ሳምራዊት ባራኺ፦ በኮኾብ ፅባሕ ሰማይ ስር የረገፈችው ብሩህ ኮከብ

​ጥቅምት 10 ቀን 2017 ዓ.ም. በጋንታ አፈሹም ወረዳ፣ ኮኾብ ፅባሕ ቀበሌ የነበረው ድባብ ጭጋጋማና ቀዝቃዛ ነበር። ተፈጥሮ አስቀድማ የደረሰውን መርዶ የምታበስር ይመስል፣ የግራቪሊያ ዛፎች ቅጠሎቻቸውን አርግፈው በዝምታ ቆመዋል። በዚያች ምሽት፣ ገና የሃያ ዓመት ወጣት የነበረችው ሳምራዊት ባራኺ፣ በገዛ መንደሯ፣ በገዛ ጎረቤቷ፣ በገዛ ክብሯ ላይ የደረሰውን ጥቃት ተሸክማ መኖር እንደማትችል አውቃ ለዘላለም አይኖቿን ጨፈነች።

የሳምራዊት ታሪክ የግል አሳዛኝ ክስተት ብቻ አይደለም፤ የማህበረሰብ ቁስል፣ የህግ ፈተና እና የሰው ልጅ የጭካኔ ጥግ ማሳያ ነው።
​ከምሽቱ አንድ ሰዓት ገደማ፣ ሳምራዊት ወደ ቤቷ የምትመለስበት መንገድ በጨለማ ተዋጧል። በሪሁ ሃይሉ የተባለው ግለሰብ፣ ለቀናት ሲያደባ የቆየው አውሬነቱ በዚያች ሰዓት ነቃ።

ፖሊስ ባደረገው የፎረንሲክ ምርመራ እና የወንጀል ድርጊት ጥናት (Criminology) መሠረት፣ በሪሁ ድርጊቱን የፈጸመው በድንገት ሳይሆን ጨለማውንና የቦታውን ገለልተኝነት አስልቶ ነው። እንደነዚህ ያሉ ወንጀለኞች "የኃይል ቁጥጥር" (Power Reassurance) ፍላጎት እንዳላቸው የሶሺዮሎጂ ጥናቶች ያመለክታሉ። ጥቃቱ የወሲብ ፍላጎትን ከመጨረስ ባለፈ፣ ተጎጂዋን የማዋረድና የማንበርከክ ስነ-ልቦናዊ ግፊት የታከለበት ነበር።

​ድርጊቱ ተፈፅሞ በሪሁ እንደ ጥላ ሲሰወር፣ ሳምራዊት ግን በቆሰለ አካልና በተሰበረ መንፈስ መሬት ላይ ቀረች። ታዋቂው ደራሲ ፊዮዶር ዶስቶየቭስኪ በአንድ ወቅት እንዳለው፦ "አንድን ሰው ለመግደል የግድ ነፍሱን ማጥፋት አያስፈልግም፣ ክብሩን መግፈፍ ብቻ ይበቃል"። ሳምራዊት የደረሰባት ይሄው ነበር።

በሳይኮሎጂው ዓለም "Post-Traumatic Stress Disorder" (PTSD) የሚባለው ክስተት በሳምራዊት ላይ ነግሦ ነበር፤ ተጎጂዋ ራሷን እንደ ጥፋተኛ የምትቆጥርበት፣ ማህበረሰቡ የሚሰጣትን የተዛባ እይታ የምትሰጋበት አስከፊ የስነ-ልቦና ስብራት በውስጧ ተቀሰቀሰ።

​ጥቃቱ ከተፈጸመ በኋላ የነበሩት ጥቂት ሰዓታት ለሳምራዊት የገሃነም ያህል ነበሩ። በሶሺዮሎጂው ዘርፍ "Victim Blaming" (ተጎጂን መውቀስ) የሚባለው ማህበረሰባዊ ደዌ፣ ሳምራዊትን በቁሟ ገደላት።

"ለምን በዚያ ሰዓት ወጣች? ለምን አልጮኸችም?" የሚሉ የሰፈር ወሬዎች በምናቧ እየተመላለሱ አሰቃዩአት። የፖሊስ የወንጀል ምርመራ ዘገባ እንደሚያሳየው፣ ሳምራዊት ወደ ቤቷ ስትመለስ አካሏ ቆስሎ፣ ልብሷ ተቀዶ እና መንፈሷ ዝሎ ነበር። ሆኖም ግን፣ ከአካላዊ ጉዳቱ በላይ የደረሰባት "Secondary Victimization" (ሁለተኛ ደረጃ ተጎጂነት) ወይም ራሷን የመኮነን ስሜት ከቁጥጥሯ ውጭ ሆነ።

​ሳምራዊት የወሰደችው የራሷን ሕይወት የማጥፋት እርምጃ፣ በሳይኮሎጂው ዓለም "የተስፋ መቁረጥ ጫፍ" ይባላል። ጥናቶች እንደሚያሳዩት፣ ጥቃቱ ከደረሰባቸው የመጀመሪያዎቹ ሰዓታት ውስጥ የሚሰጥ የሕክምና እና የስነ-ልቦና ድጋፍ የሕይወትና የሞት ልዩነት ሊፈጥር ይችላል። ሳምራዊት ግን ያንን ድጋፍ አላገኘችም። ጥቅምት 11 ቀን ሊነጋ ሲል፣ ያንን መራራ ውሳኔ ወሰነች። የኮኾብ ፅባሕ ንጋት ያለ ሳምራዊት ፈገግታ ቀዘቀዘ። የሳምራዊት ሞት መላውን የጋንታ አፈሹም ማህበረሰብ አስቆጣ።

ቤተሰቦቿ በሃዘን ተደቁሰው ሳለ፣ የፍትህ አካላት ወንጀለኛውን በሪሁ ሃይሉን በቁጥጥር ስር አዋሉት።

​የሳምራዊት ታሪክ በዓለም ዙሪያ ካሉ ተመሳሳይ አሰቃቂ ክስተቶች ጋር ይመሳሰላል። እ.ኤ.አ. በ2012 በህንድ ኒው ዴሊ የተፈፀመው የ"ኒርባያ" (Nirbhaya) ጉዳይ መላውን ዓለም አስቆጥቶ ነበር። ያቺ ወጣት እንደ ሳምራዊት ሁሉ በጭካኔ ተደፍራ ለሞት ተዳርጋለች።

ልዩነቱ ኒርባያ በደረሰባት አካላዊ ጉዳት ስትሞት፣ ሳምራዊት ግን በደረሰባት የስነ-ልቦና ስብራት ምክንያት የራሷን ህይወት ማጥፋቷ ነው። በሁለቱም ሀገራት የታዩት ማህበራዊ ምላሾች ግን ተመሳሳይ ነበሩ፦ ህዝባዊ ቁጣ፣ ለሴቶች ደህንነት መጠየቅ እና የወንጀል ህግ ማሻሻያ ጥያቄዎች።

​ሌላው ተመሳሳይ ታሪክ በደቡብ አፍሪካ የታየው የአኔን ቦይሰን (Anene Booysen) ጉዳይ ነው። እ.ኤ.አ. በ2013 አኔን በግፍ ተደፍራ እና አካሏ ተቆርጦ ተጥላ ተገኝታለች። በደቡብ አፍሪካ የሚገኙ ሳይኮሎጂስቶች እንደገለጹት፣ እንዲህ ያሉ ወንጀሎች "Femicide" (ሴት በመሆናቸው ብቻ የሚፈፀም ግድያ) ተብለው ይፈረጃሉ።

በኢትዮጵያም የሳምራዊት ጉዳይ ከዚህ ጽንሰ-ሀሳብ ጋር ይገናኛል። ወንጀለኛው በሪሁ ሃይሉ የሳምራዊትን ሰብአዊነት ሳይሆን "እንደ ሴት" ያላትን ማንነት ለመርገጥ መሞከሩ በስነ-ልቦና ጥናቶች የተረጋገጠ የወንድነት የበላይነት መገለጫ ነው።

​በምዕራቡ ዓለምም ቢሆን፣ "Me Too" ንቅናቄ እንዲቀጣጠል ምክንያት የሆኑት በርካታ የታፈኑ የድፍረት ታሪኮች ናቸው። በዩናይትድ ስቴትስ የሚገኙ የሶሺዮሎጂ ተመራማሪዎች እንደሚሉት፣ ፆታዊ ጥቃት በሀብታምም ሆነ በድሃ ሀገራት የሚከሰት፣ ነገር ግን የፍትህ ስርዓቱ ጥንካሬ ልዩነት የሚፈጥርበት ጉዳይ ነው። በኢትዮጵያ አውድ፣ እንደ ሳምራዊት ያሉ የገጠር ወጣቶች ለጥቃት ተጋላጭነታቸው ይጨምራል። የመንገድ መብራት አለመኖር፣ የፖሊስ ጣቢያዎች ርቀት እና የባህላዊ ሽምግልና ተጽዕኖ ፍትህ እንዳይገኝ እንቅፋት ሊሆኑ ይችላሉ።

​የምስራቃዊ ዞን ማእከላይ ፍርድ ቤት ጥር 26 ቀን 2018 ዓ.ም. በዋለው ችሎት፣ በሪሁ ሃይሉን በ16 ዓመት ፅኑ እስራት ቀጣው። ፍርድ ቤቱ ውሳኔውን ሲያስተላልፍ የተጠቀመባቸው የህግ ነጥቦች በፖሊስ ጥናት የተደገፉ ነበሩ። የአስገድዶ መድፈር ድርጊት መረጋገጡ፣ የተጎጂዋ ህይወት ማለፍ እና የወንጀሉ ጭካኔ ተመዝግቧል።

ምንም እንኳን በሪሁ በቀጥታ ባይገድላትም፣ የሱ ድርጊት ለሳምራዊት ሞት "ቀጥተኛ መንስኤ" (Proximate Cause) መሆኑን ፍርድ ቤቱ በልበ ሙሉነት ተቀብሎታል።

​ሶሺዮሎጂስቶች እንደሚከራከሩት፣ 16 ዓመት እስራት ለጠፋው ህይወት በቂ ካሳ ባይሆንም፣ ወንጀሉ "ተቀባይነት የሌለው እና የሚያስቀጣ" መሆኑን ለማህበረሰቡ የሚያስተላልፈው መልእክት ትልቅ ነው። በኢትዮጵያ የወንጀል ህግ መሰረት፣ የአስገድዶ መድፈር ቅጣት እንደ ወንጀሉ ክብደት ይለያያል። የሳምራዊት ሞት ወንጀሉን ወደ "ከባድ የአስገድዶ መድፈር" ደረጃ ከፍ አድርጎታል። ይህም በሀገሪቱ የህግ ስርዓት ውስጥ ለሴቶች ጥበቃ የሚሰጥ ጠንካራ አቋም መኖሩን ያሳያል።

​ይህ አስለቃሽ ታሪክ እንዳይደገም ፖሊስ እና የማህበረሰብ አንቀሳቃሾች ትልቅ ሀላፊነት አለባቸው። በየቀበሌው የሚገኙ የፖሊስ መዋቅሮች በጨለማ ስፍራዎች ላይ ያላቸውን ክትትል ማጠናከር አለባቸው። በተለይ በገጠር ቀበሌዎች እንደ ኮኾብ ፅባሕ ያሉ አካባቢዎች የመንገድ መብራትና የጥበቃ ስራ ያስፈልጋቸዋል።

"ወንድነት" ማለት ጉልበትን በሴቶች ላይ ማሳየት አለመሆኑን የሚያስተምሩ የባህሪ ለውጥ ስራዎች ከልጅነት ጀምሮ መሰጠት እንዳለባቸው የሶሺዮሎጂ ባለሙያዎች ይመክራሉ።

​ከሳይኮሎጂ አንጻር፣ ተጎጂዎች ጥቃት ሲደርስባቸው መደበቅ ሳይሆን፣ ወደ ፍትህና ወደ ህክምና እንዲሄዱ የሚያበረታታ የፍቅር እና የድጋፍ ድባብ መፍጠር ይገባል። በቤተሰብ ውስጥ የሚደረግ ግልጽ ውይይት እንደ ሳምራዊት ያሉ ወጣቶች ህይወታቸውን ከማጥፋት ይታደጋቸዋል። በኢትዮጵያ አውድ፣ "ነውር" የሚለው ቃል ከተበዳይዋ ላይ ተነስቶ ወደ በዳዩ ላይ መዞር አለበት።

ጥቃቱን የፈፀመው እንጂ የተፈፀመባት ሰው ልትሸማቀቅ አይገባም።