማለት በከተማው ሁሉ ይታወቅ ነበር። ነገር ግን አቅመ ደካማ እና ቤተሰብ የሌለው ድሃ ነበረ። የልጅቷ ቤተሰቦች ግን ለልጃቸው ሌላ "አቅም ያለው" ባል መረጡላት። ሰርጉ ተደገሰ። ወጣቱ የሚወዳት ልጅ ለሌላ ስትሰጥ እያየ፣ በዛው ሰርግ ላይ ገብቶ "እንደ ባዳ" እንዲያገለግል በማህበረሰቡ ተገፋፋ። በሰርጉ እለት፣ ሙሽሪት ወደ መኪና ስትገባ፣ እሱ ግን ከዳሱ ጀርባ ሆኖ የሚንቀጠቀጥ እጁን አፉ ላይ ጭኖ ያለቅስ ነበር። ይህ ሙዚቃ ሲለቀቅ፣ ያ ወጣት "የኔን ታሪክ ማን ነገረው?" ብሎ በድንጋጤ እንደወደቀ ይነገራል። ይህ ዘፈን ለብዙዎች ዝም ብሎ ዜማ ሳይሆን፣ የፈረሰ ህይወታቸው ማስታወሻ ነው።

​ የምጸት እና የቃላት ስዕል

​ደራሲያን ይህንን ግጥም የሚመለከቱት በታላቅ ምጸት (Irony) ነው። ሰርግ ለሰው ልጅ የደስታ ጫፍ ነው፤ ለዚህ ግጥም ባለቤት ግን "የሞት ያህል" የሚከብድ የሀዘን ጥሪ ነው።

​የቃላት ምርጫ (Diction): "ጥሪው ደርሶኛል... አመስግኛለሁ" የሚለው ቃል ውስጥ ትልቅ ስላቅ አለ። ምስጋናው ለጥሪው ሳይሆን ለደረሰበት የውርደት እና የህመም መጠን ነው። "ትከሻዬ አነሰኝ" የሚለው ገለጻ ደግሞ ድርሰት ሊፈጥረው የሚችለውን ከፍተኛው የውድቀት ምስል (Imagery) ነው። አንድን ወንድ ልጅ ከጥይት እና ከጉልበት በላይ የሚሰስረው "አቅም ማጣት" መሆኑን ደራሲው በሚገባ ስሏል።

​ተቃርኖ : በግጥሙ ውስጥ "እልልታ" እና "እዬዬ" ጎን ለጎን ተቀምጠዋል። "የሷ ወግ የኔ ሀዘን ተገጣጠመና" የሚለው መስመር የሁለት ተቃራኒ ዓለማት መጋጨትን ያሳያል። አንዷ ስትገነባ ሌላው ሲፈርስ፣ አንዱ ሲዘፍን ሌላው ሲያለቅስ የሚያሳይ የኪነ-ጥበብ ልዕልና ይታይበታል።

የማህበረሰባዊ ጫና እና የባህል ሰለባ

​ሶሺዮሎጂስቶች የዚህን ግጥም ግጭት የሚመዝኑት በግለሰብ ፍላጎት እና በማህበረሰብ ተጽዕኖ መካከል ባለው ልዩነት ነው።
​የመደብ እና የአቅም ግጭት: "ጠልፌ አልወሰድኳት መኩሪያ ጥይት የለኝ... አስጥዬ አላስቀራት ትከሻዬ አነሰኝ" የሚለው መስመር የኢኮኖሚ ወይም የማህበረሰባዊ አቅምን (Social Status) ይገልጻል። ፍቅረኛውን ለመውሰድ የሚያስችል "ትከሻ" (ሀብት፣ ዘመድ ወይም ጉልበት) ማጣቱ፣ ማህበረሰባዊ መዋቅሩ ለድሀ ወይም ለብቸኛ ወንድ የማይራራ መሆኑን ያሳያል።

​የዘር እና የቤተሰብ ጣልቃ ገብነት: "ሳትወድ ከኔ ለይዋት ምርጫዋን ተጭነው" የሚለው መስመር በኢትዮጵያ ማህበረሰብ ውስጥ የጋብቻ ውሳኔ የሁለቱ ተጋቢዎች ብቻ ሳይሆን የቤተሰብ እና የዘር መሆኑን ያሳያል። እዚህ ጋር ፍቅር በባህል እና በቤተሰብ "ፊውዳላዊ" ውሳኔ ሲሸነፍ እናያለን።

​ የስነ-ልቦና ስብራት

​ከሳይኮሎጂ አንጻር፣ ግጥሙ አንድ ሰው የሚወደውን ነገር ሲያጣ የሚያልፍባቸውን የሀዘን ደረጃዎች (Stages of Grief) በግልጽ ያሳያል።

​ተስፋ መቁረጥ (Depression): "ትከሻዬም አይሞቅ አይጥመኝ እስክስታ" የሚለው ቃል ውስጥ ግለሰቡ ለህይወት ያለውን ፍላጎት ማጣቱን እናሳያለን። Anhedonia (ደስታን ማጣት) የምንለው ስሜት እዚህ ጋር ጎልቶ ይታያል።

​የማንነት ቀውስ (Identity Crisis): "ማ ተብዬ ልምጣ?" የሚለው ጥያቄ ሰፊ የሳይኮሎጂ ትርጉም አለው። ትላንት "አፍቃሪ" የነበረው ሰው፣ ዛሬ ማንነቱ ተገፎ "ምን ተብዬ ልጠራ?" በሚል ጭንቀት ውስጥ ይወድቃል።

​የመደምደሚያ ትዕይንት፦ "የሁለት ዓለማት ግጭት"

​"አልገባም ከዳሱ ድግሱም ምኔ ነው... ሆ ማለት እልልታ ላገኘሽ ብቻ ነው"

​ይህ መስመር የሰው ልጅ ሊሸከመው የሚችለው የመጨረሻው የልብ ስብራት ነው። የሚወዳት ሴት የሌላ ስትሆን ማየት ብቻ ሳይሆን፣ እንድታይ "ተጋባዥ" መሆን ትልቅ ስቃይ ነው። ግጥሙ ውስጥ ያለው ሰውዬ ሰርጉ ቤት ባይገኝም፣ በሃሳቡ ግን ከዳሱ ውስጥ አለ። የከበሮው ድምፅ ልቡን ሲመታው፣ የእልልታው ድምፅ ደግሞ ጆሮውን ሲቀደው ይሰማዋል።

​"እንኳን የወጠኑት የያዙት ይቀድቃል" የሚለው ፍልስፍና ደግሞ የሰው ልጅ በእጣ-ፈንታ (Fate) ፊት ያለውን አቅመ-ቢስነት ይገልጻል። ፀጋዬ እሸቱ በዚህ ስራው ፍቅርን፣ ድህነትን፣ ባህልን እና እጣ-ፈንታን በአንድ መድረክ ላይ አቀናጅቶ አሳይቶናል።

ሴቶች ከወንዶች በተሻለ ህመምን ይቋቋማሉን? - አዳዲስ ግኝቶች ❓💪

​በወንዶችና በሴቶች መካከል ከፍተኛ የህመም የመቋቋም አቅም (Pain Tolerance) ያለው ማን ነው? የሚለው ጥያቄ በሶሻል ሚዲያ ላይ ሁሌም አከራካሪ ነው። ብዙዎች ሴቶች የወር አበባን እና የወሊድ ህመምን ስለሚታገሱ የበለጠ ጠንካራ ናቸው ይላሉ። ይህንን እውነታ ለመፈተሽ "Myth Busters" የተሰኘው ዝነኛ ፕሮግራም አንድ አስገራሚ ሙከራ አድርጓል።

​የበረዶ ውሃ ሙከራ 🧊

ተመራማሪዎቹ በሁለቱም ጾታዎች ላይ ባደረጉት ሙከራ፣ በፈቃደኝነት የመጡ ሰዎችን እጃቸውን በጣም ቀዝቃዛ በረዶ ውስጥ ለሦስት ደቂቃ ያህል እንዲያቆዩ አዘዟቸው። ውጤቱም የሚከተለውን አሳይቷል፦

​አንዳንድ ወንዶች እስከ መጨረሻው ቢጸኑም፣ በአማካይ ሲሰላ ግን ሴቶች የበረዶውን ቅዝቃዜ ረዘም ላለ ጊዜ በመቋቋም የተሻለ ውጤት አስመዝግበዋል።

​የወሊድ ተጽዕኖ በጽናት ላይ 🤰

ጥናቱ በወለዱና ባልወለዱ ሴቶች መካከል ያለውን ልዩነትም ተመልክቷል። ያለ ማደንዘዣ (Natural birth) የወለዱ ሴቶች ከሌሎቹ በበለጠ እጅግ ከፍተኛ የሆነ የህመም የመቋቋም አቅም እንዳላቸው ተረጋግጧል።

ይህም እንደ ወሊድ ያሉ ከባድ የህመም ተሞክሮዎች የሰውን ልጅ የጽናት አቅም በቋሚነት ሊያሳድጉ እንደሚችሉ ፍንጭ ሰጥቷል።

​የተሳሳቱ አመለካከቶች አደጋ ⚠️

ይህ ጉዳይ ለጨዋታና ለክርክር የሚነሳ ቢመስልም፣ በጤናው ዘርፍ ግን አደገኛ ጎን አለው። "ሴቶች ህመም አይሰማቸውም" ወይም "ይችላሉ" የሚለው የተሳሳተ ግንዛቤ፣ ሐኪሞች የሴቶችን የህመም ቅሬታ በቁም ነገር እንዳይመለከቱት ሊያደርግ ይችላል። በተለይ አናሳ ለሆኑ የህብረተሰብ ክፍሎች (Minority groups) የሚሰጠው የህክምና ትኩረት እንዲቀንስ ምክንያት ይሆናል።

​ማጠቃለያ

ህመም በጣም ውስብስብ እና እንደ ግለሰቡ ሁኔታ የሚቀያየር ስሜት ነው። ስር የሰደደ (Chronic) ህመም ያለባቸው ሰዎች የህመም ግንዛቤያቸው ከሌላው ይለያል። በመሆኑም ህመምን በጾታ ከመከፋፈል ይልቅ፣ እንደ ግለሰቡ ተጨባጭ ሁኔታ መረዳት ለጤናው ዘርፍ ወሳኝ ነው።

ማይግሬን (migraine) ምንድነዉ?

ማይግሬን ከመካከለኛ እስከ ከባድ ራስ ህመም፣ ብዙ ጊዜ በአንድ ወገን ከፍሎ የሚያም እና በአጠቃላይ ከማቅለሽለሽ ጋር እና ለብርሃን እና ድምጽ የመጋለጥ ስሜትን በመጨመር የሚታወቅ የህመም አይነት ነው።

የተለመደው የማይግሬን አይነት ቅድመ ምልክት(aura) /ብልጭታ ወይም የእይታ መጋረድ፣ ትክክል ያልሆኑ ድምፆችን ማዳመጥ የተወሰነ የሰውነታችንን ክፍል ምላስ፣ ፊት ወጋ ወጋ ማድረግ፣ መደንዘዝ/የሌለው (75%)ነው።

-መንስኤዎቹም:-ጄኔቲክስ እና ውርስ ነው ተብሎ ይታመናል (ማይግሬን በቤተሰብ ውስጥ የመተላለፍ አዝማሚያ አለው)

-የህመሙ ቀስቃሾች፡-ውጥረት/ጭንቀት፣ የሆርሞን ለውጦች(የወር አበባ፣ እንቁላል እና እርግዝና)፣ ረሀብ ፣ ጠረኖች(ሽቶዎች፣ የመኪና ጭስ)፣ ለመብራት ጨረርመጋለጥ፣ አልኮል መጠጣት(ወይን)፣ ማጨስ፣እንቅልፍ ማጣት፣ወሲባዊ እንቅስቃሴ (5%)

የራስ ህመሙ ባህሪያት:-ብዙውን ጊዜ በአንድ-ጎን የጭንቅላት ክፍልን የሚያም ሲሆን፣ በአብዛኛውም የትርታ ወይም የመውጋት ባህሪ ያለው ሲሆን ፣በመጀመሪያዎቹ ሰዓታት ውስጥ ጥንካሬው እየጨመረ ይሄዳል ።

ተጨማሪ ምልክቶችም ማቅለሽለሽ ፣ ማስታወክ ፣ በብርሀን እይታ ወይም በድምፅ መረበሽ ፣ የተለያዩ የነርቭ ህመም ምልክቶች ጋር ሊዛመድ ይችላል።

ታማሚዎችም በጨለማ ቦታዎች እፎይታ ሊፈልጉ ይችላሉ።

የህክመ‍እና አማራጮች የሚከተሉትን ያካትታሉ:-ለአጣዳፊ ህክምና መድሃኒቶች(NSAIDS/የህመም ማስታገሻ/ ፣Antiemetics/የትውከት ማስታገሻ/፣ Triptans) እና የአኗኗር ዘይቤ ለውጦችን(መደበኛ የአካል ብቃት እንቅስቃሴ፣ ዮጋ፣ የመዝናናት ስልጠና፣ የግንዛቤ-ባህርይ ቴራፒ፣ ህመሙን ሊያስነሳብን የሚችሉ ነገሮችን መቀነስ) ያጠቃልላል።

seledadotio
seledadotio

ምስጋናዬ በመጀመሪያ ጽንፍ ዓለምን ለፈጠረው፣ በቸርነቱ ለጠበቀኝ ለታላቁ አምላኬ ይሁን!

ዛሬ ከስድስት ወራት ረጅም የህመም እና የጭንቅ ጊዜ በኋላ፣ በደስታ ተሞልቼ ይህንን የምስጋና መልዕክት እጽፋለሁ።

ዛሬ ከሆስፒታል ወጥቼ ቤተሰቦቼን የምቀላቀልበት፣ በፈጣሪ እና በእናንተ እርዳታ አዲስ እስትንፋስ ያገኘሁበት ቀን ነው።

ምስጋናዬ

ለኤካ ኮተቤ ሆስፒታል አመራሮች እና ሰራተኞች በሙሉ፦ ከፈጣሪ በታች ላደረጋችሁልኝ ያልተቆጠበ የህክምና እርዳታ ምስጋናዬ ላቅ ያለ ነው። በተለይም የአዋቂዎች ድንገተኛ ክፍል (Adult Emergency) ሰራተኞች፤ ላለፉት 6 ወራት በህመም አልጋ ላይ ተኝቼ ሳለሁ እንደ ታካሚ ሳይሆን እንደ ቤተሰብ ፍቅራችሁንና እንክብካቤያችሁን ስለሰጣችሁኝ፣ ተስፋ በቆረጥኩበት ሰዓት ሁሉ ብርታት ስለሆናችሁኝ ከልብ አመሰግናለሁ።

FastMereja.com፦ ድምፄ ድምጽ እንዲሆን፣ መረጃዬን ለቤተሰቦቻቹ አጋርታቹ ለዚህ ቀን እንድበቃ ስለረዳችሁኝ ትልቅ ክብር አለኝ። እናንተ የወገን ደራሽ መሆንህን በተግባር አሳይታችሁኛል።

ለኢትዮጵያ ህዝብና ለደጋግ ወገኖቼ በሙሉ፦ በህመሙ ምክንያት የኦክስጅን ጥገኛ ሆኜ “አቅም አጣሁ፣ እርዱኝ” ስል የደረሳችሁልኝ እናንተ ናችሁ። አነሰ በዛ ሳትሉ፣ ከራሳችሁ ቀንሳችሁ በለገሳችሁት ድጋፍ ዛሬ የኦክስጅን ማሽን ተገዝቶልኝ ወደ ቤቴ እንድገባ አድርጋችሁኛል። እናንተ የገዛችሁልኝ ማሽን ብቻ ሳይሆን ትንፋሽና ህይወት ጭምር ነው።

ኢትዮጵያዊነት በችግር ቀን አብሮ መቆም መሆኑን በተግባር ስላሳያችሁኝ ክብር ይስጥልኝ። የፈሰሰው ምጽዋታችሁ በረከት ሆኖ ለቤታችሁ ይትረፍ፤ ፈጣሪ ጤናችሁን ያብዛው፣ ከክፉ ነገር ሁሉ ይሰውራችሁ።

ዛሬ በደስታ ቤቴ እገባለሁ፤ ይህ ሁሉ የሆነው በእናንተ ደግነት ነው!

እግዚአብሔር ኢትዮጵያንና ህዝቦቿን ይባርክ!

የሞት ጥላ ያረፈበት ምስል፡ የኬቪን ካርተር እና የኮንግ ኒዮንግ አሳዛኝ ታሪክ

​በፈረንጆቹ 1993 ዓ.ም. በደቡብ ሱዳን ምድር ላይ የሞት ጥላ አንዣብቦ ነበር። ረሃብ፣ የእርስ በርስ ጦርነትና በሽታ አገሪቱን ወደ ሲኦል ቀይሯት ነበር። በዚህ አስከፊ ወቅት ነበር ደቡብ አፍሪካዊው የፎቶ ጋዜጠኛ ኬቪን ካርተር የአለምን ትኩረት ወደዚህ ሰቆቃ ለመሳብ ካሜራውን አንግቦ ሱዳን የገባው።

ኬቪን ቀደም ሲል በደቡብ አፍሪካ የአፓርታይድ ስርዓት ወቅት የነበረውን ግፍ በመቅረጽ የሚታወቅ የ"ባንግ ባንግ ክለብ" (Bang-Bang Club) አባል ነበር። ነገር ግን በሱዳን ያየው ነገር ከዚያ ሁሉ የከፋ ሆነበት።

​ያቺ የማትረሳ ቅጽበት

​ኬቪን አዮድ ወደተባለች መንደር ደረሰ። በዚያም በተባበሩት መንግስታት ድርጅት የምግብ ማከፋፈያ ጣቢያ አቅራቢያ አንዲት እጅግ በጣም የከሳችና የደከመች ህጻን ወደ ማከፋፈያው ጣቢያ ለመድረስ በጉልበቷ እየተሳበች ስትሄድ ተመለከተ። ህጻኗ አቅም አንሷት መሬት ላይ ተደፍታለች። በዚህ ቅጽበት ነበር አንድ ትልቅ አሞራ ከበስተጀርባዋ መጥቶ ያረፈው። አሞራው ህጻኗ እስክትሞት የሚጠባበቅ ይመስል ነበር።

​ኬቪን ይህንን ትዕይንት ሲመለከት ለ20 ደቂቃ ያህል በዝምታ ተጠባበቀ። አሞራው ክንፉን እንዲዘረጋና የተሻለ ምስል እንዲወጣለት ፈልጎ ነበር። በመጨረሻም ያንን ዓለምን ያስደነገጠ ፎቶግራፍ አነሳው። ፎቶውን ካነሳ በኋላ አሞራውን አባረረ፤ ህጻኗም ጉዞዋን ቀጠለች።

ነገር ግን ኬቪን ከዚያ በኋላ በአቅራቢያው ወደሚገኝ ዛፍ ስር ሄዶ አለቀሰ። "ልረዳት እችል ነበር?" የሚለው ጥያቄ በውስጡ መመላለስ የጀመረው ያኔ ነበር።

​የክብር እና የውግዘት ማዕበል

በፈረንጆቹ ​መጋቢት 26 ቀን 1993 ዓ.ም.ኒው ዮርክ ታይምስ ይህንን ፎቶግራፍ አተመው።

ፎቶው በአንድ ጀምበር ዓለምን አነጋገረ። በሱዳን ያለውን ረሃብ ለዓለም ግልጽ አደረገ፤ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሰዎች እርዳታ እንዲያደርጉም አነሳሳ። ይሁን እንጂ ከፎቶው ዝና ጋር ትልቅ ውግዘትም መጣ።

​ብዙዎች ኬቪንን "ሁለተኛው አሞራ" ሲሉ ጠሩት። "ለምን ህጻኗን አላነሳትም? ለምን ካሜራህን አውርደህ ወደ እርዳታ ጣቢያው አላደረስካትም?" የሚሉ የትችት ናዳዎች ወረዱበት።

ኬቪን በወቅቱ በታጠቁ ወታደሮች ይታጀብ ስለነበርና ተላላፊ በሽታዎችን ለመከላከል ሲባል "በሽተኞችን እንዳትነኩ" የሚል ጥብቅ መመሪያ ተሰጥቶት እንደነበር ብዙዎች አላወቁም ነበር።

​በ1994 ዓ.ም. ኬቪን በዚህ ፎቶግራፍ የዓለማችን ከፍተኛውን የጋዜጠኝነት ሽልማት "ፑሊትዘር ፕራይዝ" አሸነፈ። ነገር ግን ይህ ሽልማት ለኬቪን ደስታ ሳይሆን የሞት መርዶ ሆነበት።

​የህሊና ጸጸት እና የኬቪን መጨረሻ

​ኬቪን ሽልማቱን ከተቀበለ ከጥቂት ወራት በኋላ በከባድ ድብርት ተዋጠ። በየቀኑ የሚመለከታቸው ምስሎች፣ በረሃብ ያለቁ ህጻናት ድምፅና በጆሮው ላይ የሚያቃጭሉት የትችት ቃላት እንቅልፍ ነሱት። "ያቺን ልጅ ለምን አላነሳኋትም?" የሚለው ጥያቄ በህሊናው ላይ እንደ እሳት ይለበልበው ነበር።

​በመጨረሻም በፈረንጆቹ ሐምሌ 1994 ዓ.ም. ኬቪን በ33 ዓመቱ ህይወቱን በገዛ እጁ እራሱን አጠፋ። በመኪናው ውስጥ የጭስ ማውጫውን ወደ ውስጥ በማስገባት ራሱን አፍኖ ገደለ።

በጻፈው የኑዛዜ ደብዳቤ ላይ እንዲህ ብሎ ነበር፦

​"በእርግጥም በጣም አዝናለሁ... የረሃብ፣ የሬሳዎች፣ የቁጣና የህመም ትዝታዎች ሁልጊዜ ያሳድዱኛል። በተለይ ደግሞ የተራቡና የቆሰሉ ህጻናት ምስል ከአይኔ አይጠፋም።"

​የኮንግ ኒዮንግ እውነተኛ ታሪክ
​ለአመታት ዓለም ያቺ ህጻን በዚያው ሰዓት እንደሞተች ታምን ነበር። ነገር ግን በፈረንጆቹ 2011 ዓ.ም. በወጣ ምርመራ መሰረት፣ በፎቶው ላይ ያለው ህጻን ወንድ ልጅ እንደሆነና ስሙም ኮንግ ኒዮንግ እንደሚባል ታወቀ።

ኮንግ በዚያን ቀን ወደ ምግብ ማከፋፈያ ጣቢያው ደርሶ እርዳታ ማግኘቱንና ለተጨማሪ 14 ዓመታት መኖሩ ተረጋገጠ። ኮንግ በ2007 ዓ.ም. በሌላ ህመም ምክንያት ነበር ከዚህ ዓለም በሞት የተለየው።

​ማጠቃለያ

​የኬቪን ካርተር ታሪክ የሰው ልጅ የሞራል ትግል ማሳያ ነው። ኬቪን በካሜራው በኩል ዓለምን የቀየረ ድንቅ ስራ ሰርቷል፤ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሱዳናውያን እንዲረዱ ምክንያት ሆኗል። ነገር ግን የራሱን ሰላም መስዋዕት አደረገ። አሞራውና ህጻኑ የተሳሉበት ያ ምስል ዛሬም ድረስ በሰው ልጅ ታሪክ ውስጥ ትልቅ ጠባሳ ጥሎ ያለፈ፣ የምስሉ ባለቤትም ሆነ ፎቶግራፍ አንሺው በስቃይ የተለዩበት የዘመናችን ትልቁ ሀዘን ሆኖ ይኖራል።

በአየር ላይ ድብድብ፦ የኢቫ ኤር ካፒቴን ረዳቱን በቦክስ መታ

​በጥር ወር መጀመሪያ ላይ ከሎስ አንጀለስ ወደ ታይፔ ለመብረር በመዘጋጀት ላይ በነበረው የኢቫ ኤር (EVA Air) አውሮፕላን ውስጥ፣ በካፒቴኑ እና በረዳት ፓይለቱ መካከል በተፈጠረ አለመግባባት አካላዊ ጥቃት ተፈጽሟል። ክስተቱ በወቅቱ በምስጢር ተይዞ የነበረ ቢሆንም፣ በቅርቡ አንድ የመረጃ አቀባይ (whistleblower) ጉዳዩን ይፋ ካደረገ በኋላ የአለም አቀፍ መገናኛ ብዙሃንን ትኩረት ስቧል።

ግጭቱ የተቀሰቀሰው አውሮፕላኑ በመንደርደሪያው ላይ በሚያደርገው እንቅስቃሴ ወቅት በነበረው የፍጥነት መጠን ምክንያት እንደሆነ ታውቋል።

​የማሌዢያ ዜግነት ያለው ረዳት ፓይለቱ፣ የካፒቴን ዌን አውሮፕላን የመንዳት ፍጥነት ከተፈቀደው በላይ መሆኑን በመግለጽ ማስጠንቀቂያ ሰጥቶ ነበር።

ካፒቴኑ ፍጥነቱን ለመቀነስ ፈቃደኛ ባለመሆኑ፣ ረዳት ፓይለቱ የአቪዬሽን የደህንነት ደንቦችን በመከተል በራሱ በኩል ፍሬን ተጠቅሟል። ይህ ድርጊት ያቆጣው ካፒቴኑ ረዳት ፓይለቱን በተደጋጋሚ በጡጫ የደበደበው ሲሆን፣ በረዳቱ እጅ ላይም የመቁሰል እና የህመም ጉዳት መድረሱ በሪፖርቱ ተገልጿል።

​ምንም እንኳን እንዲህ ያለ አስደንጋጭ የአካል ጥቃት በበረራ ክፍሉ (cockpit) ውስጥ ቢፈጸምም፣ አውሮፕላኑ ጉዞውን ሳያቋርጥ ወደ ታይፔ ማምራቱ ትልቅ የደህንነት ጥያቄ አስነስቷል። መረጃውን ያጋለጠው ግለሰብ እንደገለጸው፣ የካፒቴኑ ስሜታዊ ሁኔታ እና በፓይለቶቹ መካከል የተፈጠረው መቃቃር ለበረራው ደህንነት አስጊ ቢሆንም አፋጣኝ የደህንነት ፕሮቶኮሎች ተግባራዊ አልተደረጉም። ይህም በአየር መንገዱ የውስጥ አሰራር እና በተሳፋሪዎች ደህንነት አጠባበቅ ላይ ጥርጣሬን ፈጥሯል።

​የታይዋኑ ኢቫ ኤር (EVA Air) በሰጠው መግለጫ፣ ድርጊቱ የተፈጸመበት ካፒቴን ከበረራ ስራ ታግዶ የውስጥ ምርመራ እየተደረገበት መሆኑን አረጋግጧል። አየር መንገዱ አክሎም፣ ከአውሮፕላኑ የመረጃ መመዝገቢያ (QAR) የተገኘው ዳታ አውሮፕላኑ በመንደርደሪያው ላይ ሲጓዝ የነበረው ፍጥነት ከተፈቀደው ገደብ ውጭ እንዳልነበረ አመልክቷል። ይሁን እንጂ፣ በአቪዬሽን ባለሙያዎች ዘንድ የካፒቴኑ አካላዊ ጥቃት ከፍጥነት ጉዳይ በላይ ከባድ የስነ-ምግባር ጥሰት ተደርጎ ተወስዷል።
​ይህ አሳዛኝ ክስተት በበረራ ሰራተኞች መካከል ሊኖር የሚገባውን ተግባቦት እና መከባበር (Crew Resource Management) አስፈላጊነት በድጋሚ አጉልቶታል። የታይዋን የሲቪል አቪዬሽን ባለስልጣንም በጉዳዩ ላይ ተጨማሪ ምርመራ እያደረገ ይገኛል።

በቀጣይም አየር መንገዱ በሰራተኞቹ መካከል ያለውን የቡድን ስራ እና ፕሮፌሽናሊዝም ለማጠናከር የስነ-ልቦና ድጋፍ እና ስልጠናዎችን እንደሚሰጥ አስታውቋል።

የነገው ማህበረሰብ ዕጣ-ፈንታ፡ የጥንታዊ እሴቶች እና የዲጂታል ዘመናዊነት ፍልሚያ

​የ21ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ ቆመን ወደ ፊት ስንመለከት፣ የሰው ልጅ ማህበራዊ መዋቅር በታሪኩ አይቶት በማያውቀው የለውጥ ማዕበል ውስጥ ይገኛል። ዛሬ የምንኖርበት ዓለም በሃይማኖት፣ በባህል እና በዘመናዊነት ሶስትዮሽ ፍልሚያ የታጠረ ቢሆንም፣ ይህ ውጥረት ለወደፊቱ አዲስ ዓይነት የሰው ልጅ ማንነት መፈልፈያ እየሆነ ነው።

ሶሺዮሎጂስቶች እንደሚያስረዱት፣ ማንኛውም ማህበረሰብ ወደ "ሃይ-ቴክ" (High-tech) ስልጣኔ በሚሸጋገርበት ወቅት፣ በነባር እሴቶቹ እና በአዲሱ የዓለም ስርአት መካከል የሚፈጠረው ግጭት "የሽግግር ወቅት ቀውስ" (Transition Crisis) መባሉ አይቀርም። ይሁን እንጂ ይህ ቀውስ ውድቀትን ሳይሆን፣ የወደፊቱን የተራቀቀ ማህበረሰብ ለመፍጠር የሚያስችል "የህመም ወሊድ" ነው።

ዛሬ የምናየው የባህል እና የቴክኖሎጂ ግጭት፣ ነገ ለሚመጣው አዲስ ስልጣኔ መሰረት የሚጥል እንጂ ማንነታችንን የሚያጠፋ ብቻ ተደርጎ መወሰድ የለበትም።
​የዊሊያም ኦግበርን "የባህል መዘግየት" (Cultural Lag) ፅንሰ-ሃሳብ በወደፊቱ ዓለም ውስጥ ይበልጥ እየጎላ ይመጣል። ቁሳዊ ቴክኖሎጂው በብርሃን ፍጥነት ሲገሰግስ—ሰው ሰራሽ አስተውሎት (AI)፣ ባዮ-ቴክኖሎጂ እና የጠፈር ምርምር የዕለት ተዕለት ህይወታችን አካል ሲሆኑ—የሰው ልጅ አስተሳሰብና ስነ-ምግባር ግን አሁንም ወደ ኋላ እየቀረ ነው።

ዛሬ በእጃችን ያለው ስማርት ስልክ ነገ ወደ አእምሯችን የሚተከል ቺፕ ሊቀየር ይችላል፤ ነገር ግን ጥያቄው "ያንን ቴክኖሎጂ የምንመራበት የሞራል ልክ አለን ወይ?" የሚለው ነው። የነገው ማህበረሰብ ትልቁ ፈተና የቴክኖሎጂ እጥረት ሳይሆን፣ የሰለጠነ አእምሮ እጥረት ሊሆን ይችላል። ኦግበርን እንዳሳሰበው፣ በቴክኖሎጂያዊ ብቃት እና በመንፈሳዊ ብስለት መካከል ያለው ክፍተት ካልጠበበ፣ ማህበረሰቡ ወደ ትርምስ ማምራቱ አይቀርም።

ስለሆነም የወደፊቱ ትውልድ ስራ ዲጂታል መሆን ብቻ ሳይሆን፣ ያንን ዲጂታል ዓለም የሚመራበትን አዲስ "ሰብአዊ ስነ-ምግባር" (Digital Ethics) መቅረጽ መሆን አለበት።

​ማክስ ዌበር "የዓለም አስማታዊነት ማጣት" (Disenchantment) ሲል የሰጋው ለምክንያታዊነት (Rationality) መስፋፋት ነበር። ሆኖም ግን ወደ ፊት በሄድን ቁጥር የምናየው እውነታ ሃይማኖት ከዘመናዊነት ጋር ተዋህዶ አዲስ መልክ ሲይዝ ነው።

የወደፊቱ ሃይማኖታዊ ማንነት ከመጻሕፍት ገጾች ወጥቶ ወደ ዲጂታል ህልውና (Virtual Reality) ይሸጋገራል። ሰዎች በአካል ሳይገናኙ በመንፈሳዊ ዓለም የሚተሳሰሩበት፣ ሃይማኖትና ቴክኖሎጂ የማይነጣጠሉበት ዘመን ላይ እንገኛለን። እዚህ ጋር ትልቁ ስጋት ሃይማኖት ለፖለቲካዊ መጠቀሚያነት መዋሉ ቢሆንም፣ በሌላ በኩል ደግሞ ለሰው ልጅ የሞራል ኮምፓስ (Moral Compass) ሆኖ ሊያገለግል ይችላል። ዘመናዊነት ሰውን ማሽን ለማድረግ ሲሞክር፣ እምነትና ባህል ደግሞ "ሰው" መሆናችንን የሚያስታውሱን ስሮች ሆነው ይቀጥላሉ።

የወደፊቱ ማህበረሰብ በእነዚህ ሁለት ዋልታዎች መካከል የሚኖር ሳይሆን፣ ሁለቱንም አጣጥሞ የሚጓዝ "ሁለንተናዊ ሰው" (Universal Human) ሊሆን ይገባዋል።

​ኤሚል ዱርካይም የተነተነው "ማህበራዊ ትስስር" (Social Solidarity) በወደፊቱ ዓለም አዲስ ፈተና ይገጥመዋል። ግሎባላይዜሽን "እኔ" የሚል ግለኝነትን (Individualism) እያገነነ ባለበት በዚህ ወቅት፣ የጋራ ማንነት (Collectivism) እየደበዘዘ መጥቷል። ይህ ሁኔታ ሰውን ከማህበረሰቡ ነጥሎ የብቸኝነት ሰለባ ያደርገዋል። ነገር ግን የወደፊቱ ቴክኖሎጂ ሰዎችን በአዲስ መልክ የማስተሳሰር አቅም አለው። ቤተሰብ በአካል ባይገናኝም በዲጂታል ዓለም ተቀራርቦ የሚኖርበት፣ ባህል ከድንበር አልፎ ዓለም አቀፋዊ የሚሆንበት እድል ሰፊ ነው። ይሁን እንጂ ይህ የዲጂታል ትስስር እውነተኛውን ሰብአዊ መተሳሰብ እንዳይተካ ጥንቃቄ ያስፈልጋል። የወደፊቱ ማህበረሰብ የሚገነባው በብረትና በኤሌክትሪክ ብቻ ሳይሆን፣ በሰዎች መካከል በሚኖር እውነተኛ ፍቅርና መግባባት ነው። ለዚህም ነው ከግለኝነት ይልቅ ወደ "እኛነት" የሚመልሰን የባህልና የሃይማኖት እሴት ለነገው ዓለም እጅግ አስፈላጊ የሚሆነው።

​ጆርጅ ሪትዘር "ማክዶናልድዜሽን (McDonaldization) ሲል የገለጸው የባህል መመሳሰል አደጋ፣ የወደፊቱን ልዩ ልዩ ማንነቶች ስጋት ላይ ጥሏቸዋል። ዓለም ወደ አንድ ወጥ የፍጆታ ባህል ስትቀየር፣ የሀገር በቀል ጥበቦችና እሴቶች የመጥፋት እድላቸው ሰፊ ነው። ነገር ግን የወደፊቱ ንቁ ትውልድ ይህንን አደጋ ተረድቶ "ባህላዊ ህዳሴ" (Cultural Renaissance) ሊፈጥር ይችላል። ቴክኖሎጂን በመጠቀም የራስን ቋንቋ፣ ሙዚቃ እና ታሪክ ለዓለም ማስተዋወቅ ይቻላል። ባህል የሚፈስ ወንዝ እንደመሆኑ መጠን፣ ከዘመኑ ጋር እየተዋሃደ ካልሄደ ይደርቃል። የወደፊቱ ብልህ ማህበረሰብ የጥንቱን ጥበብ ከዘመኑ ሳይንስ ጋር አዋህዶ አዲስ "የማንነት ቀመር" ይፈጥራል።

ራሳችንን ከዓለም ሳንነጥል ነገር ግን ማንነታችንን ሳንለቅ የምንኖርበት "ግሎካል" (Glocal - Global + Local) አስተሳሰብ የነገው ዓለም መመሪያ ይሆናል።
​የኧርቪንግ ጎፍማን "ድራማቱርጅ" ቲዎሪ በወደፊቱ ሜታቨርስ (Metaverse) ዓለም ውስጥ ይበልጥ ይገዝፋል።

ሰዎች የተለያዩ ማንነቶችን (Avatars) ይዘው የሚኖሩበት ዘመን ሲመጣ፣ "እውነተኛው ማንነታችን የትኛው ነው?" የሚለው ጥያቄ የነገው ትልቁ ስነ-ልቦናዊ ቀውስ ይሆናል። በማህበራዊ ሚዲያ የሚታየው ድራማ እና በውስጥ የሚሰማው ባዶነት ሰውን ወደ መካኒካዊ ህይወት እንዳይገፋው ስጋት አለ።

ይህንን ክፍተት የሚሞላው ደግሞ ወደ ውስጥ የሚመለከት መንፈሳዊነት እና እውነተኛ ባህላዊ እሴት ብቻ ነው። ቴክኖሎጂው ቢገዝፍም፣ የሰው ልጅ ፍቅርን፣ ርህራሄንና ቅንነትን መፈለጉ አይቀርም። ስለሆነም የወደፊቱ ስልጣኔ በውጫዊ ውበትና በቴክኖሎጂ ብልጭልጭነት ላይ ብቻ ሳይሆን፣ በውስጣዊ ስብዕና ግንባታ ላይ ማተኮር ይኖርበታል።

​በስተመጨረሻም፣ የወደፊቱ ማህበረሰብ እጣ ፈንታ የሚወሰነው ዛሬ በምናስቀምጠው መሰረት ላይ ነው። ቴክኖሎጂ ክንፋችን፣ ባህልና ሃይማኖት ደግሞ ስሮቻችን ናቸው። ክንፍ ብቻ ያለው ወፍ አርፎ የሚቆምበት ቅርንጫፍ የለውም፤ ስር ብቻ ያለው ዛፍ ደግሞ ሰማይን መድረስ አይችልም። የነገው ስኬታማ ትውልድ በአንድ እጁ አይፎን ይዞ በሌላ እጁ የጥንት መጻሕፍቱን የሚያነብ፣ በሳይንስ እያመነ በሃይማኖቱ የሚጸና፣ በዓለም አቀፍ መድረክ እየተወዳደረ ባህሉን የሚወድ "ባለ ሁለት ዓለም" ዜጋ ነው። ይህ ሚዛን ሲጠበቅ ብቻ ነው ከማንነት ቀውስ ወጥተን ወደ ታላቅነት የምንሸጋገረው። የወደፊቱ ታሪክ የሚጽፈው በቴክኖሎጂ መራቀቃችንን ብቻ ሳይሆን፣ በሰብአዊነታችን መላቃችንን ጭምር መሆን አለበት። ይህንን ሚዛናዊ ጉዞ ስንጀምር፣ የሽግግር ቀውሱ አብቅቶ የማንነት ብርሃን ይበራል።

🎯ኩላሊት የሚጎዱ ልማዶች

አሳሳቢ የሆነው የኩላሊት ህመም ቀድሞ መከላከያ መንገዶችን ያውቃሉ ?

ብዙ ልማዶች ለኩላሊት ህመም ምክንያት ናቸው እነዚህም

🔹ሽንትን መቋጠር

ሽንት በፊኛ ውስጥ ረጅም ሰአት ሲቆይ በውስጡ የሚያድጉት ባክቴሪያዎች ይበራከታሉ። እንዚህ ባክቴሪያዎች የሽንት ቧንቧ ወይም የኩላሊት ኢንፌክሽን ሊያመጡ ይችላሉ። ሽንትን መያዝ ኩላሊት ላይ በሚያደርሰው ጫናም ኩላሊት ተጎድቶ ሽንትን የመቆጣጠር ችሎታችንን ሊያጠፋ ይችላል።

🔹በቂ ውሃ አለመጠጣት

አንድ ሰው በቀን ቢያንስ ከ10 እስከ 12 ብርጭቆ ውሃ መጠጣት አለበት።

🔹ጨው ማብዛት

ብዙ ጨው መመገብ ኩላሊታችን ላይ ከፍተኛ ጉ በምንመገበው ጨው የሚገኘውን ሶዲየም 95% ያህሉ በኩላሊታችን ነው የሚቀየረው። ጨው ስናበዛ ኩላሊታችን ጨውን ለማጣራት ይበልጥ መስራት ይኖርበታል።

🔹የህመም ማስታገሻ መድሃኒቶችን ማዘውተር

የኩላሊት ህመም ካለብዎ ዶክተርዎን ሳያማክሩ የህመም ማስታገሻ መድሃኒቶችን አይጠቀሙ።

🔹ፕሮቲን ያላቸው ምግቦች ማብዛት

🔹መጠጥ ማብዛት

መጠጥ ሲበዛ  ኩላሊታችን አደጋ ላይ ይወድቃል ። መጠጥ ኩላሊታችን እና ጉበታችን ላይ ከፍተኛ ጫና ያሳድራል።

🔹ሲጋራ ማጨስ

🔹ቀላል ኢንፌክሽኖችን በግዜው አለመታከም።

seledadotio
seledadotio

ማስታገሻ በሚል ማንኛውም መድኃኒት ከሃኪም ትዕዛዝ ውጪ ከመውሰድ ህብረተሰቡ ሊጠነቀቅ እንደሚገባ ተነገረ

መድሃኃኒቶችን ያለ ሀኪም ትዕዛዝ መጠቀም እንዲሁም ከታዘዘው መጠን በላይ መውሰድ ለጸረ ተህዋሲያን መድኃኒቶች በጀርሞች መላመድ እንደሚያስከትል በወራቤ ኮምፕሬንሲቭ ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል የላብራቶሪ ዳይሬክተር እና የጸረ ተህዋሲያን መላመድ ኮሚቴ ዋና ሰብሳቢ  የሆኑት ባህረዲን ዳሪ ለብስራት ሬዲዮ ተናግረዋል።የፀረ ተህዋሲያን መድሃኒቶች በጀርሞች መለመድ ምክንያት ታማሚዎች ታክመው መሄድ ከሚገባቸው በላይ በጤና ተቋማት እንዲቆዩ ላልተፈለገ ወጪ እንዲሁም ለከፋ የጤና ችግር ተጋላጭ እንደሚያደርጉ  እና በሽታ የመከላከል አቅም እንደሚቀንሱ   ተጠቁሟል ።

የህመም ማስታገሻ መድሃኒቶች ከህክምና ባለሙያ  ትዕዛዝ ውጪ መውሰድ የጎንዮሽ  ጉዳቶች እንደሚያስከትል ተጠቁሟል።  ሰዎች ለራስ ምታት እና ለተለያዩ ህመሞች ከፓራስታሞል ጀምሮ ዳይክሎፌን እያሉ የሚወስዷቸው መድሃኒቶች  ደረጃቸው ከፍ እያለ በሄደ ቁጥር የሚያስከትለው ችግርም እንደሚጨምር ተጠቁሟል።በተጨማሪም በንጽህና ጉድለት የጸረህዋሲን ጀርሞች መላመድ  ከታማሚ ወደ ታማሚ ስለሚተላለፉ ንጸህናን መጠበቅ እንደሚገባ ተነግሯል።

በአለም ላይ በከፍተኛ ደረጃ በሰዎች ፣በአካባቢ እንዲሁም በእንስሳት ላይ ከፍተኛ የሆነ ጉዳትን የሚያስከትል ሲሆን ኢንፌክሽን እንዳይፈጠር እንዲሁም ሌሎች ጉዳቶችንም ለመቆጣጠር  የሚመለከተው አካል ሁሉ በትኩረት ለለሰራበት የሚገባ ጉዳይ መሆኑ ተጠቁሟል።ማንኛውም ሰው ህመም ስለተሰማው ብቻ ማስታገሻ በሚል ማንኛውንም አይነት መድሃኒቶች  መውሰድ እንደሌለበት እንደ ኢትዮጵያ ያሉ ታዳጊ ሃገራት ላይ ደግሞ በከፍተኛ ደረጃ ጉዳት  እንደሚያደርስ  በወራቤ ኮምፕሬንሲቭ ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል የላብራቶሪ ዳይሬክተር  የጸረ ተህዋሲያን መላመድ ኮሚቴ ዋና ሰብሳቢ  የሆኑት ባህረዲን ዳሪ ጨምረው ለብስራት ሬዲዮ ተናግረዋል።

በወራቤ ሆስፒታል በሽታወን የመከላከል ስራ በትኩረት በኮሚቴ ተዋቅሮ እየተሰራ እንደሚገኝ ገልጸዋል።

seledadotio
seledadotio

ሊከተሉት የሚገባ ሰው!

ሠዓሊና ቀራፂ ፕሮፌሰር በቀለ መኮንን

(ሂላሪያ ተስፋዬ እና ዕዝራ እጅጉ ተወዳጅ ሚድያ)
#ፕሮፌሰር በቀለመኮንን ለተወዳጅ ሚድያ የቅርብ ወዳጅና ቤተሰብ ነው። የምንሠራውን የስነዳ ፕሮጀክት በሙሉ ልብና መንፈስ የሚደግፍ ቀና ምሁር ነው። ታናሾቹን ለማገዝ በቀዳሚነት የሚሰለፍ ኩራት ያልፈጠረበት ታላቅ ወንድም እንደማለት ነው። ከ4 ዓመት አስቀድም "መዝገበ አእምሮ" ቅጽ አንድ ሲዘጋጅ ከጀርባ እና ከጎን ሆኖ ሲረዳን ነበር። የኃይሉ ልመንህን ታሪክ ፕሮፌሰር በቀለ አስታውሶ ታሪኩን ባይነግረን ኖሮ ኃይሉ ልመንህን አናገኘውም። ፕሮፌሰር በቀለ ሌሎችም ስሙን ከአክብሮት ጋር የሚያነሱት የሥነጥበብ ሰው ነው።
#ተወዳጅ ሚድያ እስከዛሬ የ432 ባለሙያዎችን ታሪክ በመፅሐፍ፣ በዲጂታል ሚድያ እና በድምፅ ሲሰንድ ፕሮፌሰር በቀለ መኮንንም እንዲካተት አድርጓል። እስከዛሬ በሚዲያ እና ኪነ-ጥበብ ዘርፍ የሠሩትን በምንችለው አቅም ታሪካቸው ዘመን እንዲሻገር ያደረግን ሲሆን የስነዳ ተግባሩም ተጠናክሮ ቀጥሏል። በቀጣይ እያዘጋጀነው ባለነው ዕትም ከ20 ዘርፎች የተውጣጡ ታላላቆችን በማሰባሰብ ላይ እንገኛለን ። ከእነዚህ ታላላቆች ውስጥ ፕሮፌሰር በቀለ መኮንን አንዱ ነው። የሕይወት ታሪኩንም ብዙ ካልታዩ የልጅነት ምስሎቹ ጋር አንድ ላይ በማድረግ ታሪኩን አጋርቶናል። ዕዝራ እጅጉ እና ሂላሪያ ተስፋዬም ታሪኩን እንደሚከተለው ሰንደውታል።በነገራችን ላይ በዚህ የሕይወት ታሪክ መጣጥፍ ውስጥ ተባባሪ ፕሮፌሰር ቴዎድርስ ገብሬ "በቀለን በብሔራዊ ትእምርት ፍለጋ ውስጥ" ብሎ የጻፈው ረዘም ያለ ምሁራዊ ትንተና አቅርበናል። የፕሮፌሰር በቀለ መምህር ወርቁ ጎሹ የሰጡትንም ምስክርነት አካተናል። መልካም ንባብ።
#የሰባተኛ ክፍል ተማሪ እያለ የስዕል ዝንባሌውን እንዲከተል እንዲሁም የስዕል ትምህርትን እንዲማር ያመለከቱትን መምህሩን በአንደበቱ ቃላት ይስላቸዋል። እኚህ መምህሩን፥ “ሊከተሉት የሚገባ ሰው” ሲል ይገልጻቸዋል። ምንአልባት ከበርካታ ዓመታት በኋላ እርሱ ራሱም እንዲያ ያለ ‘ሊከተሉት የሚገባ’ የጥበብ ሰው ሊሆን እንደሚችል አልገመተ ይሆናል።
#ፍላጎቱ ከእኩዮቹ የተለየ፣ ‘ተርታ’ ለሆነ ነገር መሻት የሌለው፣ በለጋ እድሜው ሳይቀር ነገሮችን እንደሆኑ ማየትና መሥራትን የማይመርጥ፣ አዲስ ነገር መፍጠርን አልያም የነበረውን በአዲስ መልክ መቃኘት ይቀናው የነበረ ተማሪ ነው። ስሙን ሳይቀር በስዕል ይጽፍ እንደነበር ይናገራል። በስጋው ላይ ያሠለጠናት ነፍሱ፥ ሰዓሊ የመሆን ግቡን ለማሳካት ይችል ዘንድ ‘የሰው ልጅ መሠረታዊ ነገሮችን’ አሻግሮ እንዲያይ ጉልበት ሰጥታዋለች። ይህ ጉልበትና ጽናት ነው፣ አሁን በሥነ ጥበብ ዘርፍ በኢትዮጵያ የመጀመሪያውን ሙሉ ፕሮፌሰር የወለደው፥ ሠዓሊና ቀራፂ ፕሮፌሰር በቀለ መኮንን።
#ትውልድና እድገቱ ደብረዘይት (ቢሾፍቱ) ከተማ ነው። ጥር 6 1956 ዓ.ም። ትምህርትን አሃዱ ያለው በቆሎ ትምህርት አቡጊዳ ብሎ ፊደል ቆጥሮ፣ ዳዊት ደግሞ ነው። የመጀመሪያ ደረጃ ትምህርቱን አፄ ልብነ-ድንግል ወናግሰገድ አንደኛ ደረጃ ትምህርት ቤት፣ እንዲሁም ኹለተኛ ደረጃ ትምህርቱን በዚያው ደብረዘይት ልዕልት ተናኘወርቅ አጠቃላይ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት ተከታትሏል። የ12ኛ ክፍል ማጠቃለያ ፈተናውን የወሰደው ደግሞ በአዲስ አበባ ምኒልክ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት ነው።
ከልጅነት እድሜው ጀምሮ የተገዛው ለስዕል ጥበብ ብቻ ሳይሆን በጠቅላላ ለጥበብ ነበር። አዲስ ነገርን አልያም የነበረው በተሻለ መንገድ ሆኖ ማየትን ይመርጣል። በጥበብ ለሚሠራ ነገር ሁሉ ልዩ ፍቅር አለው። አሁን በአዋቂነትና በርቱዕ አንደበቱ ውበት እንደሚገዛው፥ ሰው የማይሠራውን መሥራት አልያም የተሠራውን ነገር ባልተሠራበት መንገድ መሥራት እንደሚወድድ ይናገራል። ይህን ቃሉን በልጅነት እድሜው ሲገልጥ ደግሞ፣ ስሙን ሳይቀር በስዕል ይጽፍ ነበር።
#የተካነበት፣ የሠለጠነበትና የታወቀበት የስዕል እና የቅርጻ ቅርጽ ጥበብ ይሁን እንጂ፥ ለጽሑፍ ጥበብ እና ውበትም ስሱ ነው። በልጅነትና ወጣትነት እድሜው በደብረዘይት ኪነት ውስጥ ቴአትር፣ ግጥም እንዲሁም መፈክር ጭምር በመጻፍ ይታወቃል። እንደውም ለተማሪዎች፣ ለሰፈሩ ወጣቶች የጻፋቸው የፍቅር ብሎም ልዩ ልዩ ደብዳቤዎችና ግጥሞች ጋር በተያያዘ በተለያየ አጋጣሚ የሚያነሳቸው ገጠመኞቹ ጥቂት አይደሉም። የእጅ ጽሑፉን ብቻ ሳይሆን የሚጽፋቸው ጽሑፎችና ግጥሞች ይዘት ጭምር ነበር ብዙዎችን የሚስበው።
#በኋላ 12ኛ ክፍል ፈተናን ከመውሰዱ አስቀድሞ፥ የስዕል ትምህርትን ለመማርና መምህሩ የዘራበትን ዘር ለማፍራት ዝንባሌውን ተከትሎ በዘመኑ አዲስ አበባ የሥነ ጥበብ ትምህርት ቤት (አሁን አለ ሥነ ጥበብና ዲዛይን ትምህርት ቤት) አቀና። ትምህርት ቤቱን ለመቀላቀል ደጅ ጥናትና ምልልስ እንዲሁም ተማጽኖ አስፈልጎታል። በኋላም ተሳክቶለት ተማሪ ለመሆን በሚጠበቀው ፈተና አንድ ሺህ ከሚጠጉ ተወዳዳሪዎች መካከል ከ14 አላፊ ተማሪዎች አንዱ መሆን ቻለ።በ1971።
#በአንድ ወቅት በአራዳ ኤፍኤም አዲስ አራዳ የራድዮ ፕሮግራም ላይ ባደረገው ቆይታ፣ የዚያን የአምስት ዓመት የትምህርት ዘመን ሲያነሳ፥ በትምህርት ቤቱ የነበረው የ5 ዓመት ቆይታ ቀላል እንዳልነበር ያስታውሳል። ሌሊት ማረፊያ የሚያጣባቸው ቀናት ብዙ ናቸው። ምንም እንኳ ለአምስት ዓመታት እያንዳንዱ ቀን የአንድ ዓመት ያህል ከባድ የነበር ቢሆንም፥ እርሱ ግን ‘ቀኑን ጎበዝ መሆን ነበር የሚፈልገው’። እናም ቀኑን ጎብዞ ከባዱን ጊዜ በብልሃትና በጽናት ተወጣው። ትምህርቱን አጠናቅቆም በማዕረግ ተመረቀና እዚያው የተማረበት ትምህርት ቤት መምህር ሆኖ ተቀጠረ።
በተማረበት ትምህርት ቤት በወጣት መምህርነት ለአራት ዓመታት አገልግሏል። ከዚያ በኋላ፥ ወደ ሩሲያ ለከፍተኛ ትምህርት ተላከና ሞስኮ ከተመ። ‘ግራጫ’ ይለዋል፣ የሩስያን ፀሐይ አልባ ቀዝቃዛና ደመናማ የጨላለመ የዘመኑን ድባብ። በዙሪያው ውበትን ማሰስ የለመደ ዐይኑ በሞስኮ ያንን ሊያገኝ አልቻለም። እንዲያም ሆኖ የደከመለት ትምህርቱን ለመፈጸም ጽናትን በመምረጥ፥ ከስድስት ዓመት የሞስኮ ቆይታ በኋላ የከፍተኛ የሥነጥበብ ትምህርቱን በሚገባ አጠናቅቆ ወደ እናት ሀገሩ ኢትዮጵያ ተመለሰ።
ከሩስያ መልስ አስቀድሞ በመምህርነት ያገለግልበት በነበረው ሥነ -ጥበብ ትምህርት ቤት የማስተማር እድል አገኘ። በዚያም በመጀመሪያ በሥነ ጥበብ ታሪክ ከዚያም በንድፍ ጥናት መምህር ሆኖ ቆይቷል። በመምህርነት ብቻም አይደለ፥ በጊዜው ‘አርት ስኩል’ ይባል የነበረውን ይህን ትምህርት ቤት፣ ወደ ከፍተኛ ትምህርት ተቋምነት ለማሳደግ ከ1990ዎቹ ጀምሮ ለዓመታት በዘለቀውና በተደረገው እልህ አስጨራሽ ትግል ውስጥ ከፊት ሆነው ሲያስተባብሩ ከነበሩት መካከል ሆኗል። በመጨረሻም ከምክትል ጠቅላይ ሚኒስቴር ቢሮ በተሰጠ የጥናት ውሳኔ ሥነ ጥበብ ትምህርት ቤቱ ወደ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ተዛውሮ የከፍተኛ ትምህርት ተቋም ሲሆን ትልቁን ድርሻ ከተወጡት ጥቂት ግለሰቦች መካከል ፕሮፌሰር በቀለ መኮንን ተጠቃሽ ነው።

ትምህርት ቤቱ የዩኒቨርሲቲው አንድ አካል ክፍል ከሆነ በኋላ የመጀመሪያው ዳይሬክተር በመሆን ሠርቷል። በዚያም ወቅት የትምህርት ቤቱን ነባር ስርዓት የከፍተኛ ትምህርት ስርአት ቅርፅ ለማስያዝ በብርቱ ለፍቷል፣ አሳክቷልም። በ2009 ዓ.ም ገደማ የሥነጥበባት ኮሌጅ ሲመሠረት በድጋሚ የትምህርት ቤቱ ዳይሬክተር ሆኖ ከማገልገሉ ባሻገር፥ ትምህርት ቤቱ መጠሪያው ወደ አለ የሥነ ጥበብና ዲዛይን ትምህርት ቤት የተቀየረው የኮሌጁ ዲን ሆኖ ባገለገለበት ዘመን ነበር። ከዚያም ባሻገር አዲስና ተጨማሪ የፊልም ትምህርት ክፍል እንዲቋቋም ከፍተኛ ጥረት በማድረግ ትምህርት ክፍሉ እውን እንዲሆን አስችሏል። ከዚህም ባሻገር በማስተማርና በማማከር በርካታ ተማሪዎችን ያፈራ ብርቱ ባለሙያ ነው።
#ፕሮፌሰር በቀለ በብሉይ ወይም ክላሲክ አካዳሚ ትምህርቱን ጠንቅቆ የተማረ ይሁን እንጂ በዘመነኛ የሥነ ጥበብ እንቅስቃሴ በኢትዮጵያና በአፍሪካ ከሚጠቀሱ ባለሙያዎች አንዱ ነው። አዳዲስ ሙከራዎችና አሰሳዎችን በድፍረት ግን በኃላፊነት በማከናወን ሁሌም ፈር ቀዳጅና አዲስ መንገድ የሚያሳይ ከልቡ የፈጠራ ሰው ስለመሆኑም ብዙዎች ይመሰክራሉ፥ ከዚያም በላይ ሥራዎቹ ምስክሮቹ ናቸው።
#ፕሮፌሰር በቀለ የመጀመሪያ የሥዕል ኤግዚቢሽኑን ያቀረበው ከሀገር ውጭ ፊንላንድ፥ ‘ኮ’ፕዮ’ የሚባል ዩኒቨርሲቲ (Kuopio - በአሁኑ ምሥራቅ ፊንላንድ ዩኒቨርሲቲ) ነበር። ይህም በሞስኮ የሥነጥበባት የመጨረሻ ዓመት ተማሪ እያለ ሲሆን፣ ለዕይታ ያቀረባቸው ሥራዎቹም የተለያዩ አስቀድሞ በትምህርት ቤት ቆይታው ያዘጋጃቸው ናቸው።

ከዚያ በኋላ ለቁጥር በርካታ፣ ለዓይነት ብዙ፣ ለዐይን ውብና አስደማሚ የሆኑ ሥራዎችን ያለማቋረጠ ለበርካታ ዓመታት ሲያቀርብ ቆይቷል። ከስዕል ኤግዚቢሽን እስከ አደባባይ ሐውልቶችና ዓለም አቀፍ መድረኮች፥ በቀለ መኮንን የሚለው ስም እንግዳ ሆኖ አያውቅም።
#በ1996 ዓ.ም ያቀረበው ‘እንቆቅልሽ’ የተሰኘ የ‘ኢንስታሌሽን ጥበብ’ ትርዒቱ ዘይቤያዊ (Methaphorical) ትርጉም የያዘና አሁንም ድረስ አነጋጋሪ ሆኖ የቆየ ሥራ አንዱ ተጠቃሽ ነው። በ2000 ዓ.ም ‘እድልና ምርጫ’ የሚል ‘ክሪቲካል’ ትርዒቱን አቅርቦ ተመልካቹን አስደምሟል። በ2010 ዓ.ም ‘ባሩድና ብርጉድ’ ሲል የሰየመው አነጋጋሪና አወያይ ኤግዚቢሽኑ፥ ተመልካቹ ስለ ሥነጥበብ ያለውን አመለካከት ደጋግሞ እንዲፈትሽ ያስገደደ ነበር።

በ2016 ዓ.ም በኢትዮጵያውያን የሕይወት ዘይቤ ላይ ትልቅ ጥያቄ አንስቶ ያወያየውንና እስከ አሁንም የሚያወያየውን “ግሉተን ፍሪ-ደም” ወይም ‘ጤፍና ነፃነት’ የተሰኘውን ልዩ ትርዒት አቅርቦ የሥነ ጥበብ ተመልካቾችን ማስደነቁና ማነጋገሩን ቀጠለበት።
ከ25 ዓመታት በላይ እነዚህን የፈጠራ ሥራዎቹን በሀገር ውስጥ እና በውጭ ሀገር በተለያዩ መድረኮች ሲያሳይ ቆይቷል። በአፍሪካ፣ በአውሮፓ እና በአሜሪካ፣ በተለያዩ ሙዚየሞች ሥራዎቹን አቅርቧል፣ ሐሳብና ዕይታውን አስደምጧል። ሀገሩን አልፎም አኅጉሩን አፍሪካን በዓለም መድረክ በዘርፉ በኩራት እንዲቆሙም ምክንያት ሆኗል።
#በቅርብ ማለትም ባለፈው 2017 ዓ.ም፥ በኢጣሊያ ቱሪን ከተማ ሮያል ፓላስ ሙዚየም ተጋብዞ ‘ዘ ስሞኪንግ ቴብል’ ወይም ‘የሚጤሰው ጠረጴዛ’ የተሰኘ ፀረ ቅኝ ግዛት ይዘት ያለው ዘመነኛ የሥነ ጥበብ ሥራ በመፍጠር ለዕይታ አቅርቧል። ይህም ከፍተኛ እድናቆትን ያስገኘለት ብሎም ሐሳቡን ያስደመጠበት አውድ መሆን ችሏል።
#መሥራት እንጂ ይህን ሠራሁ ብሎ መናገርን የማያዘወትረው ፕሮፌሰር በቀለ፣ እንዲህ ካሉ አውደ ርዕዮች ባሻገር በቀራጺነቱ የተጠበበባቸው ሥራዎችም እጅግ በርካታ ናቸው። ከቅርብ ዓመታት ወዲህ የሠራቸውን በማማከር የተሳተፈባቸውን ብቻ ለመጥቀስ፥ በሙሉ ነሃስ የተሠራው የቀዳማይ ኃይለሥላሴ ኪነ ሀውልትን ጨምሮ፥ አብርኆት የሕዝብ ቤተመጻሕፍት ደጃፍ የሚገኘው ኪነ ሀውልት (ከነሐስ ቀልጦ የተሠራው ሕፃን)፣ የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ዋና መሥሪያ ቤት ያሠራው ሕንጻ ጋር የሚገኘው የባንኩን ዓላማና ርዕይ የሚያሳየው ግዙፍ ኪነ ሀውልት (ሀብት ካለ በሰማይ መንገድ አለ) እጅግ ጥቂቶቹ ናቸው።
ታድያ ለእነዚህና ለበርካታ ሥራዎቹ ሽልማቶችና እውቅናዎች ተበርክተዉለታል። ከእነዚያም መካከል በ1990 ዓ.ም የቺካጎ አርቲስቶች ዓለም አቀፍ ሽልማትን ያሸነፈ ብቸኛው አፍሪካዊ የስነ ጥበብ ባለሙያ መሆን ችሏል። እ.ኤ.አ. በ2006 በአሜሪካ ኒው-ዮርክ ውስጥ የIIE ፕሮግራም የሆነውን የ’Scholar Rescue Fund’ ሲቀበል የመጀመሪያው የሥነ ጥበብ ሰው ነበር። በዚያው ዓመት በባልቲሞር ሜሪላንድ ውስጥ በተጋባዥ ሠዓሊነት በበሜሪላንድ የአርት ኮሌጅ (MICA-Maryland institute college of Art) ለስምንት ወራት ቆይታ አድርጓል።
#ፕሮፌሰር በቀለ የኢትዮጵያ ሚሌኒየም ዓርማ ነዳፊ ሲሆን በመላ ሀገሪቱ በርካታ ኪነ ሀውልቶችን ነድፏል፣ አቅዷል፣ አማክሯል፣ መርቷል፣ ሠርቷል። በርካታ የመጻሕፍት ሽፋኖችንና የውስጥ ምስሎችን አዘጋጅቷል። በሀገር እና በዓለም አቀፍ የሥነጥበብ እና የሥነ ሕንፃ የውድድር መድረኮች ላይ በከፍተኛ ዳኝነት አገልግሏል። ከስነጥበቡ ማኅበረሰብ ውስጥ ደግሞ በኢትዮጵያ ሳይንስ አካዳሚ መደበኛ አባል ነው።
#ከዚህም በላይ ከእለት እለት የማስተማር ተግባሩ ጎን ለጎን በቅርቡ በተባበሩት መንግሥታት ፕሮጀክት ስር ነባሩ የአፍሪካ አዳራሽና የሥነ ጥበብ ሥራዎቹ እድሳት ውስጥ ባለሞያ፣ አማካሪና ተቆጣጣሪ በመሆን የተሳካ ሙያዊ ተልዕኮ ፈፅሟል። በአሁኑ ወቅትም በአለ ሥነጥበብ እና ዲዛይን ትምህርት ቤት የቅድመ እና ድኅረ ምረቃ ፕሮግራም ፕሮፌሰር ሲሆን፣ የዘመናዊ ሥነጥበብ ሙዚየም ገብረ ክርስቶስ ማዕከልንም በመምራት ላይ ይገኛል።
#ኅዳር 4 ቀን 2018 ዓ.ም የአለ የሥነጥበብና ዲዛይን ትምህርት ቤት የቀድሞ ተማሪዎች በትምህርት ቤቱ የአክብሮትና የምስጋና ፕሮግራም አድርገዉለታል። ተማሪዎቹ ያንን ያደረጉት ፕሮፌሰር በቀለ በጀርመን ሀገር ፍራንክፈርት ከተማ ከሚገኝው የሥነጥበብ ዩንቨርሲቲ ጋር ከዓመታት በፊት የተጀመረውን የኹለትዮሽ ግንኙነት ዳር በማድረስ ላደረገው ታላቅ ተግባር እና የትምህርት ቤቱን ዳግም ትንሳኤ ለማሳካት ድልድይ በመሆኑ በማመስገን ነው።
አሁን ታድያ ይህና ያልተነገረ እጅግ በርካታ፣ ውብና አስደናቂ፣ ገና ያልተተነተነና ዐይን የሚሻ ሥራን የሠራ ሰው ነው፥ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ አለ የሥነጥበብና ዲዛይን ትምህርት ቤት የመጀመርያው ሙሉ ፕሮፌሰር ማዕረግ የተሰጠው።

#ምንአሉ ?

ይህንን ዜና በደስታ በማኅበራዊ ገጾቻቸው ካጋሪት መካከል ጋዜጠኛ #ቴዎድሮስተክለአረጋይ እንዲህ አለ፥
“አንዳንድ ጊዜ ማዕረግም፣ ሹመትም፣ ሽልማትም በተለያዩ ምክንያትና አጋጣሚዎች ያልተገባ ሰው እጅ ውስጥ ሊገቡ ይችላሉ። ይህ ይበልጡን በሀገራችን፣ በዓለምም ላይ ታይቷል። ለፕሮፌሰር በቀለ መኮንን ዓይነቱ ደግሞ እንዲህ ግጥም ያለ ፣ በልኩ የተሰፋ ይሆናል። የበቄ ፕሮፌሰርነት በሥነ ጥበብ ዘርፍ የተሰጠ የመጀመሪያው ቢሆንም የሰውየው የበቀለ ብቻ አይደለም። የመጭው ትውልድ ሁሉ ነው። የሥነ ጥበብነት ብቻ ሳይሆን የመቻል ፕሮፌሰርነት ነው። ከእንግዲህ ለአንድ ጥበበኛ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሙሉ ፕሮፌሰርነት ማዕረግ መሰጠት እንደሚችል ማሳያው፣ ማመላከቻው፣ ዳገቱ፣ ምልክቱ ነው፥ በቀለ መኮንን። ያሉትና የመጭዎቹ የሥነጥበብ ልሂቃን ተስፋና ብርታት ነው። እንደሚቻል ማሳያውም፣ ማረጋገጫውም ሆኗል። ይህ ለሥነጥበቡ ብቻም ሳይሆን ለሙዚቃውም ፣ ለትያትሩም ነው።”

የሙያ አጋሩንናበአለ የሥነ ጥበብ እና ዲዛይን ትምህርት ቤት ዲን #ሠዓሊአገኘሁአዳነ በበኩሉ፥ “የቤት ሰው፣ መምህር፣ ባልደረባ፣ የሞያ አባት… ከፍ ሲል፣ ሲከብር፣ ድካሙ ፍሬ ሲያፈራ ወዘተ. ልብ ይሞላል። በቀለ መኮንን ንጉሡ ባለግዙፍ ሰብዕና፣ ከሰው ፊት የሚያቀረ‍ቡት፣ የሚያኮራ፣ ጥንቅቅ ያለ ሙያተኛ፣ በጥረቱ ከጉልበተኞች ቅሚያና ንጥቂያ፣ ከሰሜነኛው ንፍቀ ክበብ (global north) በር ጠባቂነት በጥበብ ሾልኮ በርካታ ዓለማቀፍ መድረኮችን የተጋራ፣ ረብ ያለው ተግባር እየፈጸመ ያለ ሰው የሚሠራበት ተቋም አዲስ አበባ ዮኒቨርስቲ የሙሉ ፕሮፌሰርነት ማዕረግ ሰጥቶታል። የአለ የሥነጥበብና ዲዛይን ትምህርት ቤት የመጀመርያው ሙሉ ፕሮፌሰርሽፕ ማዕረግ መሆኑ ነው።” ሲል አያይዞ የእንኳን ደስ አለህ መልዕክቱን እስተላልፏል። #ደራሲእንዳለጌታከበደ (ፒኤችዲ) “አሁን የሆንከውን ለመሆን፣ አንተው ራስህ የጻፍከውን ግጥም ኖሮ መገኘትን ይጠይቃል።” ሲል መግቢያ አኑሮ ባጋራውና ራሱ ፕሮፌሰር በቀለ መኮንን በጻፈው ‘ቼ በለው’ በተሰኘው ግጥም እናብቃ፥
ቼ በለው!
ሕይወት ጎዳናው ገጹ ሲለወጥ
በጭነት ታክቶ ጀርባው ሲመለጥ
የእንቅፋት አጽሙ ቋጥኙ ሲገጥ
ሸክም ዘንቦበት ትቢያው ሲላቆጥ
ሲሆን ድጥ በድጥ
ሾህ ጭቃ ቅይጥ
ልብህ አይደንግጥ።
በምኞት ቅዥት በስጋት ርዶ
አይፍረስ ግንቡ ወኔህ ተንዶ
ከቆመው ቆመህ ከንፈር ከመምጠጥ
በተስፋ ፈረስ በልጓም ሸምጥጥ።
አያረጅ የለም አይለዋወጥ
ነገን ተማምነህ በመጓዝ ቁረጥ…
ከሩቅ አልመህ ቅርብ አትርመጥመጥ
ሰግተህ ከምትቆም ስትጋልብ ፍረጥ።

#መምህሩጋሽወርቁ ስለ ፕሮፌሰር በቀለ

መምህር ወርቁ ጎሹ የፕሮፌሰር በቀለ መኮንን አስተማሪ ሲሆኑ የ85 ዓመት ሰውም ናቸው። በቀለ ከወጣትነቱ አንስቶ ህልሙን ለማሳካት ታላቅ ጥረት የሚያደርግ ተማሪዬ ነው ሲሉ በኩራት ምስክርነት ይሰጣሉ። መምህር ወርቁ ጎሹ ቀራጺ በቀለ ከሰዎች ጋር የመግባባት ክህሎትን የታደለ የሚወደውን ሙያ እየሠራ ያለ ብቃት ያለው የሥነ ጥበብ ባለሙያ ነው ሲሉ ይገልጹታል።
ጋሽ ወርቁ 30 ዓመታት አስተምረዋል። በቀለን ሲገልጹት የሚደነቅና የሚከበር ይሉታል። በራሳቸው ጥረት ካደጉት ተርታ ይመድቡታል።

ጋሽ ወርቁ ወደ ኃላ መለስ ብለው የፕሮፌሰር በቀለን የትምህርት አቀባበል ሲያጤኑ የቀን የሌት ጥረት የሚያደርግና የልፋቱን ያገኘ በሚል ያስረዳሉ። ተሰጥዖም የሚታይ ነው ይላሉ።

ዛሬ ፕሮፌሰር መሆኑ ለአገር ትልቅ ኩራት መሆኑንም ነግረውናል።
" የበቀለ ፕሮፌሰር መሆን ለእኔ ብቻ ሳይሆን ለአገር ኩራት ነው። እኔ እንደ አስተማሪው ይህን የምሥራች ስሰማ ደስታዬ ያይላል።እንኳን ደስ ያለህ ልለውም እወዳለሁ። "ሲሉ ለተወዳጅ ሚድያ ምስክርነት ሰጥተዋል።

በቀለ መኮንን፤
በብሔራዊ ትእምርት ፍለጋ ውስጥ

#በተባባሪፕሮፌሰርቴዎድሮስገብሬ
I
ከብረት እስከ ጨርቅ በደረሱ ትይዩ ተቃራኒዎች መካከል ሲያመላልሰን የከረመው በቀለ መኮንን፣ ጥቁር ጤፍ ፈጭቶ--ጥቁር ጤፍ አቡክቶ “በጋገራቸው” ኪነቶች አማካይነት ሊፈትነን “ጤፍና ነጻነት” የሚል ርእስ በሰጠው አዲስ ትርኢት ተገልጧል፡፡ “ጤፍ” እና “ነጻነት”? ጤፍ ገቢር ነው፡፡ ነጻነት ደግሞ ኀልዮ፡፡ ጤፍ ይሰፈራል፤ ይፈጫል፤ ይቦካል፤ ይጋገራል፡፡ ነጻነት ግን በኅሊና ይነደፋል፡፡ ጤፍ እና ነጻነት በነገረ ፍጥረታቸው አይገናኙም፡፡ 'እናስ በምን ተጠየቅ ተዛምደው በአንድ ርእስ ውስጥ በ“እና” ተዳሩ?' የሚል ጠያቂ ከመጣ ምላሹን የሚያገኘው ከትርኢቱ ዐውድ ይሆናል፡፡

በቀለ በትርኢት መግለጫዎቹ በገሀድ እንደሚጠቁመን በአዳዲስ ሥራዎቹ ውስጥ ረቂቁ “ነጻነት” በግዙፉ ጋሻ ውስጥ አድሮ ተጨባጭ ሆኗል፡፡ በእርግጥ ጋሻ የሚመስሉ “እብጠቶች” በበቀለ ዕይታዊ መድበለ ቃላት ውስጥ የሰርክ ጉዳዮች ናቸው፡፡ በቀደሙት ትርኢቶች ውስጥ ጋሻዎች አንድም ቅርጽ ከቅርጽ ተጋጭተው ለሚፈጥሩት “ግብታዊ” ፍቺ ሲባል ይመላለሳሉ፤ አንድም ደግሞ የማረሻን የገነነ ወንዴነት ማስከኛ ሆነው በሚዛን ጠባቂነት (as a feminine energy) ይመጣሉ፡፡ በ“ጤፍና ነጻነት” ነጻነት በጋሻ ውስጥ በማደሩ፣ ጋሻ ከቀደመ ግብሩ የተለየ አዲስና ቋሚ ሚናና ግብር ይዟል ማለት እንችላለን፡፡ አዲስ ግብር ለመያዙ ምስክሩ ይህ ብቻ አይደለም፡፡ በትርኢቱ ውስጥ የሚገጥሙን ጋሻዎች በሙሉ በጤፍ ዱቄት የተገነቡ (የተለሰኑ) ናቸው፡፡ የጋሻዎቹ በጤፍ ዱቄት መገንባት አንድም፣ በትእምርቶቹ መካከል የባሕርይ መጋራት እንዲፈጠር፤ አንድም በኪነቱ ውስጥ ጥንድ ምናብ--ድርብ አስተማስሎ (double representation) እንዲከሰት ዕድል ሰጥቷል፡፡ የጉዳዮች በአንድ ወደተሸረቡ መንታ ትእምርትነት ማደግ ተመልካች ሐሳቡን የሚያሰላበትን፣ ትችቱን የሚያፍታታበትን ምቹ የመፈከሪያ ዐውድ እንዲያገኝ አስችሎታል፡፡
ጋሻ የነጻነት እና የአርበኝነት ማኅደር ነው፡፡ (ይህ ዓይነቱ የጋሻ ፍቺ በተገኘበት ባህል ውስጥ ጭምር ይታወቃል፡፡) ቆየት አድርጌ በስፋት እንደማሳየው ጤፍ በፈንታው የ“ኢትዮጵያ” እና “የኢትዮጵያዊነት” ብሔራዊ ትእምርት ነው፡፡ በዚህ ዐውድ የብሔራዊ ትእምርት ፋይዳ አንድም፣ በነጻነት፣ በአገር እና በብሔራዊ ምንትነት መካከል ያለውን ረቂት ተራክቦና ውስብስብ ተጻምሮ ተጨባጭ ማድረግ ነው፡፡ አንድም ደግሞ ተራክቦውን--ተጻምሮውን ጠብቆ ለማኖር ዜጎች በአርበኝነት መንፈስ የሚከፍሉትን የላብና የደም መስዋዕትነት ማመልከት ነው ማለት እንችላለን፡፡ (በ“Gluten-free-dom II” እንጀራ የጠመጠመ ጋሻ በአናታቸው የደፉ፣ በትኩስ የአመድ ደለል ላይ/ውስጥ የቆሙ ሰባት እናቶች እንዲህ ላለው አንድምታ አስረጂዎች ይሆኑናል፡፡)

II
ብሔራዊ ትእምርቶች የብሔራዊ ምንትነት ግላጼዎች (identity expressions) ናቸው፡፡ የምንትነቱ ሥሪት (identity construction) በተረኮቹና በትእምርቶቹ ጥራትና ጥንካሬ ላይ ይወሰናል፡፡ ግላጼዎቹ እና ሥሪቱ የሚተጋገዙ ብቻ ሳይሆን የሚተካኩ ጉዳዮች ጭምር ናቸው፡፡ ያንዱ መድከም ሌላውን ያጎድላል፡፡ ያንዱ መዛል ሌላውን ያፈርሳል፡፡ የብሔራዊ ትእምርት ቀረጻ ብሔራዊ-ጥበባዊ ተልእኮ ነው፡፡ የአንድ ሕዝብ ብሔራዊ ምንትነት በአንጻራዊነት ለዘመናት ጸንቶ ይዘልቅ ዘንድ ተረኮች (ቃላዊ፣ ዕይታዊ፣ ትውናዊ፣ ወዘተ. ተረኮች) እና ትእምርቶች በጥንቃቄ መመረጥና መቀናበር፣ በየጊዜው እየተመረመሩ መታረምና መከለስ ይኖርባቸዋል፡፡ ብሔራዊ ምንትነት በዐቢይነት የውክልና ጉዳይ ነው፡፡ በአንድ አገር ውስጥ እያሉ እንደሌሉ የተቆጠሩ ወገኖች፣ ቸል የተባሉ ሰብአዊ ዕሤቶች፤ አቅም ባገኙ፣ የኃይል ሚዛን በለወጡ ጊዜ በነባር ተረኮች እና ትእምርቶች የተሸመነውን ብሔራዊ ምንትነት እስከ መሻር፣ አፍርሶ እንደ አዲስ እስከመሥራት የሚያደርስ ጥያቄ ያነሳሉ፡፡ ይህ ሲከሰት የአገር ግንባታ ሂደት ይስተጓጎላል፤ ማኅበራዊ ውጥረት ይነግሣል፡፡ (የዛሬዋ ኢትዮጵያ ለዚህ ዓይነቱ እውነታ አብነታችን ናት፡፡) በመሆኑም ብሔራዊ ትእምርት ቢያንስ ቢያንስ ረጅም የታሪክ ዘመንን፣ ሰፊ መልክአ ምድርን እና ገሀድ የወጡ የማኅበረሰብ ክፍሎችን እና ዕሤቶችን ሊያካልል ይገባል፡፡ ብሔራዊ ትእምርት ከውክልናው ፈርጀ ብዙነት ባሻገር በኪነት ከፍታው እና በኀልዮ ጥራቱም ተለይቶ መታወቅ አለበት፡፡ ጥቅል በሆነ አነጋገር፣ ብሔራዊ ትእምርት ጥልቅ በሆነ ጊዜ ውስጥ፣ ጽኑእ በሆነ መሠረት ላይ የሚታነጽ በነባርና በአዳዲስ ዕሤቶች ትብብር የሚሸመን ዐውራ ምስል ነው፡፡

እንደ ኢትዮጵያ ላለ ኅብረ ባህላዊ አገር ብሔራዊ ትእምርት በትግግዝ የሚፈጸም ብሔራዊ--ኪናዊ ተልእኮ ነው፡፡ ብሔራዊ ትእምርት እርስ በርስ ሊናበቡና ሊከታተሉ በሚችሉ በግለሰብ፣ በቡድን፣ በትውልድ በሚፈጠሩ ገባር ምናቦች ትግግዝ በዘመናት ሂደት ምልዓት ላይ የሚደርስ ዐውራ ትእምርት ነው፡፡ እንዲህ ዓይነቱን ኪናዊ ትግግዝ--የምናብ ተናባቢነትና የምስል ተከታታይነት--በተጨባጭ ለማሳየት “ጤፍና ነጻነት”ን በሁለት መንገዶች ማንጸር እንችላለን፡፡ ቀዳሚው መንገድ ይህንን ትርኢት ከበቀለ መኮንን ነባር ትርኢቶች ጋራ እያመሳከሩ መፈከር ሲሆን፤ ተከታዩ ደግሞ በየትኛውም የኪነት ዘርፍ ካሉ ዘመነኞቹ ጋራ--ለምሳሌ ከአዳም ረታ ጋራ--እያናበቡ ማስተሳሰር ነው፡፡ የበቀለ መኮንንን ዕይታዊ ጥበብ ከአዳም ረታ ቃላዊ ኪነት አናብቦ በብሔራዊ ትእምርትነት ለማስላት በቂ ምክንያቶች አሉ፡፡ ለዛሬው ትርኢት የነፍስ ያህል የሆነውን ዐውራ መባያ[1]--ጤፍን በበቀለ የአከያየን ልማድ ውስጥ ከገነነው፣ ከማረሻ ጋራ አስተሳስሮ ለማሰብም እንዲሁ፡፡ ከምክንያቶቹ ውስጥ መሠረታዊዎቹ፡- አንደኛ፣ የዐውድ ተዛማጅነት፤ ሁለተኛ፣ የኀልዮ (የጭብጥ) ተከታታይነት፤ ሦስተኛ፣ የቅኝት ወይንም (የርእዮተ ዓለም) ተወራራሽነት፤ አራተኛ፣ የጊዜ ጥልቀት (የነገረ ፍጥረት ብሉይነት)፤ አምስተኛ፣ ሥነ ልሳናዊ ተዛማችነት ናቸው፡፡

“ማረሻ” የግብርና ማምረቻ መሣሪያ፣ “ጤፍ” ደግሞ የግብርና ምርት በመሆናቸው በተፈጥሮ የቅደም-ተከተል ዝምድና አላቸው፡፡ (ተፈጥሯዊው ቅደም ተከተል በጉዳዮቹ መካከል አለ ያልነውን የጭብጥ ተከታታይነት እና የትእምርት ተጋጋዥነት ተጨባጭ ያደርግልናል፡፡) የማምረቻ መሣሪያው (ማረሻ)፣ የአምራቹ (ገበሬ) እና የምርቱ (ጤፍ) ተፈጥሯዊ የተራክቦ ዐውድ ገጠር ነው፡፡ ጤፍ እና ማረሻ ከ85 ከመቶ በላይ ኢትዮጵያዊ ይኖርበታል የሚባለውን፤ ዳሩ ግን በአገሪቱ ፖለቲካዊ፣ ማኅበራዊ እና ምጣኔ ሀብታዊ እንቅስቃሴ ውስጥ ተገቢ ሥፍራ የተነፈገውን ወገን በቀጥታ ይመለከታሉ፡፡ ከያኒው ለተገፉ፣ ሥፍራ ለተነፈጉ ብሔራዊ ጉዳዮች ማድላቱ የትእምርቶቹን ምርጫ ተገቢነት ከማረጋገጡ ባሻገር ቅኝቱን ርእዮተ ዓለማዊ ያደርገዋል፤ (“history from below” እንደሚባለው)፡፡ ገጠርን አትኩሮ፣ ነባር የግብርና መሣሪያንና ጥንታዊ ምርትን (ማረሻንና ጤፍን) ከዚያው ዐውድ መልምሎ በምናብ ማጥለቁ፣ በምስል ማበልጸጉ እና በኀልዮ ማራቀቁ ብዙኃኑን የሚወክል፣ ዘመናትን የሚዋጅ ጽኑእ ብሔራዊ ትእምርት ለመቅረጽ ዕድል የሚሰጥ ይመስለኛል፡፡

የጤፍ ነገረ ኪን እና ፖለቲካም (the poetics and politics of teff) በቅኝት ከዚህ የሚለይ አይመስለኝም፡፡ ጤፍ በመጠን በአነስተኛነቱ “ዝነኛ” ነው፡፡ ለምሳሌ፣ አንድ የስንዴ ቅንጣት በአማካይ ከአንድ መቶ ሃምሳ የጤፍ ቅንጣቶች ጋራ እኩል እንደሆነ ይገመታል፡፡ ይህ ደግሞ “ከትውልድ ሥፍራው” አልፎ በዓለም ካሉ የእኽል ዝርያዎች በሙሉ በመጠን ትንሹ ያደርገዋል፡፡ በደስታ ተክለ ወልድ መዝገበ ቃላት ይህ የእኽል ዘር በተከታዩ መንገድ ተበይኖ እንመለከታለን፤ “ጤፍ፤ የታናሽ እኽል ስም፤ የሣር ዐይነት ሙርዬ የሚመስል፡፡ (ተረት)፤ ሳይቸግር ጤፍ ብድር” (19962፡ 675)፡፡[2] በዓለም ምግብ ድርጅት ገጽ ላይ ሰፍሮ እንደምናነበው፣ ጤፍ ከኢትዮጵያ ውጪ ባሉ አገራት፣ ለምሳሌ በደቡብ አፍሪካ እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ ከከብቶች ቀለብነት ባለፈ የአፈር መሸርሸርንና የውሃ ብክነትን ለመቀነስ ታስቦ የሚለማ “ተራ ሣር” ነበር፡፡[3] ተወዳጅ ነው በሚባልባት እናት አገሩም ቢሆን በመጠን ማነሱን ታክከው የሚቀርቡ ንጽጽሮች አጓጉልነት አላጣቸውም፡፡ ለአብነት፣ “ከመጤፍ አልቆጠረኝም” እና “ሰው ጤፉ” የሚሉ አገላለጾች በደረጃ ማነስን በገሀድ ያውጃሉ፡፡

ጤፍ በጄኔቲካዊ አወቃቀሩ እጅግ የተወሳሰበ፣ በጾታ ቅንብሩ የተደባለቀ (ፈናፍንት)፣ በምግብ ይዘቱ የበለጸገ የእኽል ዓይነት እንደሆነ የአዝርእት ባለሙያዎች ያስረዳሉ (ሰይፉ 1997)[4]፡፡ ሰይፉ ከተማ በመስኩ ላይ የተካሄዱ ምርምሮችን በከለሱበት ጽሑፋቸው እንደሚያስረዱን፣ የጤፍን የትውልድ ቦታ በእርግጠኝነት መናገር ቢከብድም፣ ጄኔቲካዊ ብዝኃነቱን በማጤን ኢትዮጵያ እናት ምድሩ ልትሆን እንደምትችል መገመት አስቸጋሪ አይሆንም፤ “[T]he genetic diversity for teff exists nowhere in the world except in Ethiopia, indicates that tef originated and was domesticated in Ethiopia” (12)፡፡ ጤፍ በዓለም አቀፍ ደረጃ እጅግ ጥንታዊ ከሚባሉ ጥቂት የእኽል ዘሮች መካከል አንዱ ነው፡፡ በዚህ የእኽል ዘር ላይ ከተካሄዱ ምርምሮች መካከል ብዙዎቹ፣ Nicolai Vavilovን (1951)[5] መሠረት በማድረግ፣ ቅድመ ክርስቶስ ከ4000–1000 በኢትዮጵያ ውስጥ እንደበቀለና ተስፋፍቶ እንደለመደ ይገምታሉ፡፡ እንደ ጤፉ ሁሉ፣ “ኢትዮጵያዊው” ማረሻ፣ ከዕድሜው ጥንትነት ባለፈ ልደትና ዕድገቱም እዚሁ መሆኑን የሚያመላክቱ ምርምሮች አሉ፤ ለምሳሌ፣ Hubert Cochet ኢትዮጵያውያን ገበሬዎች በማረሻ ለ2000 ዓመታት እንዳረሱ ይጠቁማል (2011፡ 31)፡፡[6]
በኢትዮጵያ ውስጥ ከሦስት ሺህ በላይ ዘመናትን ያስቆጠረው፣ ከአገሪቱ ሕዝብ መካከል 70 ከመቶው በእንጀራ መልክ ይመገበዋል ተብሎ የሚገመተው ጤፍ (ታደሠ 2017፡ 50) በሦስቱ ዐበይት የሥነ ልሳን ቡድኖች ተቀራራቢ ስያሜም አለው፡፡ በአማርኛ “ጤፍ”፣ በኦሮምኛ “tafi” በትግሪኛ “ጣፍ”፡፡ በቀለም ስርጭትም ረገድ ወተት ከመሰለ ነጭ (ማኛ) አንስቶ እስከ ጥቁር ድረስ የሚዘልቁ አራትና አምስት ቀለማትን ያቅፋል (አዳም በሁሉም ቀለሞች የሚጫወት ሲሆን የበቀለ ምርጫ ጥቁሩ ነው)፡፡ እንዲህ ያለው የባሕርይ ውስብስብነት፣ የጾታ መንታነት፣ ኅብረ ቀለማዊነት ጤፍን--በአዳም ረታ ጥበበ ቃላት እና በበቀለ ዕይታዊ ጥበብ--ውስጥ ለብሔራዊ ትእምርትነት የተመቸ መባያ አድርጎታል፡፡ “ማረሻ” በበኩሉ ኢትዮጵያውያን የወል ምንትነታቸውን ከሚቀርጹባቸው ብሉይ ዕሤቶች መካከል አንደኛው ነው፡፡ የወልነቱን በዐበይቱ የኢትዮጵያ ቋንቋዎች ውስጥ ባለው የስያሜ ተወራራሽነት መረዳቱ አያሰቸግርም (የአማርኛው “ማረሻ”-- በግእዝ “ማሕረስ”፣ በኦሮምኛ “maarashaa”፣ በትግርኛ “ማሕረሻ” የሚሉ አቻዎች አሉት)፡፡ ብሉይ ነው ስል አንድም፣ የዘፍጥረቱን ጥንታዊነት፤ አንድም፣ የጊዜ ጥልቀቱን ታክኮ የሚመሠረተውን ባህል ጽኑእነት ማመልከቴ ነው፡፡ በተፈጥሮው ቀጥ ያለው፣ የተሳለውና የሾለው ማረሻ፣ በበቀለ ትርኢቶች ውስጥ በከያኒው ፈቃድ፣ ፍላጎትና እጅ መዋቅሩ ተናግቶ፣ “ተፈጥሮው” ተዛብቶ ልክ እንደ ጤፍ ወደ ፈናፍንትነት ተቀይሯል፡፡ የበቀለ ማረሻዎች መዋቅር መናጋት የአድሏዊው የተባዕትነት ሥርዓት ፈርሶ በአዲስ ተምኔታዊ ሥርዓት የመተካቱ አምሳያ ነው፡፡ ከዚህ ሥርዓት ውስጥ ነው እንግዲህ ከያኒው አዳዲስና ነባር ዕሤቶች ተዳርተው የሚሰናኙበትን ብሔራዊ ትእምርት ለመፍጠር የሚታገለው፡፡[7]

ጤፍ እና ማረሻ ኢትዮጵያውያን ጥልቅ ከሆነ ጊዜ፣ የጋራ ታሪካቸውን፣ ርእዮታቸውንና ንጽረታቸውን የሚጠልቁባቸው፤ ሩቅ ከሚባል ትናንት የወል ልቡናቸውንና ምንትነታቸውን የሚያደሩባቸው “ቁሳዊ” ዕሤቶች ናቸው፡፡ ቤኔዲክት አንደርሰን፣ “It is the magic of nationalism to turn chance into destiny” (1983፡ 12)[8] እንዳለው ዕጣ ፈንታቸው ጭምር ተጠላልፎ የተሰናኘባቸው የወል ዕሤቶች፡፡ ማን ከዕጣው ማምለጥ ይቻለዋል? እንደሚታወቀው እንዲህ ያለ ዕሤት በጥልቅ ጊዜ እና በጽኑእ መሠረት ላይ የሚቆም አገር ለማነጽ ምቹ ዕድል ይፈጥራል፡፡ በእርግጥ አንድ ማኅበር በጽናት ይቆም ዘንድ ዕጣውን ከቋጠረበት ሩቅ ትናንት በተጨማሪ፣ በገነነ “የሕዝብ ማኅበራዊ ልቡና” ነገውን የሚዋጅበት የጋራ ስኬት እንደሚያስፈልገው አሌ አይባልም፡፡ ለዚህ ዓይነቱ ስኬት ጤፍ እንግዳ አይመስለኝም፡፡ ትናንት፣ ጤፍን ለሰው ልጅ ምግብነት በማዋል ረገድ ኢትዮጵያ ከዓለም ብቸኛ አገር ነበረች፡፡ ዛሬ፣ በተለይ በአውሮፓና በሰሜን አሜሪካ በሚኖሩ፣ እንጀራን መለያቸው ባደረጉ በ“ነባሬ ባዕድ”[9] (diaspora) ኢትዮጵያውያን በሚተዳደሩ ምግብ ቤቶች አማካይነት ዝናን ያተረፈው ይህ የእኽል ዘር የኢትዮጵያን ድንበር ተሻግሯል፡፡ በጣዕሙ፣ በምግብ ይዘቱና ለጤና ባለው ጠቀሜታ ከተመጋቢው እኩል በሥነ ምግብ ተመራማሪዎች ዘንድ ተወዳጅ የሆነው ጤፍ በትልልቆቹ የዓለም የመገናኛ ብዙኋን ሳይቀር (ለምሳሌ፣ በBBC, VoA, The Washington Post, The Guardian, The New York Times, ወዘተ.) “the next ‘super grain’ of the World” የሚል መወድስ ወርዶለታል፡፡ ይህንን ዝና ተከትሎ ሊመጣ የሚችለው ማኅበራዊ ከፍታ እና ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታ--(as a national branding) ብሔራዊ ክብርና ኩራትን የመፍጠር አቅም አለው፡፡ የጤፍ ታሪካዊ፣ ባህላዊ እና ማኅበረ-ኢኮኖሚያዊ ፋይዳው አንድም በመከባበር ላይ የተመሠረተ አንድነትን ለመፍጠር የሚያግዝ፤ አንድም በጎሣ፣ በሃይማኖት እና በቋንቋ ምክንያቶች የተፈረቀቀውን ብሔራዊ ልቡና (the national psyche) ለማከም የሚያስችል ዕድል እመስጠቱ ላይ ነው፡፡[10]

III
ትኩረታችንን ወደ ዛሬው ትርኢት እንመልስ፡፡ “ጤፍና ነጻነት”፡፡ ጤፍ የ“ኢትዮጵያ” እና “የኢትዮጵያዊነት” ብሔራዊ ትእምርት፤ ጋሻ በበኩሉ የነጻነት እና የአርበኝነት ማኅደር መሆኑን በመግቢያዬ አመልክቻለሁ፡፡ እንዲህ ያለው የጋሻ ትርጉም ህልው በሆነበት ባህል ውስጥ ጭምር ታውቆ የሚሠራበት ነው፡፡ በትርኢቱ ውስጥ ከቀረቡት ሥራዎች ብዙዎቹ ከጤፍ እና ከጋሻ ተራክቦ የተገኙ ናቸው፡፡ ይህ ማለት ግን ሁለቱ ጉዳዮች በሁሉም ትዕይንቶች ውስጥ እኩል ሥፍራ አላቸው ማለት አይደለም፤ በፍጹም፡፡ ጤፍ በሚናው ይልቃል፡፡ የጭብጥ ክትትል ከመፍጠር፣ የመተርጎሚያ ዐውድ ከመተለም ባለፍ ዝርው ህልውናም አለው፡፡ ጤፍ በቤት ውስጥ ቁስነት ተከስቷል፤ የግድግዳ ምርጊት ሆኖ ተገልጧል፤ ወዘተ፡፡ ጤፍ ታሪክ ነው፤ ምጣኔ ሀብት ነው፤ ፖለቲካ ነው፤ ርእዮተ ዓለም ነው፡፡ በጤፍ የሰው አካል ተገንብቷል፤ የሰው ገጽ ተነድፏል፡፡ ገጻተ ሰብኡ ከጤፍ መልኩንም ይዘቱንም ወርሰዋልና ወደ ጤፍነት ተለወጡ ማለትም እንችላለን፡፡ ከተጨባጭ ሁነቶችና ህልውናዎች ባለፈ ጤፍ ለልእለ አካላዊ ክስተቶች ማድሪያነት ውሎም እንመለከታለን፡፡ ለምሳሌ፣ “ጓዳና ግርግዳ” የሚል ርእስ በተሰጠው፣ በቀጫጭን ዘንጎችና በጥቁር ጤፍ ትግግዝ በተቀናበረ ግድግዳ ላይ (በጤፍ ቡኮ የተመረገ፣ ጋሻ ያዘለ ግድግዳ) ከያኒው ይሁነኝ ብሎ በተዋቸው ሽንትር ሽንቁሮች ውስጥ አሳልፈን የምናየው “የቤተ ክርስቲያን” ጨርቅ ልእለ ፍጥረት ህላዌ ከልደትና ሞት ጋራ የታተመበት ነው፡፡ በመሆኑም ጤፍ በትርኢቱ ውስጥ የነገረ ሰብእን ዕጣ የምናሰላበትን ስብርባሪ አፍታ ጭምር ይሰጠናል ማለት ነው፡፡

በትርኢቱ ውስጥ በጤፍ ከተገነቡ ምስሎች መካከል ገጸ ሰብእ[11] የተነደፈው በሁለት ተከታታይ ትዕይንቶች ውስጥ ብቻ ነው፤ በ“Gluten-free-dom I” እና በ“Gluten-free-dom II”፡፡ እነዚህ ትዕይንቶች “ተከታታይ” ብለን ብቻ የምናልፋቸው አይመስሉኝም፡፡ ይልቁንም እጅግ በተወሳሰበ ትእምርታዊነትና በተራቀቀ ዘይቤ የተከየኑ፣ ለፈርጀ ብዙ ንጽጽርና ትርጓሜ የተመቹ ወደረኛ ቅርጾች ናቸው፡፡ ኋለኛውን መነሻ እናድርግ፡፡ ጀርባ ለጀርባ እንጂ ፊት ለፊት የማይተያዩ፣ ትከሻ ለትከሻ ገጥመው ክብ የሰሩ የሰባት ነፍሰ ጡሮች ትዕይንት ነው፡፡ በዚህ ትዕይንት ውስጥ ሴቶቹ ክብነቱን ጠብቆ በጠባቡ በሚዞራቸው ቡላ ቀለም ያለው የአመድ ደለል ላይ ቆመዋል፡፡ ደለሉን ተከትሎ በክቡ የሰፈነው ነጭ አመድ ከሸማ የተሠራ ምንጣፍ፣ በዙሪያው የተኮለኮለው የከሰል ሰልፈኛ ደግሞ ጥቁር ጥለት ይመስላሉ፡፡ በሆዳቸው ፍሬ የያዙ ሰባት ሴቶች የተደራረቡ እጆቻቸውን ሐፍረታቸው ላይ ጣል እንዳደረጉ፣ እንጀራ የለበሰ ጋሻ አናታቸው ላይ እንደደፉ፣ በአክብሮት ይሁን በፍርሐት አልያም በሐፍረት አቀርቅረዋል፡፡
ሁለተኛው ትዕይንት የአንድ ሰው “ገድል” ነው፡፡ ይህንን ገድል እኔ “ገልና ገልቱ” ብዬ እጠራዋለሁ፡፡ (“ገል” የጋን ስባሪ፤ “ገልቱ” ያልሠለጠነ፣ በድንቁርና የተደፈነ፡፡) ዙሪያውን በተሰባበሩ ሸክላዎች የተከበበ፣ ከምድር ከፍ ብሎ የታነጸ፣ ባለ ስድስት ማዕዘን ቅርጽ ያለው ጡብ ገዝፎ ይታያል፡፡ ሙቀት ፍለጋ እጆቹን ወደ ፊት የዘረጋው ሰው እጡቡ አናት ላይ ባፍጢሙ እደፋው የአባቶቹ ጋሻ ላይ “ተመቻችቶ” ተቀምጦ “የደቀቁ የሸክላ ገሎችን በተመስጦ ይሞቃል”፡፡ ሁለቱ ትይዕንቶች የመከታተል ብቻ ሳይሆን እርስ በእርስ የመተረጓጎም ባሕርይም አላቸው፡፡ ይህንን ለማጤን እላይ በገለጻዎቹ ውስጥ የሰፈሩትን ወደረኛ ድርጊቶችና ሁነቶች ማነጻጸሩ ብቻ በቂ ይመስለኛል፡፡

ሴቶቹ በገዛ ፈቃዳቸው ፋታ ለማይሰጥ፣ ድካም ለበረታበት፣ ህመም ላለበት ኃላፊነት ራሳቸውን የሞሸሩ ይመስላሉ፡፡ አንድም የቁጥራቸው ሰባትነት የኃላፊነቱን ክብደት ያጸናል፡፡ ሰባት ቁጥር በትውፊት፣ በሃይማኖት፣ በኪነት፣ ወዘተ. ውስጥ ምልዐትን፣ ፍጹምነትን ለማመልከት ተመላልሶ የሚመጣ ነባር መባያ ነው፡፡ ፍጹምነቱና ሙሉነቱ የበረከትም የቅጣትም ሊሆን ቢችልም፡፡ አንድም ሴቶቹ የቆሙበት የአመድ ደለልም ሆነ አካላቸው ተገጣጥሞ የፈጠረው የቅርጽ ክብነት እላይ በቁጥር ጸና ያልነውን በድካምና በህመም የተሞላ ኃላፊነት ፍጹም ያደርገዋል፡፡ በክብነት ውስጥ መውጫ ቀዳዳ ይጠፋል፤ መነሻና መድረሻ ይታጣል፡፡ ለእረፍት የሚሆን ጥጋት አይሰጥም፡፡ በቀለ በምስሉ መግለጫ ላይ በገሀድ እንደሚጠቁመን ሰባቱ ሴቶች በዝርው ሰባቱን ቀናት ይወክላሉ፡፡ በዚህም ሰንበት ተገድፏል፤ የለመድነው የጊዜ መስፈሪያ ተሽሯል፡፡ ቀናቱ በሴቶቹ ድርጊት ተቃኝተው “ጊዜ” ከሰው ጋራ የሚለያይበት መስመር ደብዝዟል፡፡ መነሻ፣ ማጋመሻ፣ መዳረሻ የሚባሉ አንድም፣ የድርጊትና የሁነትና መሥፈሪያዎች፤ አንድም የጊዜ ዋቢዎች ሳስተዋል፡፡

እላይ በእንጥልጥል ወደተውነው ጉዳይ እንመለስ፤ “ገሎችን መሞቅ” ምን ማለት ነው? ከከያኒው ምስክርነት ባሻገር የወጣቱ የእጅ አዘረጋግ ሁኔታ በሙቀቱና በአካሉ መካከል በፈጠረው ሚዛን ሙቀትና ምቾት መኖራቸውን እንረዳለን፡፡ ግን እሳቱ ወዴት ነው? የሙቀቱ ምንጭስ ምንድ ነው? ለእነዚህ ጥያቄዎች በአንድምታ የምንገልጠው እውነታ ካልሆነ በቀር፤ በቀጥታ የምናገኘው መልስ ያለ አይመስለኝም፡፡ በባለ ስድስቱ ማዕዘን ጡብ ዙሪያ በሰፊው የፈሰሱት የገል ስብርባሪዎች በኢትዮጵያውን የቆየ ታሪክ ውስጥ ቋሚ ሥፍራ ያላቸው፣ በሸክላ የተሠሩ አገረ ሰብአዊ ዕደ ጥበባት ናቸው፤ በየዓይነቱ --የጀበና፣ የምጣድ፣ የድስት፣ የጋን፣ የጣባ፣ የዕጣን ማጨሻ፣ ወዘተ. ስብርባሪዎች፡፡ ስብርባሪዎቹን በቅርበት ላጤነ ሰው ዕደ ጥበባቱ በእርጅና ምክንያት ከሰርክ ግብራቸው የተገለሉ አይመስሉም፡፡ ይልቁንም ከነወዛቸው ከነጉልበታቸው ያሉ፣ ከግብራቸው በግድ ተነቅለው የደቀቁ ነው የሚመስሉት፡፡ በሌላ ቋንቋ ሙቀቱ የሚመነጨው ከገሎቹ ትኩስነት ነው፡፡ ትኩስነት፤ አንድም፣ ከእሳት ምድጃ የሰበሰቡትን ሙቀት ይዞ ማቆየት ነው፡፡ ገልቱው ዕደ ጥበባቱን ከተሰየሙበት ምድጃ ላይ ነቅሎ --ቡናና ወጡን ደፍቶ፣ ዳቦና እንጀራውን ገልብጦ--ጀበናውን፣ ድስቱን፣ ገበር ምጣዱን፣ ምጣዱን አንክቶ፣ እንካቹን ሜዳ ላይ ዘርቶ ትኩስነታቸውን እየሞቀ ነው፡፡ አንድም በዘይቤ ተራ እንናገርና ትኩስነት አፍላነት ነው፡፡ የአገልግሎት ዘመን አለመጋመስ፡፡ ከብርታትና ጥንካሬ ጋራ መሆን፡፡ ጠላውን ደፍቶ፣ እርጎውን ገልብጦ፣ ወዘተ. ያደቀቃቸው የሸክላ ውጤቶች፡፡

በዚሁ ተጠየቅ ከተጓዝን የሴቶቹን አቋቋም በመመርመር በሰባት ቁጥር እና በክብ ቅርጽ ትግግዝ ጸና ያልነውን ህመም በተጨባጭ መመልከት እንችላለን፡፡ የሴቶቹ ፋታ የለሽነት ድርጊቶቹንና ሁነቶቹን በሙሉ ወደማያቋርጥ ሂደትነት ለውጧቸዋል፡፡ ይህንን ለማጤን--በተለመደው አገላለጽ--እንጀራ የጠመጠመ ጋሻ ከሰፈነበት የራስ ጸጉራቸው፣ በአመድ ደለል እስከተደበቀው የእግር ጥፍራቸው ድረስ መመልከቱ በቂ ነው፡፡ አመዱ እና እንጀራው ትይዩ ናቸው፤ አንዱ ምርት ሌላው ግርድ፡፡ ከአናት እንጀራው በተመረተ ቁጥር ከስር አዲስ አመድ ይወድቃል፡፡ አዲስ አመድ --ትኩሣቱን ያልጨረሰ አመድ፤ ረመጥ፡፡ ይህ ማለት ሴቶቹ ረመጥ ላይ ቆመዋል እንደማለት ነው፡፡

ቀደም አድርጌ ለማሳየት እንደሞከርኩት ሴቶቹ እንዲህ ያለውን በድካምና በህመም የተሞላ ኃላፊነት በፈቃዳቸው መርጠው ተቀብለዋል፡፡ በማሕፀኗ ሽል የያዘችን እናት በረመጥ እስከመድበን የሚያደርስ መስዋዕትነት ምን የሚሉት ኃላፊነት፣ እንዴት ያለ ዓላማና ተልእኮ ነው? የራስን ሰብእና የሚያደቅቅ፣ ህልውናን የሚያመነምን፣ ሕይወትን የሚያሰልል ተግባር ውስጥ በፈቃድ መሳተፍ ራስን ለከፋ ጉዳት ማጨት ይመስላል፡፡ የፈቃድ ጉዳት (self-destruction)፣ ከፍ ሲልም የፈቃድ ሞት ከዳግም ልደት ጋር የሚዛመዱበት እንዲህ ያለው አቀራረብ ሚታዊ አመሳሰል ነው፡፡ ይህን ዓይነቱን አመሳሰል በሚቶሎጂ ውስጥ በብሉየ መዋዕልና[12] ደንብ ከተቀረጹ ምስሎች (archetypal imageries) ጋራ አቆራኝተን መመልከት እንችላለን፡፡ በሆዳቸው ፍሬ የያዙ ሴቶች ትከሻ ለትከሻ ገጥመው ክብ መሥራታቸው፣ በሠሩት ክበብ ውስጥ ረመጥ ላይ መቆማቸው፣ በአመድ ደለል መያዛቸው፣ እንጀራ “ማብቀላቸው” በአንድ ግዜ ኦሮቡረስን (በክብነት) እና ፊኒክስን (በረመጥነት-አመድነት) አቃልጠን እንድናስብ ያደርገናል፡፡ ራሷን አቃጥላ ከትቢያዋ ላይ ነፍስ የምትዘራው ፊኒክስ (Phoenix) እና በክብ ቅርጽ ከጅራቱ አንስቶ ሙሉ አካሉን በልቶ በአዲስ ህልውና የሚከሰተው አሮቡሮስ (Ouroborus) “ሁለንተናዊ” ሊባሉ የሚችሉ የህመምና ድኅነት፣ የሞትና ልደት ትእምርቶች ናቸው፡፡ ባዶ እግራቸውን ረመጥ ላይ የቆሙ ሰባት እናቶች በቸልታ የተጎዳውን ነባር ምንትነት፤ በሆዷቸው የያዟቸው ሰባት ፍሬዎች ደግሞ እንደ አዲስ ይወለድ ዘንድ የሚጠበቀውን ርእይና ርእዮት ይወክላሉ፡፡ ከዚህ ትዕይንት ዓላማዎች መካከል አንዱና ምናልባትም ቀዳሚው ለዘመናት ለኖረው፣ ዳሩ ግን ቸል ለተባለው የእናቶች ህመምና ድካም--የላቀ ብሔራዊ ተግባር--ዕውቅና መስጠት ነው፡፡ ይህ ዕውቅና ልዕለ ሰብአዊ እና ልዕለ ታሪካዊ እንጂ ተርታና ሰርካዊ አይደለም፡፡ በሌላ ቋንቋ፣ ከያኒው ከፍ ባለ የአከያየን ስልትና ርእዮት እናቶችን ጥልቅ ጊዜ ውስጥ በመትከል ወደ ሚታዊ ተጋዳሊነት ቀይሯቸዋል፡፡ በምላሹም ከዚያው ጥልቀት ውስጥ በጽናት የሚቆም ብሔራዊ ትእምርት እና ብሔራዊ ምንትነት ለማስገር ሞክሯል፡፡

አንድም እናቶች ካለመኖር ህጽን መኖርን አስገኝተዋልና ለዚያም ኪናዊ ውዳሴ እንደ ማውረድ ሊቆጠር ይችላል፡፡ በአንዳንዶች ግምት “ጤፍ” የሚለው መጠሪያ “ጠፋ” ከሚለው ቃል የተገኘ ነው፤ ጠፋ፣ መኖር አቆመ፣ ህልውናው አበቃ እንደማለት፡፡ በሌላ ቋንቋ የዚህ የእህል ዘር የመጠን አነስተኛነት ከመኖር ይልቅ ላለመኖር ይቀርባል እንደማለትም ነው፡፡ የ“ጤፍ” የፍቺ ነቅኡ “ጠፋ” የሚለው ግስ ከሆነ፣ አንድም፣ ጤፍ የምንለው፣ በጣት የምንቆነጥረው ደቃቅ ነገር በተጨባጭ አለመኖርን ያስተማስላል (the representation of absence, the visibility of invisibilty) እንደማለት ነው፡፡ አንድም ዐውራውን የብሔራዊ ሚቶች መሻት--የመነሻዎች ሁሉ መነሻ የመሆንን፣ ከምንምነት ነቅእ የመፍለቅን መሻት--ይጠልፍልናል፡፡ ጤፍ አለመኖርን ከወከለ ከጤፍ የምንጠልቀው “ኢትዮጵያዊነት” ከእመ አበ አልቦ እንደተገኘ (creation ex nihilo, that is, creation from nothing) ይቆጠራል፡፡ በዘይቤ ተራ እንነጋገርና የኢትዮጵያ ገበሬ “አለመኖርን” ይዘራል፡፡ እናቶች ደግሞ ከአለመኖር ማሕጸን “እንጀራን” የመሰለ ግዙፍ ኑባሬ ያዋልዳሉ እንደማለት ነው፡፡ ከጤፍ አብራክ እንጀራ የመክፈሉን ጉዳይ፣ እናቶቹ በሆዳቸው ከያዙት ጽንስ መወለድ ጋራ አቆራኝቶ ማየት ይቻላል፤ ያ ጽንስ አንድም በነባርና በአዳዲስ እሴቶች ትብብር ይሸመናል ያልነው “ኢትዮጵያዊነት” (pan-Ethiopianism) ነው፡፡ የእንጀራው አናት ወጥቶ በጋሻ ቅርጽ መስፈኑ ደግሞ የልደቱ መፈጸም ማረጋገጫ ትእምርት ነው፡፡ ጋሻ የአርበኝነትና የነጻነት ትእምርት፤ ጤፍ ደግሞ የኢትዮጵያና የኢትዮጵያዊነት ማደርያ ነው ካልን፣ በጋሻ መልክ የተከሰተው እንጀራ የዚህ ማረጋገጫ ሰንደቁ (the symbol of national imaginary) ይሆናል፡፡ አንድም በጋሻ ቅርጽ አናታቸውን የከበበው እንጀራ በሰማዕትነት እንዳገኙት የብርሃን አክሊል (halo or nimbus) ሊቆጠር ይችላል፡፡ እንዲህ ያለው ሐቲት ለኪነቱ በ“በብሉየ መዋዕልና” ደንብ ኢትዮጵያንና ኢትዮጵያዊነትን አጥልቆ የሚተክልበትን ረቂቅ ዐውድ ይሰጠዋል፡፡
ኢትዮጵያውያን አንጀራን መመገብ የጀመሩበትን ጊዜ የሚያመለክት እርግጠኛ መረጃ የለም፡፡ ነገር ግን የእንጀራን መነሻ የሚጠቁሙ፣ ዘመኑን እስከ ቅድመ ክርስቶስ እስከ 100 ዓ.ዓ.

የሚያደርሱ የቃል ተረኮች እንዳሉ ስትዋርትና አስናቀ ይናገራሉ (1962: 127)[13]፡፡ በእነዚህ ተረኮች ወስጥ እንጀራ ኢትዮጵያውያን በተቸገሩ ወቅት ከልእለ ፍጥረት ህላዌ የተሰጠ በረከት ተደርጎ ነው የሚቀርበው፡፡ (በበቀለ ኪነት ውስጥ ያንን ሚና ወደ ሚታዊ ህልውናነት የተሸጋገሩት እናቶች ወስደውታል):: ቀደም አድርገን የጠቀስነው የታደሠ ጥናት እንደሚያመላክተን (2017፣ 50) ከኢትዮጵያ ሕዝብ ውስጥ 70 ከመቶ ያህሉ ጤፍን በእንጀራ መልክ ተመጋቢ ነው፡፡ ይህ ቁጥር የጤፍ እንጀራን ለብሔራዊ ምግብነት የሚያበቃው ይመስለኛል፡፡

ጋኖቹን[14] አንክቶ፣ ባፍጢሙ እደፋው ጋሻ ላይ ተቀምጦ ስብርባሪ ገሎች እየሞቀ በምቾት የሚመሰጠው ገልቱ በፈንታው ፍቺው የዚህ ተቃራኒ ነው የሚመስለው፡፡ በእኔ አረዳድ ትዕይንቱ የዘመናችን ክፉ አባዜ--አገር ለዘመናት ጸንታ የኖረችባቸውን የዕሤት ሥርዓቶች፣ የጋራ ታሪኮች፣ የወል ልቡናዎች የመቀናቀን አባዜ--በስላቅ የተነደፈበት ነው፡፡ ስላቁ የቤቱን ማገር እየመዘዘ በሚያነድድ፣ መሠረቱን እየቆረቆረ ቤቱን ራሱ ላይ በሚንድ ገልቱ ላይ ቢያርፍም፣ አገራዊ አደጋው የምር እና ቅርብ መሆኑን ትላልቅ ጋኖችን በማውደም አሳይቷል፡፡ አገር ጸናባቸው ያልናቸው ረቂቅ ዕሤቶች ወጣቱን በከበቡት ስብርባሪ ገሎች ገዝፈው ይታያሉ፡፡ “ጋን” ከአገረ ሰብእ ጥበብነቱ ባሻገር አገር አጽንተው ያቆዩትን ረቂቅ ዕሤቶች ለመወከል የሚያበቃ ሥነ ልሳናዊ እና ሥነ ፍቻዊ ባሕርይ አለው፡፡ በተለይም ቃሉ “ጋኖች” ተብሎ በብዙ ቁጥር ሲጠራ የፍቺው ስፋት ከማጀት እስከ አደባባይ ይዘልቃል፤ “ጋኖች፤ ትልልቆች ሰዎች ዋኖች ጨዎች ጎምቱዎች አባቶች ዐዛውንቶች፡፡ (ተረት)፤ ጋኖች ዐለቁና ምንቸቶች ጋን ኾኑ” (ደስታ ተክለ ወልድ፣ 280)፡፡ አንድም፣ ከማጀት እስከ ቤተ መንግሥት የተዘረጋ ፍቺ አለው፤ ከጠላ መጥመቂያ፣ ከጠጅ መጣያ ቁስነት እስከ ንጉሥ መጠሪያት የሚደርስ ፍቺ፤ የጃን ሆይ አቻ ሆኖ፣ “ጋን ሆይ ፤-ገናና ሆይ፤--ጃን ሆይ፡፡” (280) እያስባለ፡፡
እስካሁን ለማሳየት እንደሞከርኩት Gluten-free-dom “I” እና “II” በተወሳሰቡ ትእምርቶች እና በተራቀቁ እይታዊ ሜታፈሮች የተከየኑ ድንቅ ምስሎች ናቸው፡፡ በምስሎቹ መካከል የሚካሄደው ንጽጽር ከዚህም አልፎ ልሄድ ይችላል፡፡ እኛ ይህን በይደር ዘግተን ለመጣጥፉ እንደ ማሳረጊያ ወደሚያገለግሉ አንድ ሁለት ነጥቦች እንለፍ፡፡

IV
በትርኢቱ ውስጥ ከቀረቡት ሥራዎች ብዙዎቹ --ከፀሐይ እና ጎጆ (ከባህል እና ተፈጥሮ ) መስተጋብር ከተቀሰቀሱ የሰርክ ደፋ ቀናዎች (“አሁንና ቅድም” I፣ II፣ III)፣ የዘወትር ስሜቶች (“አዙረኝ አዛዙረኝ”) አንስቶ፤ ረቂቆቹ የወል ዕሤቶች፣ የጋራ ልቡናዎች እስከተከተቡባቸው ምስሎች (“ጓዳና ግድግዳ”፣ Gluten-free-dom “I” እና “II”) ድረስ ከጤፍ እና ከጋሻ ትእምርታዊ ተራክቦ የተገኙ ናቸው፡፡ እርግጥ ነው እንዲህ ካለው የትርኢት ጠቅላይ ፈለግ የሚሸሹ ጥቂት ሥራዎች አይጠፉም፡፡ ለዚህ ደግሞ፣ “የገደል ማሚቶ”፣ “ቆሜ ተቀምጬ” እና “አዲስ ጠላ በሰባራ አንኮላ” አብነት ይሆናሉ፡፡ “የገደል ማሚቶ” ለኀልዮ እምብዛም ያልተጨነቀ፣ ምናልባትም የሄደ ድምጽ ተመልሶ የሚመጣበት የቅርጾች ጨዋታ ነው፡፡ በ“አዲስ ጠላ በሰባራ አንኮላ” ውስጥ የጤፍና የጋሻን የተናጠልም ይሁን የወል ህልውና በገሀድ ፈልገን ስለማናገኝ ሥራው ከትርኢቱ አጠቃላይ መንፈስ ያፈነገጠ ይመስላል፡፡ ይሔ ግምት ግን ኪነቱን ከቀሪዎቹ ሥራዎች ጋራ አናብበን መተርጎም ስንጀምር በቀላሉ የሚፈርስ ነው፡፡ እንዲህ፣ እንደ “ጤፍና ነጻነት” ባለ አንድ ወጥ ርእስ በተሰጠው ከፍ ያለ ትርኢት ውስጥ ሥፍራ ያገኙ፣ በተቀራራቢ የጊዜ ክበብ ውስጥ የተከየኑ ሥራዎች በአመዛኙ ተነጥሎ ከሚከናወን ዝግ ምልከታ ይልቅ ለአጎራባች (co-textual) እና ለዐውዳዊ (contextual) ምርምር ይጋብዛሉ፡፡ ይህንን አጠቃላይ የነገረ ፍካሬ መርህ ከግምት ካስገባን፣ ከያኒው በምስሉ መግለጫ ላይ ባቀረበው ፍቺ ብቻ ረግተን የምንቆም አይመስለኝም፡፡ ይልቁንም በአንድምታ ተጨማሪ ትርጉም ለማከል እንጋበዛለን፡፡ በእኔ እምነት በትርኢቱ ውስጥ በአካል ጭምር የተጎራበቱት Gluten-free-dom “I” እና “አዲስ ጠላ በሰባራ አንኮላ” ከጤፍ እና ጋሻ መጉደል ባሻገር በገሎቻቸው ተሳስበው በመንፈስ ይሰምራሉ፤ በጭብጥ ይከታተላሉ፡፡ በትርጓሜም እንደሚከተለው ይተጋገዛሉ፡፡
በጥንታዊው የሒሳብ ማሰላሰያ፣ በአባከስ አምሳያ የተበጀው በአራት ማዕዘን የብረት ፍሬም የታጠረ ምስል፣ ብረቱ ላይ ሻጥ ሻጥ ተደርገው አግድም የተዘረጉ ወልጋዳ የእንጨት ዘንጎች፣ በዘንጎቹ ላይ የሚንሸራሸሩ በቅርጽ