Build a Trustworthy Digital Ethiopia!

Join our Digital Saturdays session : Cyber Month on Data Protection, Design Ethics, and Cybersecurity. Connect with policymakers, tech professionals, entrepreneurs, and the wider digital community as we explore the future of secure and ethical technology

📅 Oct. 17, 2026 | 8:30 AM

📍 The Urban Center, Addis Ababa

🔗 Register Now: https://bit.ly/3W9ZnJO

🤝 Hosted by The Urban Center & Ethio telecom
👉 Level up your digital safety! Reserve your spot now!
#ethiotelecom #telebirr #telebirrsuperapp #digitalafrica #digitalethiopia #realizingdigitalethiopia #cybersecurity #dataprotection #digitaltrust #digitalsaturday

#ጥቆማ

የአማራ ክልል ስቴት ዩኒቨርሲቲ በ2ኛ ዲግሪ በመደበኛ እና በኤክስቴንሽን መርሐግብር እንዲሁም በ3ኛ ዲግሪ በመደበኛ መርሐ ግብር በተመረጡ የትምህርት ፕሮግራሞች ተማሪዎችን ተቀብሎ ማስተማር ይፈልጋል፡፡

በ3ኛ ዲግሪ የሚሰጡ የትምህርት ፕሮግራሞች
➻ PhD in Public Policy & Leadership
➻ PhD in Political Economy & Governance
➻ PhD in Peace & Security Studies

በ2ኛ ዲግሪ የሚሰጡ የትምህርት ፕሮግራሞች
➻ Masters of Business Administration (MBA)
➻ MSc in Project Management
➻ MA in Public Policy & Leadership
➻ MA in Political Economy
➻ MA in Peace & Development
➻ LLM in Law & Economics
➻ MA in Urban Governance & Leadership

በ2019 የትምህርት ዘመን በግል ወይም በተቋማት ስፖንሰርሺፕ ለመማር ፍላጎት ያላችሁ እና የድኅረ-ምረቃ መግቢያ ፈተና (NGAT) ተፈትናችሁ ያለፋችሁ በዩኒቨርሲቲው ሬጅስትራር ቢሮ ቁ. 10 በመቅረብ ወይም በ https://forms.gle/j6owxvQw... በመጠቀም መመዝገብ የምትቸሉ መሆኑ ተገልጿል።

የምዝገባ ጊዜ የሚያበቃው 👇
መስከረም 30/2019 ዓ.ም

@tikvahuniversity

"አፍሪካ የሚያስፈልጋት ነፃና ገለልተኛ ተቋም ነው"
#ethiopia | አፍሪካ የኢኮኖሚና የፖለቲካ ነፃነቷ የሚከበረው ጠንካራና ገለልተኛ ተቋማት ስትገነባ ብቻ ነው ሲሉ የፓን አፍሪካ አቀንቃኝ የሆኑት ፖሮፌሰር ተናገሩ።

የፓን አፍሪካ ሀሳብ አቀንቃኝ የሆኑት ፕሮፌሰር ሉሙሙባ አፍሪካውያን ጠንካራና ገለልተኛ አህጉራዊ ተቋማትን መገንባት ካልቻሉ የፖለቲካም ሆነ የኢኮኖሚ ነፃነታቸው ሙሉ በሙሉ ሊከበር እንደማይችል ገለፁ።

ምሁሩ አህጉሪቱ አሁንም ድረስ በውጭ ሀገራት የኢኮኖሚና የፖለቲካ ተፅዕኖ ስር የምትገኘው የራሷን የነፃነት የፍትህና የልማት ተቋማት በበቂ ሁኔታ ባለመገንባቷ እንደሆነ አስገንዝበዋል።

ምሁሩ አፍሪካ የራሷን ችግር በራሷ አቅም የምትፈታበትና መብቷን የምታስከብርበት ጠንካራ ተቋም ከሌላት የስም ነፃነት ብቻውን ትርጉም አይኖረውም ብለዋል።

የውጭ ሀገራት ጣልቃ ገብነት የሚያበቃው አፍሪካውያን በጋራ የተመሰረቱና የህዝቦቻቸውን ጥቅም የሚያስጠብቁ ተቋማትን ሲገነቡ ብቻ ነው።

ዘላቂ ነፃነትና እድገት ለማረጋገጥ የአፍሪካ ህብረትና ቀጣናዊ ተቋማት ከጥገኝነት ተላቀው በራሳቸው እግር መቆም አለባቸው ነው ያሉት።

አፍሪካውያን መብቶቻቸውን ለማስከበርና የወደፊት እጣ ፈንታቸውን በራሳቸው ለመወሰን የተቋማት ግንባታን ቀዳሚ ተግባራቸው ሊያደርጉት እንደሚገባ ምሁሩ አሳስበዋል።

ሔኖክ ወ/ገብርኤል
#ethiopia #getutemesgen #africa #institution #freedom #economy #political #policy #panafricanist

የባንኮች የማበደር ገደብ ተነሳ‼
የብሔራዊ ባንክ የገንዘብ ፖሊሲ ኮሚቴ (ቁጥር 7) ስብሰባ ዋና ዋና ውሳኔዎችና የኢኮኖሚ አፈጻጸም አጭር መግለጫ:-

፩. ዋና ዋና የፖሊሲ ውሳኔዎች

📌የብድር ገደብ መነሳት፦ በባንኮች ላይ ተጥሎ የነበረው የዓመታዊ የብድር ዕድገት ገደብ (Credit Cap) ሙሉ በሙሉ እንዲነሳ ተወስኗል።

📌 የፖሊሲ ወለድ ምጣኔ ማሻሻያ፦ የብሔራዊ ባንክ የፖሊሲ ወለድ ምጣኔ (Policy Rate) በ1.0 በመቶ ነጥብ ከፍ በማለት ከ15 በመቶ ወደ 16 በመቶ እንዲያድግ ተደርጓል።

📌 የውጭ ምንዛሬ ተመላሽ ግዴታ (FX Surrender)፦ ላኪዎችና የውጭ ምንዛሬ አስገኚዎች ለባንኮች ገቢ የሚያደርጉት የውጭ ምንዛሬ ግዴታ ከ50 በመቶ ወደ 30 በመቶ ዝቅ እንዲል ተወስኗል።

📌 የኮሚሽን ምጣኔ ቅነሳ፦ ባንኮች ከውጭ ምንዛሬ ግዢ ጋር ተያይዞ የሚያስከፍሉት የኮሚሽን ምጣኔ ከ2.5 በመቶ ወደ 1.5 በመቶ እንዲቀንስ ተደርጓል።

   ፪. የኢኮኖሚ አፈጻጸም ማጠቃለያ
📌 የኢኮኖሚ ዕድገት፦ በ2017 በጀት ዓመት አጠቃላይ የሀገር ውስጥ ምርት (GDP) ዕድገት 9.2 በመቶ ይደርሳል ተብሎ ይጠበቃል።

📌የዋጋ ግሽበት፦ አጠቃላይ የዋጋ ግሽበት በሰኔ ወር 2018 ዓ.ም. ወደ 13.4 በመቶ ዝቅ ብሏል።

📌 የበጀት ጉድለት፦ የአገሪቱ የበጀት ጉድለት ከአጠቃላይ የሀገር ውስጥ ምርት (GDP) አንጻር ወደ 0.9 በመቶ ወርዷል።

📌 የውጭ ኢኮኖሚ ክምችት፦ አጠቃላይ የውጭ ክፍያ ሚዛን ትርፍ ያስመዘገበ ሲሆን፣ የውጭ ምንዛሬ ክምችት ማሻሻያው ከመደረጉ በፊት ከነበረው አንጻር በ20 እጥፍ አድጓል።
‎
Seledadotio
Seledadotio

Beyond the seat counts, Ethiopiau2019s 7th general election made history through historic policy debates, institutional neutrality, and safe, inclusive voting spaces for women.
#ethiopia #election #democracyinhousing ","delight_ranges":[],"image_ranges":[],"inline_style_ranges":[],"aggregated_ranges":[],"ranges":[{"entity":{"__typename":"Hashtag","__isEntity":"Hashtag","url":"https://www.facebook.com/h...
Beyond the seat counts, Ethiopia’s 7th general election made history through historic policy debates, institutional neutrality, and safe, inclusive voting spaces for women.
#ethiopia #election #democracyinhousing

የከተማ ይዞታን ለማስመለስ ክስ በይርጋ ይታገዳል?

(የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰባት ዳኞች በተሰጠ የህግ ትርጉም የተሰጠ የህግ ትንታኔ)
#ethiopia | በጠበቃና የህግ አማካሪ አልማው ወሌ የኢትዮጵያ ፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ከሰባት ያላነሱ ዳኞች የተሰየሙበት የሰበር ችሎት የካቲት 30 ቀን 2018 ዓ.ም በመ.ቁጥር 244308 የከተማ መሬት ይዞታን ለማስመለስ የሚቀርብ ክስ በይርጋ ይታገዳል ወይስ አይታገድም ? በሚለው አከራካሪ የህግ ነጥብ ላይ ሰበር ችሎቱ በሰጠው አስገዳጅ የሕግ ትርጉም ላይ የቀረበ አጭር ትንታኔ

የተከበሩ ጠበቃ እናመሠግናለን መልካም ንባብ

ኢትዮጵያ ፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ከሰባት ያላነሱ ዳኞች የተሰየሙበት የሰበር ችሎት የካቲት 30 ቀን 2018 ዓ.ም በመ.ቁጥር 244308 ላይ በሰጠው አስገዳጅ የሕግ ትርጉም ላይ የቀረበ አጭር ትንታኔ 1
ክፍል አንድ፡ መግቢያ እና የሥነ-ሥርዓት ዳራ 1
ክፍል ሁለት፡ የሦስቱ ቀደምት አስገዳጅ ውሳኔዎች አጠቃላይ ትንታኔ 1
ክፍል አራት፡ የሰባት ዳኞች ችሎት አዲሱ የሕግ ትርጉም 3
ክፍል አምስት፡ ተግባራዊ የተደረጉት የፍትሐብሔር ሕግ ድንጋጌዎች ትንታኔ 4
ክፍል ስድስት፡ ስለ አዲሱ ትርጉም ጥንካሬዎች 4
ክፍል ሰባት፡ የውሳኔው ማጠቃለያ እና ቀጣይ አንድምታዎች 4
7.1 አዲሱን ሕግ በመታየት ላይ ባሉ ጉዳዮች ላይ ያለመተግበር ትክክለኛነት፡ የሽግግር ድንጋጌዎችን በጥብቅ መከተል 5
7.2 የአመሳስሎሽ ትርጓሜ ችግር፡ የሕግ ክፍተትን ለመሙላት በተመረጠው ምንጭ ላይ የታየ የፅንሰ-ሐሳብ (የዶክትሪን) መዛባት 6
7.3 የክፍል 7 ጥማቂ 8
ክፍል ስምንት፡ አጠቃላይ ግምገማ 9

የኢትዮጵያ ፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ከሰባት ያላነሱ ዳኞች የተሰየሙበት የሰበር ችሎት የካቲት 30 ቀን 2018 ዓ.ም በመ.ቁጥር 244308 ላይ በሰጠው አስገዳጅ የሕግ ትርጉም ላይ የቀረበ አጭር ትንታኔ
ክፍል አንድ፡ መግቢያ እና የሥነ-ሥርዓት ዳራ
ከሰባት ያላነሱ ዳኞች የተሰየሙበት የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የካቲት 30 ቀን 2018 ዓ.ም. የሰጠው ይህ ውሳኔ በመ/ቁጥር 210477 ላይ ተሰጥቶ የነበረውን አስገዳጅ የህግ ትርጉም በመለወጥ ተሰጠው (Overruling) ውሳኔ ሲሆን በአገሪቱ የንብረት ሕግ ስነ ህግ እድገት እና በአስገዳጅ የህግ ትርጉም ስርዓት ላይ የራሱ የሆነ አንድምታ ያለው መሆኑ ይታመናል፡፡ ይህ አዲስ አስገዳጅ የህግ ትርጉም ለውጥ በችሎቱ የተሰጠው በፌዴራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 26(1) ድንጋጌ እና በሰበር ስነ ስርዓት መመሪያ ቁጥር 17/2015 አንቀፅ 14(2) በተዘረጋው ስርዓት ሲሆን ችሎቱ የተሰየመበትም ዋነኛ ምክንያትም የከተማ መሬት ይዞታን ለማስመለስ የሚቀርብ ክስ በይርጋ ይታገዳል ወይስ አይታገድም ? በሚለው አከራካሪ የህግ ነጥብ ላይ ሰበር ችሎቱ ቀደም ሲል በሰጣቸው አስገዳጅ ውሳኔዎች መካከል ሊታረቅ የማይችል ተቃርኖ በመፈጠሩ ነው፡፡ የጉዳዩ ምንጭ አቶ ጅላሎ ኩመል ሼህረዲ (አመልካች/ተከሳሽ) እና አቶ ታምራት መርከቡ ፍልቾ (ተጠሪ/ከሳሽ) በአዲስ አበባ ከተማ (ለሚ ኩራ ክፍለ-ከተማ፣ ወረዳ 08፣ ፊጋ ሰፈር በሚባል አካባቢ) በሚገኝ 2,000 ካሬ ሜትር የከተማ ቦታ ላይ ያደረጉት ክርክር ነው፡፡ ጉዳዩ ለሰባት ዳኞች ችሎት መመራቱ ሥነ-ሥርዓታዊ ሂደት ብቻ ሳይሆን ጥልቅ መሠረታዊ የሕግ ይዘት ያለው ጉዳይ ሲሆን ችሎቱም በሕግ አተገባበር ላይ ወጥነት እና ተገማችነትን የማረጋገጥ ኃላፊነቱን ለመውጣት በተጠቃሽ ውሳኔዎቹ መካከል የታየውን ተቃርኖ አስታራቂ እና ግልጽ አቋም ሊያዝበት የሚገባ መሆኑን በግልጽ አስፍሯል፡፡ ይህ እርስ በእርሱ የሚቃረኑ አስገዳጅ ውሳኔዎች ሥርዓታዊ የሆነ ችግር እንዳያስከትሉ ችሎቱ ራሱን በራሱ በማረም የወሰደው ዕርምጃ በኢትዮጵያ የአስገዳጅ የህግ ትርጉም ሥርዓት ውስጥ ያለውን ተቋማዊ ብስለት የሚያሳይ ነው ተብሎ ሊወሰድ የሚገባው ነው፡፡

ክፍል ሁለት፡ የሦስቱ ቀደምት አስገዳጅ ውሳኔዎች አጠቃላይ ትንታኔ

በመጀመሪያ ደረጃ በሰበር መዝገብ ቁጥር 43600 ጥር 05 ቀን 2002 ዓ.ም. የተወሰነውንና በቅጽ 10 የታተመውን አስገዳጅ የህግ ትርጉም በአጭሩ ስንመለከት ጉዳዩ አቶ ዳዊት መስፍን ከተጠሪ የመንግስት ቤቶች ኤጀንሲ ጋር ያደረጉት ክርክር ነበር፡፡ አቶ ዳዊት በአዲስ አበባ ከተማ (የቀድሞ ወረዳ 118፣ ቀበሌ 05) የሚገኝ መኖሪያ ቤት የባለቤትነት መብትን መሠረት በማድረግ ቤቱ እንዲለቀቅላቸው ክስ አቅርበው ነበር፡፡ ለዚህም በጥቅምት 23 ቀን 1985 ዓ.ም. የተሰጠ የከተማ ቤት ባለቤትነት ማረጋገጫ ደብተር አቅርበዋል፡፡ ተጠሪው (ኤጀንሲው) በበኩሉ፣ የፍትሐብሔር ሕግ ቁጥር 1845ን ማለትም የ10 ዓመቱን የውል ግዴታዎች ይርጋ ድንጋጌ በመጥቀስ የይርጋ መቃወሚያ አቅርቦ ነበር፡፡ የፌዴራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት እና የፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት የይርጋ መቃወሚያውን በመቀበል ክሱን ውድቅ አድርገውት ነበር፡፡ ጉዳዩ የቀረበለት የሰበር ችሎት ግን የማይንቀሳቀስ ንብረትን በተመለከተ የሚቀርብ የመፋለም ክስ በይርጋ ቀሪ የሚሆንበት አግባብ መኖር አለመኖሩን ጭብጥ አድርጎ በመያዝ ጥልቅ ትንታኔ ሰጥቷል፡፡ የሰበር ችሎቱ ትንታኔውን የጀመረው ማናቸውም ኢትዮጵያዊ የንብረት ባለቤት መሆኑ በሕገ-መንግስቱ አንቀጽ 40(1) የተረጋገጠ መሆኑን በማንሳት ሲሆን፣ በመቀጠልም የፍትሐብሔር ሕጉን የንብረት ድንጋጌዎች ማለትም አንቀጽ 1126፣ 1168፣ 1184፣ እና 1186 ደንጋጌዎችን እንዲሁም በፍ/ህ/ቁጥር 1188 እስከ 1192 ድረስ ያሉትን ድንጋጌዎችን ሙሉ ይዘትና መንፈስ በዝርዝር ተመልክቷል፡፡ ችሎቱ ወሳኝ ብሎ ያነሳው ነጥብ የፍትሐብሔር ሕግ ቁጥር 1192 "ባለሀብትነትን የሚያስቀር የይርጋ ዘመን" ብሎ ያስቀመጠው ለሚንቀሳቀስ ንብረት ብቻ መሆኑን እና ስለ ማይንቀሳቀስ ንብረት በዝምታ ማለፉን ነው፡፡ ከዚህም በተጨማሪ በአንቀጽ 1206 ሥር የተደነገገው የመፋለም ክስ የባለቤትነት መብት ከሁሉ የሰፋ መብት መገለጫ መሆኑን፣ እና የማይንቀሳቀስ ንብረት ባለቤትነት ዘላቂነት (Perpetuity) ያለው መብት በመሆኑ በይርጋ ቀሪ እንዳይሆን የሕግ አውጪው ፍላጎት መሆኑን አብራርቷል፡፡ በዚህም መሠረት የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1845 ድንጋጌን ተፈፃሚ ማድረግ የሕጉን አወቃቀርና መንፈስ የሚያፋልስ መሆኑን በመግለጽ፣ የማይንቀሳቀስ ንብረት የመፋለም መብት ክስ በይርጋ ቀሪ አይሆንም ወደሚል ድምዳሜ ደርሷል፡፡ ይህ ውሳኔ በፅንሰ-ሐሳብ ደረጃ ጠንካራ ቢሆንም፣ ዋነኛ ክፍተቱ ትንታኔው ሙሉ በሙሉ ታሳቢ ያደረገው "የግል ባለቤትነት መብት" (Private Ownership) መኖርን መሆኑ ነው፡፡ ጉዳዩ መኖሪያ ቤትን የሚመለከት ስለነበር ይህ አካሄድ ትክክል ቢሆንም፣ የባለቤትነት መብት በሕገ-መንግሥት በተከለከለበት መሬት ላይ ትንታኔው እንዴት ሊተገበር ይችላል ለሚለው ጥያቄ ምላሽ የሚሰጥ አልነበረም፡፡ ሆኖም ትርጉም በሌሎች ልዩ ህጎች ያሉትን የይርጋ ድንጋጌዎችን የማይነካ መሆኑ በማሳሳብ አልፏል፡፡
በሁለተኛ ደረጃ በሰ/መ/ቁጥ 69302 ታህሳስ 20 ቀን 2004 ዓ.ም. የተሰጠውን አስገዳጅ የህግ ትርጉም ስንመለከት፦ ጉዳዩ በአመልካች አቶ ሸለማ ነገሰ እና በተጠሪ አቶ ፋይሣ መንግስቱ መካከል በኦሮሚያ ክልል፣ ኖኖ ቤንጃ ወረዳ በሚገኝ የገጠር እርሻ መሬት ላይ የተደረገ ክርክር ነው፡፡ ተጠሪ አባቴ በሞት ከተለየበትמ 1985 ዓ.ም.

ጀምሮ አመልካች መሬቱን አላግባብ ስለያዘብኝ ይልቀቅልኝ ሲል ክስ ያቀረበ ሲሆን አመልካች በበኩሉ መሬቱን ለ18 ዓመታት መያዙን በመግለጽ ተከራክሯል፡፡ የስር ፍርድ ቤቶች መሬቱ እንዲለቀቅ የወሰኑ ቢሆንም የሰበር ችሎቱ ግን አርሶ አደሮች የእርሻ መሬት የማግኘትና ያለመፈናቀል መብት እንዳላቸው ሕገ-መንግሥቱ በአንቀጽ 40(4) መሠረት ማረጋገጡን ጠቅሶ፣ ይሁን እንጂ መሬቱን በሌላ ሰው የተነጠቀ አርሶ አደር ክስ ማቅረብ ስላለበት የጊዜ ገደብ የገጠር መሬት አዋጆች በግልጽ አለመደንገጋቸውን በማንሳት የሕግ ክፍተት መኖሩን አሳይቷል፡፡ የፍትሐብሔር ሕጉ የሁከት ይወገድልኝ ክስ የ2 ዓመት ይርጋን (አንቀጽ 1149(2)) መተግበር የአርሶ አደሩን ሕገ-መንግሥታዊ መብት አጥብቦ የሚገድብ በመሆኑ ውድቅ በማድረግ፣ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1677(1) ስር የተመለከተውን ድንጋጌ እንደ ድልድይ በዋቢነት በመጥቀስ የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1845 የ10 ዓመት ይርጋ በገጠር መሬት ይዞታ ላይ ተግባራዊ እንዲሆን ወስኗል፡፡ ይህ ውሳኔ ምንም እንኳን ከመዝገብ ቁጥር 43600 ፈጽሞ የተለየ አቀራረብ ይዞ የመሬት ይዞታን ከባለቤትነት መብት ነጥሎ በማየት የ10 ዓመት ይርጋ ተግባራዊ ያደረገ ቢሆንም፣ የውል ድንጋጌ የሆነውን የፍ/ህ/ቁ 1845 ድንጋጌን በቀጥታ መሬት ላይ ለመተግበር የሄደበት መንገድ በበቂ ሁኔታ ያልተብራራ መሆኑ እንደ ሂሳዊ ድክመት ሊነሳበት ይችላል፡፡

በሦስተኛ ደረጃ በሰ/መ/ቁ 210477 ታህሳስ 27 ቀን 2014 ዓ.ም. የተወሰነውንና አሁን የተሻረውን ስንመለከት፣ ጉዳዩ በአዲስ አበባ ከተማ ቦሌ ክፍለ-ከተማ ውስጥ የሚገኝ የከተማ መሬት ይዞታን በተመለከተ በአመልካቾች (የአቶ ነጋሳ ዱቤ ወራሾች) እና በተጠሪዎች (ወ/ሮ ጸሐይ ቹቾ እና ወ/ሮ ሴደሬ ንጉሴ) መካከል የተደረገ ክርክር ነበር፡፡ ተጠሪዎች ቦታውን ከ1993 ዓ.ም. ጀምሮ ለ19 ዓመታት መያዛቸውን በመግለጽ የይርጋ መቃወሚያ አቅርበው የስር ፍርድ ቤቶችም መቃወሚያውን ተቀብለውት ነበር፡፡ ሆኖም የሰበር ችሎቱ ይህንን ውሳኔ በመሻር፣ የቀረበው ክስ "የመፋለም ክስ" መሆኑን በመግለጽ የቤትን ባለቤትነት የተመለከተውን የሰ/መ/ቁ 43600 አመክንዮ በቀጥታ በመዋስ "የከተማ መሬት ይዞታን በተመለከተ የሚቀርብ የመፋለም ክስ በይርጋ አይታገድም" የሚል አስገዳጅ ትርጉም ሰጥቶ ነበር፡፡ የዚህ ውሳኔ ዋነኛ ስህተት የባለቤትነት መብትን (Ownership) እና የይዞታ መብትን (Holding rights) አንድ አድርጎ ማየት መቻሉ ነው፡፡ ሕገ-መንግሥቱ በአንቀጽ 40(3) መሠረት ግለሰቦች በመሬት ላይ የባለቤትነት መብት እንደሌላቸው እየደነገገ፣ በሰ/መ/ቁ 210477 የተሰጠው አስገዳጅ የህግ ትርጉም ግን የባለቤትነት መብት ጥበቃን (ከይርጋ ነፃ መሆንን) በመሬት ይዞታ መብት ላይ በመተግበሩ መሠረታዊ የሆነ የፅንሰ-ሐሳብ እና የሕግ ስህተት ተፈጽሞበት የነበረ ጉዳይ ነው፡፡

ክፍል ሦስት፡ በውሳኔዎቹ መካከል የነበረው ተቃርኖ እና የሕግ ማዕቀፎች
በእነዚህ ሦስት ውሳኔዎች መካከል የተፈጠረው ተቃርኖ እጅግ የጎላ እንደነበር በቀላሉ መገንዘብ ይቻላል፡፡ በአንድ በኩል መዝገብ ቁጥር 43600 በቤት ባለቤትነት ላይ የመፋለም ክስ ይርጋ የለውም ሲል፣ በሌላ በኩል በሰ/መ/ቁ 69302 በገጠር መሬት ይዞታ ላይ የ10 ዓመት ይርጋ ተፈፃሚ አድርጓል፡፡ በተቃራኒው ደግሞ በሰ/መ/ቁ 210477 የከተማ መሬት ይዞታን አስመልክቶ የቀረበን ክርክር የባለቤትነት ጉዳይ ከሆነው ከሰ/መ/ቁ 43600 ጋር በማመሳሰል የከተማ መሬት ክስ በይርጋ አይታገድም በማለት ወስኗል፡፡ ይህ ሁኔታ በመሬት ይዞታዎች (በገጠር እና በከተማ) ላይ የተለያየ እና ምክንያታዊ ያልሆነ የይርጋ አተገባበር እንዲፈጠር አድርጎ የነበረ መሆኑ ከውሳኔዎቹ በግልፅ ይታያል፡፡

ይህንን ተቃርኖ ለመፍታት የሰባት ዳኞች ችሎት በርካታ ሕጎችን አንድ ላይ መመርመር ነበረበት፡፡ ከእነዚህም ውስጥ የኢ.ፌ.ዴ.ሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 40(3) ስለ መሬት የመንግስትና የሕዝብ ንብረትነት፣ አንቀጽ 40(4) ስለ አርሶ አደሮች መብት፣ እና አንቀጽ 40(7) በጉልበትና በገንዘብ ስለሚፈራ ንብረት ያካተቱት ድንጋጌዎች ይገኙበታል፡፡ በተጨማሪም የፍትሐብሔር ሕግ አንቀጽ 1192፣ አንቀጽ 1206 (ስለ መፋለም ክስ)፣ አንቀጽ 1149(2) (የሁከት ክስ ይርጋ)፣ እንዲሁም አንቀጽ 1677(2) እና 1845 ድንጋጌዎች ሙሉ ይዘታቸው ተፈትሸዋል፡፡ ከእነዚህ በተጨማሪም የከተማ ቦታ በሊዝ ስለመያዝ የወጣው አዋጅ ቁጥር 721/2004፣ የከተማ መሬት ይዞታ ምዝገባ አዋጅ ቁጥር 818/2006 እና የገጠር መሬት አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 1324/2016 አግባብነት ያላቸው የሕግ ማዕቀፎች በመሆናቸው በችሎቱ ታሳቢ ተደርገዋል፡፡

ክፍል አራት፡ የሰባት ዳኞች ችሎት አዲሱ የሕግ ትርጉም
ሰባት ዳኞች የተሰየሙበት የሰበር ችሎት ይህንን የተወሳሰበ የሕግ ጥያቄ ለመፍታት የተጠቀሱትን ቀደምት አስገዳጅ ውሳኔዎችን በመመርመር ለእያንዳንዳቸው ተገቢ ነው ያለውን ማብራሪ ሰጥቶባቸዋል፡፡ በመጀመሪያ በሰ/መ/ቁጥር 43600 የተሰጠውን አስገዳጅ የህግ ትርጉምን አልሻረውም፤ ይልቁንም ጉዳዩ መኖሪያ ቤትን የሚመለከት በመሆኑና መኖሪያ ቤት ላይ የባለቤትነት መብት ስላለ፣ ትንታኔው ከዚህ መዝገብ ጋር በቀጥታ እንደማይገናኝ በማስረዳት የጉዳዩን ልዩነት (Distinguishing) በማሳየት ትርጉሙ እንዲፀና አድርጎታል፡፡ በመቀጠልም በሰ/መ/ቁጥር 69302 ለገጠር መሬት የተሰጠውን የ10 ዓመት ይርጋ አስገዳጅ የህግ ትርጉም ትክክለኛነት የተቀበለ ቢሆንም፣ ይህንን የገጠር መሬት ቀደመት አስገዳጅ ትርጉም በቀጥታ በከተማ መሬት ላይ መተግበሩ ስህተት መሆኑን በማሳየት የስር ፍርድ ቤትን አካሄድ ነቅፏል፡፡ በመጨረሻም በሰ/መ/ቁጥር 210477 የተሰጠውን አስገዳጅ የህግ ትርጉም ሙሉ በሙሉ የሻረው ሲሆን ለውሳው ምሶሶ ያደረጋቸው አበይት ምክንያቶቹም የቀደመው አስገዳጅ የህግ ትርጉም የባለቤትነት መብትን እና የይዞታ መብትን በማምታታት፣ በመሬት ይዞታ መብት ላይ ሊቀርብ የማይችለውን የመፋለም ክስ የይርጋ መቃወሚያ በከተማ መሬት ይዞታ ላይ ተግባራዊ ማድረግ አይቻልም የሚሉት መሆናቸውን አዲሱ ትርጉም በግልጽ አስቀምጧል፡፡

ችሎቱ አዲሱን የሕግ ትርጉም ለመስጠትና ለመተንተን የተከተለው አመክንዮ አራት ደረጃዎችን ያካተተ ነበር፡፡ አንደኛ ትንታኔውን በሕገ-መንግስቱ አንቀጽ 40(3) ላይ በማስረፅ መሬት የግለሰብ ባለቤትነት ሊኖርበት የማይችል መሆኑን እና የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1206 የመፋለም ክስ መሬት ላይ ተፈፃሚ እንደማይሆን አረጋግጧል፡፡ ሁለተኛ በከተማ መሬት ይዞታ ላይ የሚኖረው መብት (በሊዝም ሆነ በነባር) በነገር ላይ ያለ (In rem) ተጨባጭ የንብረት መብት እንጂ ተራ የኪራይ ውል ግንኙነት አለመሆኑን በማብራራት የመብቱን ህልውና ገልጿል፡፡ ሦስተኛ የሲቪል ሎው (Civil Law) የመፋለም ክስ ፅንሰ-ሐሳብ እና የኮመን ሎው (Common Law) የማስለቀቅ ክስ (Action of ejectment) ፅንሰ-ሐሳቦችን በማነፃፀር፣ ምንም እንኳን ይህ የኮመን ሎው አሠራር ለሕግ ሥርዓታችን እንግዳ ቢሆንም፣ በሕግ የታወቀ መብት እስካለ ድረስ ስያሜው ክሱን ለማስተናገድ እክል እንደማይሆን አብራርቷል፡፡ አራተኛ የሕግ ክፍተቱን ለመሙላት (Gap-filling) የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1677(2) ድንጋጌን ድልድይ በማድረግ በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1845 ሥር የተቀመጠውን አጠቃላይ የ10 ዓመት ይርጋ በከተማ መሬት ይዞታ ላይ ተግባራዊ አድርጓል፡፡ በዚህም መሠረት

የከተማ መሬት ይዞታን አላግባብ ከያዘ ሰው ላይ ለማስመለስ የሚቀርብ ክስ በአስር ዓመት ይርጋ ይታገዳል የሚል አዲስ አስገዳጅ የሕግ ትርጉም ሰጥቷል፡፡

ክፍል አምስት፡ ተግባራዊ የተደረጉት የፍትሐብሔር ሕግ ድንጋጌዎች ትንታኔ

በዚህ ውሳኔ ተግባራዊ የተደረገው የፍ/ህ/ቁ 1845 "በውል ስለሚመነጩ ግዴታዎች" ሥር የሚገኝ ሲሆን፣ ውልን ስለመፈፀም፣ ባለመፈፀም እና ውልን ስለማፍረስ የሚቀርቡ ክሶች በአስር ዓመት ይርጋ እንደሚታገዱ የሚደነግግ ነው፡፡ የመሬት ይዞታ ክርክር ደግሞ በባህሪው ከውል የሚመነጭ ሳይሆን ከሕገ-ወጥ ይዞታ ወይም ንጥቂያ የሚመነጭ ነው፡፡ ሆኖም ችሎቱ ይህንን ክፍተት ያገናኘው የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1677(2) ድንጋጌን በዋቢነት በመጥቀስ ሲሆን ይህ ድንጋጌ የውል ደንቦች ከውል ውጭ በሆኑ ግዴታዎች ላይ ተፈፃሚ እንደሚሆኑ ይደነግጋል፡፡ ይሁን እንጂ ሕገ-ወጥ የመሬት ያዥ ያለበት "ግዴታ" ምን ዓይነት እንደሆነ (ከሕገ-ወጥ ድርጊት ወይስ ያለአግባብ ከመበልፀግ የመነጨ መሆኑን) ችሎቱ በግልጽ አላብራራም፡፡ እንዲሁም በፍ/ህ/ቁ 1846 መሠረት የይርጋው መቆጠር መነሻ ጊዜ ከመቼ እንደሚጀምር፣ በአንቀጽ 1851 መሠረት የይርጋ መቋረጥ እንዴት እንደሚስተናገድ፣ እና በፍ/ህ/ቁጥር 1854 መሠረት መጥፎ ልቦና (Bad faith) ያለው ሰው እንኳን በይርጋው መጠቀም የሚችል መሆኑ በመሬት ንጥቂያ ላይ የሚያመጣው ህጋዊ ውጤት/ ተፅዕኖ መኖር ያለመኖሩን በችሎቱ ትንታኔ ሥር በሰፊው ያልተዳሰሱ ግን መሰረታዊ የሆኑ የህግ ጥያቄዎች ሆነው አልፈዋል፡፡

ክፍል ስድስት፡ ስለ አዲሱ ትርጉም ጥንካሬዎች
የሰባት ዳኞች ችሎት የሰጠው ይህ ውሳኔ በኢትዮጵያ የንብረት ሕግ ስነ ህግ ዕድገት ላይ ከፍተኛ አስተዋፅኦ ያላቸው በርካታ ጥንካሬዎችን ይዟል፡፡ በመጀመሪያ ደረጃ ችሎቱ የፍትሐብሔር ሕጉን እና የኢ.ፌ.ዴ.ሪ ሕገ-መንግሥትን የመሬት መብት ስሪት በአግባቡ በማዋሃድ የግል ባለቤትነትን እና የመሬት ይዞታ መብትን በጥልቀት ለመለየት መቻሉ ሊደነቅ የሚገባው ሕገ-መንግሥታዊ ትንታኔ ነው፡፡ በተጨማሪም በሰ/መ/ቁጥር 43600 የተሰጠውን አስገዳጅ የህግ ትርጉምን ሙሉ በሙሉ ከመሻር ይልቅ በሚገባው የሕግ አውድ (በቤት ባለቤትነት ላይ) ብቻ እንዲወሰን በማድረግ ትክክለኛ የአስገዳጅ የህግ ትርጉም አስተዳደር/አተገባበርን ለማሳየት ችሏል፡፡ እንዲሁም የባለቤትነትን እና የይዞታ መብትን ማምታታት በሰ/መ/ቁጥር 210477 የተሰጠውን መሠረታዊ የሕግ ስህተት ያለበትን አስገዳጅ የህግ ትርጉም በአግባቡ በማረም ለአስገዳጅ የሕግ ትርጉም ስርዓት ጥራት እና ታዓማኒነት አስተዋጽኦ አድርጓል፡፡ ችሎቱ የከተማ መሬት መብቶችን ተራ የውል ግንኙነት ሳያደርግ ከሁሉም ሰዎች ልንጠይቃቸው የምንችላቸው ተጨባጭ መብቶች (In rem) መሆናቸውን ማረጋገጡ እና ጉዳዩን በ7 ዳኞች በማየት ተቋማዊ ቅቡልነትነን (Institutional Legitimacy) ማጠናከሩ የውሳኔው ዐበይት ጥንካሬዎች ናቸው፡፡

ክፍል ሰባት፡ አዲሱ አስገዳጅ የሰበር ውሳኔ እና አዋጅ ቁጥር 1324/2016፡ የሕግ በጊዜ አተገባበር እና የአመሳስሎሽ ትርጓሜ መነጽር የተደረገ ዳሰሳ

7.1 መግቢያ

የካቲት 30 ቀን 2018 ዓ.ም. ሰባት ዳኞች በተሰየሙበት የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የተሰጠው አስገዳጅ ውሳኔ ቁልፍ ትርጉሙ (Ratio decidendi)፤ የከተማ መሬት ይዞታን ሕገ-ወጥ ከሆነ መንገድ ከያዘው ሰው ላይ ለማስመለስ የሚቀርብ ክስ በ10 ዓመት ይርጋ ይታገዳል የሚለው ሲሆን ፣ "የሕግ በጊዜ አተገባበር" (Intertemporal law፤ ሕጎች በጊዜ ሂደት ያላቸውን ተፈፃሚነት የሚገዛ መርህ) እና "የአመሳስሎሽ ትርጓሜ" (Analogical reasoning) ተቀራራቢ የሕግ ድንጋጌዎችን በመጠቀም የሕግ ክፍተትን የመሙላት ሥነ-ዘዴ) በሚሉት ሁለት መነጽሮች ሲመረመር እጅግ አሳማኝ የሆኑ አካዳሚያዊ እና ተግባራዊ ጥያቄዎችን ሊስነሳ የሚችል ነው፡፡ ይህ አዲስ አስገዳጅ ውሳኔ እና ከእርሱ በፊት ነሐሴ 8 ቀን 2016 ዓ.ም የወጣው የፌዴራል የገጠር መሬት አስተዳደርና አጠቃቀም አዋጅ ቁጥር 1324/2016. መገጣጠም፣ የችሎቱን ሥነ-ሥርዓታዊ ትክክለኛነት እና የፅንሰ-ሐሳብ (የዶክትሪን) ምርጫዎች ለየብቻ እና በሂሳዊ መንገድ እንድንገመግም ሰፊ የትንታኔ መደላድል የሚፈጥር ይመስለኛል፡፡ በዚህ ረገድ ሊደረግ የሚችለው ትንታኔ የጉዳዩን ፍሬ-ነገሮች፣ የአዋጅ ቁጥር 1324/2016 ድንጋጌ አግባብነት ያላቸውን ድንጋጌዎች (በተለይም የይርጋ እና የሽግግር ድንጋጌዎችን)፣ እና የፍትሐብሔር ሕጉን የይርጋ ማዕቀፍ መሠረት በማድረግ ሊከናወን የሚችል ነው፡፡

በሌላ በኩል ውሳኔው አንዳንድ ድክመቶች እና ቀጣይ ማብራሪያ የሚሹ ክፍተቶችም የሚታዩበት መሆኑን የግል ምልክታ አድርጌአለሁ፡፡ የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1845 የ10 ዓመት ይርጋ በከተማ መሬት ላይ ተግባራዊ እንዲሆን የተሰጠው ትንታኔ አጠር ያለ እና ተጨማሪ ማብራሪያ የሚሻ ነው፡፡ ይህንን ይርጋ ተግባራዊ ማድረግ በተለይም ከአገር ውጭ በነበሩ ወይም በተለያዩ አቅም በሚያሳጡ ሁኔታዎች ውስጥ ላሉ ዜጎች ሕገ-መንግሥታዊ መብት ላይ የሚያመጣው ተፅዕኖ ከፖሊሲ አኳያ አልተገመገመም፡፡ እንዲሁም በሰ/መ/ቁጥር 43600 የተሰጠውን የህግ ትርጉምን በተመለከተ "ተፈፃሚ ለማድረግም ሆነ ተቃርኖ አለው ለማለት አልተቻለም" የሚለው የችሎቱ አገላለጽ የተወሰነ ብዥታን የሚፈጥርና ይበልጥ ግልጽ ቢደረግ ይመረጥ የነበረ ነው፡፡ በዚሁ አስገዳጅ ውሳኔ ውስጥ በሌሎች ልዩ ህጎች የተመለከቱትን የይርጋ ድንጋጌዎችን በሚመለከት የተቀመጠውን አገላለፅ መጠቀም ያልተቻለበትን አግባብ ውሳኔው አያሳይም፡፡ ከዚህም በተጨማሪ የመፋለም ክስ ከመሬት ጋር እንደማይሄድ ከተገለጸ በኋላ፣ በትክክል ክሱ በምን ዓይነት የክስ ምክንያት (Cause of action) መቅረብ እንዳለበት ግልጽ አቅጣጫ አለመቀመጡ ለባለሙያዎች ክፍተት ትቷል፡፡ ከገጠር መሬት አዋጅ ድንጋጌዎች ጋር በማነፃፀር ለከተማ መሬት ተመሳስሎሽ ትንታኔ (Analogical reasoning) ያልተጠቀመበትን አግባብም መኖሩን ውሳኔው ማሳየቱን ችሎቱ እንዲህ አይነት የህግ ትርጉም ስልት ተግባር ላይ ለማዋል/ለመውሰድ የነበረውን መልካም አጋጣሚ ማምከኑን የሚያሳይ ነው፡፡ እንዲሁም ቅን ልቦ የሌለው ወይም መጥፎ ልቦና (Bad faith) ያለው የመሬት ነጣቂ የ10 ዓመት ይርጋን ተገን አድርጎ መብት ሊያገኝ የሚችልበትን የፍ/ህ/ቁጥር 1854 ድንጋጌ አንድምታ ችሎቱ አለመመርመሩ እንደ ውሳኔው ድክመቶች ሊነሱ የሚችሉ ነጥቦች ይመስሉኛል፡፡

7.2 አዲሱን ሕግ በመታየት ላይ ባሉ ጉዳዮች ላይ ያለመተግበር ትክክለኛነት፡ የሽግግር ድንጋጌዎችን በጥብቅ መከተል
ከላይ እንደተጠቀሰው በፍ/ብ/ህ/ሥ/ሥርዓት እና በሕግ ትርጓሜ መሠረታዊ መርሆች መሠረት፣ አዲስ የወጣ መሰረታዊ ሕግ (Substantive law) የሕግ አውጪው በግልጽ ካልደነገገ በስተቀር ወደኋላ ተመልሶ አይሰራም፡፡ ይህ ሕግ ወደኋላ ተመልሶ አለመሥራት መርህ (lex prospicit, non respicit) የሕግ ተገማችነት (Legal certainty) የጀርባ አጥንት ሲሆን፣ የተከራካሪ ወገኖች መብት እና ግዴታ የሚገዛው ድርጊቱ በተፈጸመበት ወይም ቢያንስ ክርክሩ በፍርድ ቤት በተጀመረበት ጊዜ በነበረው ሕግ መሆኑን ያረጋግጣል፡፡ አሁን በተያዘው ጉዳይ ይህ መርህ እጅግ ግልጽ በሆነ መንገድ ይሠራል፡፡ ተጠሪ (ከሳሽ) ክሳቸውን ያቀረቡት ሐምሌ 14 ቀን 2013 ዓ.ም.

ሲሆን፣ የክሱ መነሻ (ሕገ-ወጥ የመሬት ይዞታ ንጥቂያ) ተከሰተ የተባለው ደግሞ በ2011 ዓ.ም. (ወይም አመልካች እንደሚሉት በ1980 ዓ.ም.) ነው፡፡ በአንፃሩ አዲሱ የገጠር መሬት አስተዳደርና አጠቃቀም አዋጅ ቁጥር 1324/2016 ፀድቆ በነጋሪት ጋዜጣ ታትሞ የወጣው በነሐሴ 08 ቀን 2016 ዓ.ም. ነው፡፡ ይህም ማለት ክርክሩ ከተጀመረና በተለያዩ የፍርድ ቤት እርከኖች ሲንከባለል ከቆየ ከዓመታት በኋላ ነው፡፡ ዋናው ቁም ነገር አዋጁ ራሱ ይህንኑ ሁኔታ የሚገዛ ግልጽ የሽግግር ድንጋጌ (Transitional provision) የያዘ መሆኑ ነው፡፡ የአዋጅ ቁጥር 1324/2016 አንቀጽ 65(1) በማያሻማ ቋንቋ እንዲህ ይደነግጋል፡- "የዚህ ሕግ ድንጋጌዎች ይህ አዋጅ ከመፅደቁ በፊት… ፍርድ ቤት ቀርበው ክርክር እየተደረገባቸው ባሉ ጉዳዮች ላይ ተፈፃሚ አይሆንም"፡፡ ይህ ድንጋጌ አዲሱ ሕግ፤ በአዋጁ የተካተቱ ማናቸውንም የይርጋ ጊዜያት ጨምሮ፣ ወደፊት ብቻ የሚሠራ እንጂ አዋጁ ከመውጣቱ በፊት በፍርድ ቤት በመታየት ላይ የነበሩ ጉዳዮችን ወደኋላ ተመልሶ እንደማያካትት የሕግ አውጪው የሰጠው ግልጽ መመሪያ ነው፡፡

ይህ የሽግግር ድንጋጌ በቀጥታ አግባብነት ያለው፣ የዚሁ አዋጅ አንቀጽ 64(2) ለመሬት ማስለቀቅ ክስ የ15 ዓመት የይርጋ ጊዜ ስለሚደነግግ ነው፡፡ ይህ ድንጋጌ ለዚህ ጉዳይ ተፈፃሚነት ቢኖረው ኖሮ ውጤቱን ሊቀይረው ይችል ነበር፡- ማለትም ፍርድ ቤቱ በተገበረው የ10 ዓመት ይርጋ ታግዷል የተባለው የተጠሪ ክስ፣ የይርጋው መቆጠር መነሻ ጊዜ አሰላል ታይቶ በ15 ዓመቱ የይርጋ ጊዜ ሥር ሊድን (ሊቀጥል) ይችል ነበር፡፡ ሆኖም ሰባት ዳኞች የተሰየሙበት የሰበር ችሎት ይህንን አዲስ የ15 ዓመት የይርጋ ጊዜ ከ2013 ዓ.ም. ጀምሮ በፍርድ ቤት በመታየት ላይ ባለ ጉዳይ ላይ ተግባራዊ አለማድረጉ ፍፁም ትክክል ነው ሊባል የሚችል ነው፡፡ እንዲያውም በሥነ-ሥርዓት ደረጃ ሲታይም አስገዳጅነት የነበረው ተግባር ነው፡፡ ይህን አድርጎ ቢሆን ኖሮ፣ አጠቃላይ የሆነውን ሕግ ወደኋላ ተመልሶ አለመሥራት መርህን እና የአንቀጽ 65(1)ን የተለየ የሽግግር መመሪያ በጣሰ ነበር፡፡

ስለሆነም ችሎቱ የሕግ ክፍተቱን ለመሙላት የተከተለው አካሄድ መገምገም ያለበት ክሱ በቀረበበት ጊዜ (በ2013 ዓ.ም.) በነበረው የሕግ ማዕቀፍ ውስጥ ሆኖ ነው፡፡ በዚያን ወቅት፣ የከተማ መሬት ይዞታን ለማስመለስ የሚቀርብ ክስን በተመለከተ የተለየ የይርጋ ጊዜ ባለመኖሩ የተፈጠረውን የሕግ ክፍተት ለመሙላት በሕግ ሥርዓቱ ውስጥ የነበሩት አማራጮች፣ የፍትሐብሔር ሕጉ (በተለይም አንቀጽ 1677 እና 1845)፣ ወይም ደግሞ ቀድሞ የነበረው የገጠር መሬት አዋጅ (አዋጅ ቁጥር 456/1997) ብቻ ነበሩ (የኋለኛው አዋጅም ቢሆን በሰበር መ/ቁ 69302 እንደተረጋገጠው ለዚህ ክስ የሚሆን ግልጽ የይርጋ ጊዜ አላስቀመጠም ነበር)፡፡ ችሎቱ ክፍተቱን ለመሙላት የፍ/ህ/ቁ 1677(2) እና 1845ን (ጠቅላላ የ10 ዓመት ይርጋን) የመረጠ ሲሆን፣ ይህ ምርጫ የተደረገው በወቅቱ በነበረው የሕግ ሥርዓት ተጨባጭ ሁኔታ ላይ ተመሥርቶ ነው፡፡ የሕግ አውጪው ከጊዜ በኋላ ለገጠር መሬት ክሶች የተለየ እና የረዘመ የይርጋ ጊዜ ማውጣቱ የችሎቱን ውሳኔ ወደኋላ ተመልሶ ሕገ-ወጥ አያደርገውም፡፡ ይልቁንም፣ ፍርድ ቤቱ ገና ላልወጣ ሕግ እውቅና ሰጥቶ ወደኋላ ተግባራዊ አለማድረጉ የዳኝነት ሥልጣን ያለበትን የጊዜ ገደብ መረዳቱን እና የሕግ አውጪውንና የሕግ ተርጓሚውን የሥልጣን ክፍፍል ማክበሩን ያሳያል፡፡ በመሆኑም ባለሰባት ዳኞች ሰበር ችሎት የሕግን በጊዜ አተገባበር (Intertemporal law) መርህ የተገበረበት መንገድ ጉድለት የለሽ ነው፡፡ ችሎቱ አግባብነት ያለውን የጊዜ ማዕቀፍ በትክክል ለይቷል፤ ክሱ በቀረበበት ጊዜ የነበረውን ሕግ ተግብሯል፤ እንዲሁም ከዓመታት በኋላ የሚወጣን ሕግ አስቀድሞ ከመገመትና ከመተግበር ታቅቧል ለማለት ያስደፍራል፡፡

7.3 የአመሳስሎሽ ትርጓሜ ችግር፡ የሕግ ክፍተትን ለመሙላት በተመረጠው ምንጭ ላይ የታየ የፅንሰ-ሐሳብ (የዶክትሪን) መዛባት

ምንም እንኳን ችሎቱ የሕግን በጊዜ አተገባበር መርሆችን የተከተለበት መንገድ ተገቢነት ያለው ቢሆንም፣ የሕግ ክፍተቱን ለመሙላት የመረጠው የአመሳስሎሽ (Analogical) ድልድይ ግን ቀጣይነት ያለው አካዳሚያዊ ክርክር የሚሻ ከባድ የሕግ ፍልስፍና ጥያቄን ማስነሳቱ አይቀሬ መስሎ ታይቶኛል፡፡የዚህ ሂሳዊ ግምገማዬ መነሻም ችሎቱ የሕግ ክፍተቱን ለመሙላት (Gap-filling) ጥረት ማድረጉ አይደለም፤ ለከተማ መሬት ክስ የተለየ ይርጋ ባለመኖሩ ይህን ማድረጉ ተገቢና አስፈላጊ ነበር፣ ነገር ግን ትችቱ የሚያነጣጥረው በአመሳስሎሽ የወሰደውን የይርጋ ጊዜ ባመጣበት የተለየ ምንጭ ላይ በማተኮር ነው፡፡ ችሎቱ የከተማ መሬት ይዞታ ክርክርን የሚገዛ የይርጋ ጊዜ በሕግ አለመኖሩን ሲገነዘብ፣ ከፍትሐብሔር ሕጉ ሦስተኛ መጽሐፍ (ስለ ንብረት ሕግ) በመውጣት፣ ወደ አራተኛው መጽሐፍ (ስለ ግዴታዎች) ተሻገረ። በዚያም የውል ሕግ ደንቦች ከውል ውጭ በሆኑ ግዴታዎች ላይ ተፈፃሚ እንደሚሆኑ የሚደነግገውን አንቀጽ 1677(2) ድንጋጌን እንደ ማሻገሪያ ድልድይ በመጠቀም በፅሑፍ አቀማመጡ ውልን ለመፈፀም፣ ላለመፈፀም ወይም ለማፍረስ ለሚቀርቡ ክሶች የተዘጋጀውን በቁጥር 1845 ድንጋጌ ሥር የሚገኘውን አጠቃላይ የ10 ዓመት ይርጋ ተግባራዊ አድርጎታል። ይህ አካሄድ ከዚህ ቀደም ለገጠር መሬት ክርክሮች በሰበር መ/ቁ 69302 ከተወሰደው የትንታኔ መንገድ ጋር ሙሉ በሙሉ ተመሳሳይ ነው፡፡
ሆኖም የሕግ አውጪው በገጠር መሬት አስተዳደርና አጠቃቀም አዋጅ ቁጥር 1324/2016 የገጠር መሬትን ለማስመለስ የሚቀርብ ክስን የይርጋ ጊዜ በተመለከተ በራሱ ጊዜ ምላሽ ሲሰጥ፣ በአንቀጽ 64(2) ሥር ያስቀመጠው ገደብ 15 ዓመት እንጂ 10 ዓመት አልነበረም፡፡ ይህ የሕግ አውጪው ምርጫ በፅንሰ-ሐሳብ ደረጃ እጅግ ወሳኝ ነው፤ ምክንያቱም ለመሬት ማስለቀቅ ክሶች ተገቢ ነው ብሎ ያሰበው የጊዜ አድማስ ፍርድ ቤቱ በአመሳስሎሽ ከመረጠው የጊዜ ገደብ በእጅጉ የተለየ መሆኑን ያሳያልና፡፡ ከዚህም በላይ፣ የሕግ አውጪው የ15 ዓመትን ጊዜ መምረጡ የዘፈቀደ አልነበረም፡፡ ይህ ጊዜ በፍትሐብሔር ሕጉ አንቀጽ 1168 ሥር የማይንቀሳቀስ ንብረትን በተከታታይ ይዞታ እና ግብር በመክፈል (Adverse possession) ባለሀብት ለመሆን ከሚያስፈልገው የ15 ዓመት ጊዜ ጋር በትክክል ይገጠማል፡፡ ይህ መመሳሰል በግልጽ የሚያሳየው፣ የሕግ አውጪው የመሬት ማስለቀቅ ክስ ይርጋን ከንብረት ሕጉ የይዞታ መብት አሰጣጥ ጋር በማዛመድ (Calibrating) በንብረት መብት ማዕቀፍ ውስጥ ውስጣዊ ወጥነትን መፍጠሩን ነው፡፡

ይህ ምልከታ አንድ መሠረታዊ የስነ-ዘዴ (Methodological) ጥያቄን ቁልጭ አድርጎ ያጋልጣል፡፡ ይኸውም ችሎቱ የከተማ መሬት ማስለቀቅ ክስን (ወደ አንቀጽ 1168 የ15 ዓመት ይርጋ ከሚያመላክተው) የንብረት ሕግ አሠራር ይልቅ፣ (በአንቀጽ 1845 ወደ 10 ዓመት የሚያወርደው) የውል ግዴታ ጋር ማመሳሰል ለምን መረጠ? ጥያቄው አካዳሚያዊ ብቻ አይመስለኝም፡፡ በሲቪል ሎው የሕግ ሥነ-ዘዴ መሠረት፣ አንድ ፍርድ ቤት በአመሳስሎሽ ትርጓሜ የሕግ ክፍተትን ሲሞላ፣ አመሳስሎሹ መወሰድ ያለበት በጣም የጠበቀ የቅርብ ዝምድና ካለው የሕግ ማዕቀፍ (Nearest cognate legal regime)፣ ማለትም በውስጣዊ መርሆች፣ ዓላማዎች እና መዋቅር ከዋናው ጉዳይ ጋር እጅግ ከሚቀራረበው የሕግ

አካል ሊሆን እንደሚገባው ይታወቃል፡፡ የመሬት ይዞታ መብት (Holding rights)፣ የሰባት ዳኞች ችሎት ራሱ እንዳመነው፣ ተጨባጭ፣ የሚመዘገቡ፣ የሚተላለፉ እና መያዣ ሊሆኑ የሚችሉ፣ ከሁሉም ስዎች ልንጠይቃቸው የምንችላቸው (In rem) የንብረት መብቶች ናቸው፡፡ እነዚህ መብቶች ከግለሰቦች ጋር ብቻ ከሚያያዙ (Personal, inter partes) እና ፍጹም የተለየ መርህ ካላቸው የውል ግዴታዎች ጋር በመደባቸው አይገናኙም፡፡ አንድ ሕገ-ወጥ የመሬት ያዥ መሬቱን የመመለስ ግዴታ ያለበት፣ በነገር ላይ ያለን (In rem) መብት በመጣሱ እንጂ የውል ቃልን በማፍረሱ (Breach of contractual promise) አይደለም፡፡
ይህ የሕግ ባህሪ ታሳቢ ሲደረግ፣ ይበልጥ ፅንሰ-ሐሳባዊ ወጥነት (Doctrinal coherence) ያለው የአመሳስሎሽ ምንጭ ሊሆን የሚገባው የፍትሐብሔር ሕጉ የንብረት ድንጋጌዎች፤ በተለይም በአንቀጽ 1168 ሥር ያለው የ15 ዓመት ማዕቀፍ እንጂ የአራተኛው መጽሐፍ የውል ግዴታዎች ክፍል አልነበረም፡፡ የፍ/ህ/ቁ 1168 ድንጋጌ የማይንቀሳቀስ ንብረትን ለ15 ዓመት ከነግብሩ የያዘ ሰው የንብረቱ ባለቤት እንደሚሆን ይደነግጋል፡፡ ከዚህ በተቃራኒው በኩል ያለውን አመክንዮ ስናይ (ከመብቱ ለተነጠቀው ሰው አኳያ)፣ ንብረቱን በሕገ-ወጥ መንገድ የተነጠቀ ሰው መብቱን ለማስመለስ የሚችለውም በተመሳሳይ የ15 ዓመት ጊዜ ውስጥ መሆን አለበት የሚል መደምደሚያ ላይ ያደርሳል፡፡ ይህ ሚዛናዊ የሆነን ማዕቀፍ ይፈጥራል፡፡ በሌላ አገላለፅ ሕገ-ወጥ ያዡ መብት ለማግኘት 15 ዓመት ያስፈልገዋል፤ መብቱ የተነጠቀው ሰው ደግሞ መብቱን ለማስመለስ 15 ዓመት አለው ማለት ነው፡፡ በአንፃሩ ሰበር ችሎቱ የ10 ዓመቱን የውል ይርጋ መተግበሩ መዋቅራዊ አለመመጣጠንን (Asymmetry) የሚፈጥር ነው፡፡ ምክንያቱም ሕገ-ወጥ ያዡ ባለመብት ለመሆን አሁንም በአንቀጽ 1168 መሠረት 15 ዓመት ሲያስፈልገው፣ መብት የተነጠቀው ሰው ግን ከንብረት ሕጉ መዋቅር ጋር ምንም ዓይነት መዋቅራዊ ዝምድና በሌለው ሕግ መብቱን በ10 ዓመት ብቻ ያጣል የሚል መልዕክት አለው ማለት ነው፡፡

የሕግ አውጪው ከጊዜ በኋላ በአዋጅ ቁጥር 1324/2016 አንቀጽ 64(2) መሠረት ለገጠር መሬት ክስ የ15 ዓመት ይርጋ ማውጣቱ፣ ከላይ ለተነሳው ሂሳዊ ትንታኔ ከፍ ያለ ዋጋ ያለውን የማጠናከሪያ ድጋፍ የሚሰጥ ሁኖ ይገኛል፡፡ ምንም እንኳን ችሎቱ የሕግ አውጪውን ቀጣይ ውሳኔ አስቀድሞ ማወቅ ባይችልም፣ የሕግ አውጪው የወሰደው ምርጫ ግን ለመሬት ማስለቀቅ ክርክሮች ትክክለኛው የፅንሰ-ሐሳብ (የዶክትሪን) መሠረት የፍ/ህ/ቁጥር 1168 ድንጋጌ የንብረት ሕግ አመክዮ እንጂ የቁጥር 1845 ድንጋጌ የውል ሎጂክ አለመሆኑን ያረጋግጣል፡፡ የሕግ አውጪው የይርጋ ሥርዓቱን ከውል ይልቅ ከንብረት ሕግ ማዕቀፍ ጋር ማጣመሩ የሚያሳየው፣ የችሎቱ የአመሳስሎሽ ድልድይ በፅሑፋዊ ትርጓሜ ሊደገፍ የሚችል ቢሆንም በፅንሰ-ሐሳብ (በዶክትሪን) ደረጃ ግን አጥጋቢ አለመሆኑን (Doctrinally suboptimal) ነው፡፡

በመሆኑም አዲሱ አስገዳጅ የሰበር ውሳኔ (ለከተማ መሬት ክስ የ10 ዓመት ይርጋን ማስቀመጡ) እና ከእርሱ በፊት የወጣው አዋጅ ቁጥር 1324/2016 (በአንቀጽ 64(2) ለገጠር መሬት ክስ የ15 ዓመት ይርጋን መደንገጉ) መገጣጠም፣ በኢትዮጵያ የመሬት ሕግና የአስገዳጅ የህግ ትርጉም ላይ ያልታሰበ እና ከፍተኛ አንድምታ ያለው የይርጋ ጊዜ መከፈል (Bifurcation of limitation periods) ይዞ ተከስቷል፡፡ ከዚህ አንፃር አሁን በተጨባጭ ባለው ነባራዊ የሕግ ማዕቀፍ መሠረት፡-የይዞታ መብቱ በሕገ-ወጥ ያዥ የተጣሰበት የገጠር መሬት ባለይዞታ፣ መብቱን ለማስመለስ የሚያስችል የ15 ዓመት ጊዜ አለው (በአዋጅ 1324/2016 አንቀጽ 64(2) መሠረት) ሲኖረው ፍጹም ተመሳሳይ በሆነ ሁኔታ ውስጥ የሚገኝ የከተማ መሬት ባለይዞታ ግን በአዲሱ የሰበር ውሳኔ እና በፍ/ብ/ሕ/ቁ 1677(2) እና 1845 ደንጋጌዎች መሠረት የ10 ዓመት ጊዜ ብቻ ይኖረዋል ማለት ነው፡፡

ይህን ልዩነት በጠንካራ መርህ ላይ ተመሥርቶ ለማስረዳትና አሳማኝ ለማድረግ እጅግ አዳጋች ነው፡፡ ምክንያቱም የገጠርም ሆነ የከተማ መሬት ይዞታ መብቶች የሚመነጩት ከአንድ ዓይነት ሕገ-መንግሥታዊ መሠረት፤ ማለትም መሬት (የገጠርም ሆነ የከተማ) የመንግስትና የሕዝብ ንብረት መሆኑን ከሚያውጀውና የግል ባለቤትነትን ከሚከለክለው የኢ.ፌ.ዴ.ሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 40(3) ነውና፡፡ የመብቱ ባህሪ (ከባለቤትነት ያነሰ ነገር ግን በነገር ላይ ያለ ከሁሉም ሰዎች ልንጠይቀው የምንችለው (In rem) ተጨባጭ የንብረት መብት መሆኑ) መሬቱ የሚገኘው በከተማ ክልል ውስጥ ሆነም በገጠር፣ በተጠቃሹ ሕገ-መንግሥታዊ ድንጋጌ ዕይታ አንድ ዓይነት ነው፡፡
የሕገ-መንግሥታዊ መሠረቱ አንድ ዓይነት ከሆነ፣ ለባለይዞታዎች የሚሰጠው የሕግ ከለላም በመርህ ደረጃ አንድ ዓይነት ሊሆን ይገባል፡፡ ለገጠር መሬት ባለይዞታ 15 ዓመት እየተሰጠ የከተማውን ባለይዞታ በ10 ዓመት መገደብ ምክንያታዊ የሆነ የፖሊሲ መሠረት (Rational policy basis) የሌለው ልዩነትን መፍጠር ሲሆን፣ ይህ ደግሞ ሰባት ዳኞች የተሰየሙበት ችሎት የተቃረኑ ውሳኔዎችን በማረም ሊያመጣው የፈለገውን የሕግ ወጥነት (Doctrinal consistency) የሚሸረሽር ነው፡፡
አንድ ሰው የከተማ እና የገጠር መሬት የተለያዩ ማሕበራዊና ኢኮኖሚያዊ ፋይዳዎች እንዳላቸው፣ በተለያዩ የቁጥጥር ሥርዓቶች እንደሚመሩ፣ እና የክርክሮቹም ተጨባጭ ሁኔታዎች እንደሚለያዩ በማንሳት፣ ይህ ልዩነት የተለያየ የይርጋ ጊዜን ተገባራዊ ማድረግ እንደሚችል ይሞግት ይሆን ይሆናል፡፡ ይሁን እንጂ እንዲህ ዓይነቱ መከራከሪያ፣ የከተማ መሬት የይዞታ ሥርዓት ከገጠሩ ይበልጥ መደበኛ፣ በሰነድ የተደገፈ፣ እና በአስተዳደር ሥርዓት የተደራጀ ነው የሚለውን መደበኛ አስተሳሰብ ወደ ጎን ትቶ፣ የከተማ ባለይዞታ መብቱን ለመጠየቅ ከገጠሩ ባለይዞታ ያነሰ ጊዜ ሊሰጠው የሚገባው ለምንድን ነው? የሚለውን አሳማኝ በሆነ መንገድ ማስረዳት ይጠበቅበታል፡፡ እንዲያውም፣ በገጠር መሬት ይዞታ ላይ ያለው ሰፊ ኢ-መደበኛነት እና የሰነድ አያያዝ ክፍተት፣ መረጃዎች በገጠሩ አካባቢ ቶሎ ስለሚጠፉ፣ ለገጠር መሬት ክስ ከከተማው ያጠረ (ያልረዘመ) የይርጋ ጊዜ ሊያስፈልግ ይችላል ወደሚል ንድፈ-ሐሳባዊ መከራከሪያ ሊያመራን ይችላል፡፡ አሁን በህጉና በአስገዳጅ የህግ ትርጉም የተወለደው ዥንጉርጉር ሥርዓት ማለትም ገጠር 15 ዓመት፣ የከተማ 10 ዓመት ይርጋ ጊዜ እንዲሆን የተደረገበት ኩነት ይህንን ሎጂክ/አመክንዮ/ የተገላቢጦሽ ያደርገዋል፡፡

7.4 የክፍል 7 ጥማቂ

የሰባት ዳኞች ችሎት በዚህ ጉዳይ ላይ የሕግን በጊዜ አተገባበር (Intertemporal law) ያስተናገደበት መንገድ እንከን የለሽ (Flawless) ነው ሊባል የሚችል ቢሆንም ችሎቱ ክሱ በቀረበበት ጊዜ (በ2013 ዓ.ም.) የነበረውን የሕግ ማዕቀፍ በመተግበር፣ የሕግ ክፍተቱን በወቅቱ በነበሩ የፍትሐብሔር ሕግ ድንጋጌዎች በመሙላት፣ እና ገና ፀድቆ ላልወጣ አዋጅ (አዋጅ ቁጥር 1324/2016) ወደኋላ ተመልሶ የሚሠራ የተፈፃሚነት ኃይል ላለመስጠት መወሰኑ በሥነ-ሥርዓትም ሆነ በመሰረታዊ ህግ ይዘት ችግር የለውም፡፡ በወቅቱ ላልነበረ ሕግ አልተገበርክም ተብሎ ችሎቱን መተቸት የሚቻልበት የህግ አግባብ የለም፡፡ እንዲሁም የአዋጅ ቁጥር 1324/2016 የአንቀጽ 65(1)

የሽግግር ድንጋጌ ራሱ አዲሱ ሕግ በመታየት ላይ ባሉ ጉዳዮች ላይ እንደማይሠራ በማረጋገጥ ይህንን ያጠናክረዋል፡፡ ሆኖም ችሎቱ የሕግ ክፍተቱን ለመሙላት የመረጠው የአመሳስሎሽ ድልድይ፤ ማለትም ከአራተኛው መጽሐፍ (የግዴታዎች ሕግ) የተወሰደው የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1845 የ10 ዓመት ይርጋ፣ የሕግ አውጪው ከጊዜ በኋላ በአዋጅ 1324/2016 አንቀጽ 64(2) ለገጠር መሬት ክስ የ15 ዓመት ይርጋን መደንገጉን ስናይ በፅንሰ-ሐሳብ (በዶክትሪን) ደረጃ የጎላ ክፍተት ያለበት ሆኖ ይታያል፡፡ የሕግ አውጪው የገጠር መሬት ይርጋን የ15 ዓመት የይዞታ (Adverse possession) ሥርዓት ከሚደነግገው የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1168 ጋር ማጣመሩ፣ ለመሬት ማስለቀቅ ክሶች ተፈጥሯዊ እና ፅንሰ-ሐሳባዊ ወጥነት ያለው የአመሳስሎሽ ምንጭ የሚገኘው በንብረት ሕጉ ማዕቀፍ ውስጥ እንጂ በውል ግዴታዎች ማዕቀፍ ውስጥ አለመሆኑን የሚያስገነዝብ ሁኖ ይገኛል ችሎቱ ከፍ/ህ/ቁጥር 1168 ይልቅ አንቀጽ 1845 ድንጋጌን መምረጡ በፅሑፋዊ ትርጓሜ ሊደገፍ የሚችል ቢሆንም፣ በኢትዮጵያ የመሬት ሕግ ውስጥ ሁለት የተምታታ እና የሚጋጭ ሥርዓት (Dual and conflicting regime) ይዞ ብቅ ብሏል፡፡ ምንም እንኳን ሕገ-መንግሥታዊ መሠረታቸው እና የመብታቸው የሕግ ባህሪ አንድ ዓይነት ቢሆንም፣ የከተማ መሬት ክስ በ10 ዓመት፣ የገጠር መሬት ክስ ደግሞ በ15 ዓመት እንዲታገድ ማድረግ የህግ ባለሙያውንም ሆነ ሌላውን የማህበረሰብ ክፍል የሚያሳምን ሊሆን አይችልም፡፡
ይህ ሥርዓታዊ አለመጣጣም ከሁለት በአንዱ መንገድ ዕልባት እስካላገኘ ድረስ የኢትዮጵያን የንብረት ሕግ ስነ ህግ እድገና የአስገዳጅ ህግ ትርጉም ወጥነት ግብ በፅኑ መፈተኑን የሚይቀጥል መሆኑ ይገመታል፡፡ ስለሆነም ባለሰባት ዳኞች ሰበር ችሎት ለከተማ መሬት የሰጠውን አስገዳጅ ትርጉም ከፍ/ህ/ቁጥር 1168 መሰረተ ሃሳብና ከተገቢው የህግ አተረጓጎም ስልት አንፃር በድጋሚ በመገምገም በቅርብ ጊዜ በወጣው የገጠር መሬት ህግ ውስጥ ከተደነገገው የ15 ዓመት ማዕቀፍ ጋር ያጣጥመዋል፣ አለበለዚያ ደግሞ የሕግ አውጪው (ፓርላማው) ከገጠር መሬት ሥርዓት ጋር የተናበበ የይርጋ ድንጋጌን ያካተተ አጠቃላይ የከተማ መሬት አስተዳደር አዋጅ ያወጣል፡፡ ከፍ ሲል ደግሞ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ከላይ ከተጠቀሰው ህገ መንግስቱ ጥበቃ አንፃር አይቶ ህገ መንግስታዊ ትርጉም ሊሰጠበት ይችላል፡፡ ይህ የእርምት እርምጃ እስኪወሰድ ድረስ ለአንድ ዓይነት ሕገ-መንግሥታዊ መብት፤ በከተማ 10 ዓመት፣ በገጠር 15 ዓመት ሊሆን ይገባል ተብሎ የተከፋፈለው የይርጋ ጊዜ በኢትዮጵያ የመሬት ሕግ እና በአስገዳጅ የህግ ትርጉም ስርዓት ላይ ያልተፈታ ፅንሰ-ሐሳባዊ መዛባት (Doctrinal anomaly) ሆኖ መቀጠሉ አይቀሬ ነው፡፡ በመሆኑም ይህ በችሎቱ ውሳኔ እንደድክመት ሊነሳ የሚችል ተገቢ ምልክታ ነው የሚል እምነት አለኝ፡፡

ክፍል ስምንት፡ አጠቃላይ ማጠቃለያ
የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰባት ዳኞች ሰበር ችሎት የሰጠው ይህ ውሳኔ ተቃርኖ ያለባቸውን አስገዳጅ የህግ ትርጉሞችን ከማረቅና የስርዓቱን ወጥነትና ተገማችነት ከማስፈን አንፃ እጅግ መሠረታዊ እና አስፈላጊ ቢሆንም በአገሪቱ የንብረት እና የመሬት ሕግ ስነ ህግ ላይ ህገ መንግስታዊ መሰረትን ባልተጎናፀፈ አመክንዮ ተመሳሳይ ጥበቃ ያለውን የባለይዞታነት መብት በተለያዩ የይርጋ ጊዜያት እንዲገዙ ስርዓት ያበጀ በመሆኑ አከራካሪነቱ አይቀሬ ይመስለኛል፡፡ ውሳኔው በቀድሞ አስገዳጅ ውሳኔዎች መካከል የነበረውን ጥልቅ ተቃርኖ ሕገ-መንግሥታዊ መሠረትን እና የፍትሐብሔር ሕግን አግባብነት ያላቸውን መርሆች በሚገባ በመመርመር ተገቢውን የዳኝነት ጥበብ በመጠቀም ለመፈታት የተቻለበት መሆኑ ይታመናል፡፡ በተለይም የባለቤትነት መብትን (Ownership) ከይዞታ መብት (Holding rights) በሚገባ በመለየት፣ ለባለቤትነት የተፈጠሩ የሕግ ማዕቀፎችን የግል የመሬት ባለቤትነት በማይፈቅድ ሕገ-መንግሥታዊ ሥርዓት ውስጥ በቀጥታ ተግባራዊ ማድረግ የማይቻል መሆኑን አሳይቷል፡፡ ይህ የሕግ ትርጉም በኢትዮጵያ የከተማ መሬት ይዞታ ክርክሮች ላይ ፅንሰ-ሐሳባዊ ጥራትን፣ ሥርዓታዊ ወጥነትን እና ተገማችነትን በማምጣት ወደፊት ለሚነሱ የንብረት ሕግ ክርክሮች ጠንካራ መሠረት የሚጥል አንፀባራቂ የዳኝነት አሻራ ነው ተብሎ ቢውሰድ ማጋነን አይሆንብኝም፡፡ ሆኖም ከላይ በክፍል 7 ስር በሰፊው እንደተብራራው ችሎቱ የሕግ ክፍተቱን ለመሙላት የመረጠው የአመሳስሎሽ ድልድይ፤ ማለትም ከአራተኛው መጽሐፍ (የግዴታዎች ሕግ) የተወሰደው የፍ/ብ/ሕ/ቁ 1845 የ10 ዓመት ይርጋ፣ የሕግ አውጪው ከጊዜ በኋላ በአዋጅ 1324/2016 አንቀጽ 64(2) ለገጠር መሬት ክስ የ15 ዓመት ይርጋን መደንገጉን ስናይ በፅንሰ-ሐሳብ (በዶክትሪን) ደረጃ የጎላ ክፍተት ያለበት ሆኖ ይታያል፡፡ ስለሆነም ችሎቱ በራሱ አነሳሽነት የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ወይስ የፌዴፌሬሽን ምክር ቤት? ትክክለኛውን መስመስር ይለዩ ይሆን? በዚህ ነጥብ ላይ ሁላችንንም ሊያስተምር የሚችል የምርምር ስራ ወይም የውሳኔ ትችት እይታ በዘርፉ በበቁ በአወቁ የአገራችን ምሁራን ሊከናወን እንደሚችል ተስፋ አደርጋለሁ፡፡

አበቃ!!
ተፃፈ በአልማው ወሌ
መጋቢት 04 ቀን 2018 ዓ/ም
አዲስ አበባ

ማስታወሻ፦ ፅሁፉ ጥብቅ የምርምር ዘዴ በመከተል ያልተከናወነ መሆኑን ከወዲሁ እየገለፅሁ ለወደፊቱ ግን በዚሁ አርዕስትና ተያያዥ የህግ ጉዳዮች ላይ ፈጣሪ አምላክ ፍቃዱ ከሆነ ሙያዊ እና አካዳሚያዊ ደረጃውን የጠበቀ ስራ ይዠ ለመቅረብ እሞክራለሁ፡፡ ማናቸውም ስህተቶች የራሴው መሆናቸው እንዲታወቅልኝም እፈልጋለሁ፡፡
https://www.facebook.com/s...
https://www.facebook.com/s...

የሥነ - ተግባቦት “ብርሃን እና የቃላት መሃንዲስ”

( አንጋፋው ጋዜጠኛ ~ ብዙአየሁ አሣሣኸኝ )
#ethiopia | ብዙአየሁ ጋዜጠኝነትን እና (ሥነ-ተግባቦትን) ከሥራ ባለፈ የማይናወጥ የሙያ ዐለት አድርጎ በመቆም እንደ ሕይወት ምዕራፍ ጥሪ ማገልገል ( Editorial Policy ) በማክበር በተመልካች ልብ ውስጥ ማይረሳ ንጣፍ የማዕዘን ድንጋይ ሕያው የታሪክ ሰበዝ እና አሻራን ማሳረፍ ችሏል በሞያው።

ነፍሱን በአፀደ ገነት ያድርግልንና ፤ አሜን “የሚዲያ- ዳሰሳ” ብሔራዊ ቴሌቪዥን -( ETV ) ፕሮግራም አዘጋጅና አቅራቢ ከተወዳጁ ጋዜጠኛ ታደሰ ሚዛን ( ዶ/ር ) ጋር ወዳጅ ነበሩ።

ብዕረኞቹ የልብ ወዳጆች ነበሩ በጊዜው ( ጀማሪ ጦማሪ ) ሳሉ አንሥቶ በጋራ “ውበት አማተር- የጋዜጠኞች ማሕበር” ለአምሥት በመሆን እንዳቋቋሙ ከታሪካቸው ሰምቻለው።

ብዙአየሁ ቃላቶች የመምረጥ እና ሐሳብን የመሰደር ብቃቱ ተወዳዳሪ የለውም። አንድ ርዕሰ ጉዳይ ሲያብራራ ብሎም ሲተነትን ጉዳዩን አያውቀውም ሚባል ሰው እንኳን ፍንትው ብሎ እንዲታይ የማድረግ ልዩ ተሰጥኦ አለው። ይኸ ደግሞ የሚመነጨው ለሞያው ካለው ልዩና ጥልቅ አክብሮት ነው።

ብዙአየሁ አሣሣኸኝ በሥራው ከአሜሪካ ድምፅ ስጦታ ከ Voice Of America - ( VOA ) ራዲዮ ጣቢያ በ ፖስታ ሽልማት እንዳበረከቱለት ቀደምት ታሪኩን ዳሩ ሰማውኝ።

ብዕረኛው ብዙአየሁ በርካታ ሥራዎች አሉት እድሜ ጠገቡ የኢትዮጵያ ራዲዩ እና አዲስ - ዘመን ጋዜጣ ዕትም ላይ።

ቡዙአየሁ ጋዜጠኝነትን ወደ ጥበብ ደረጃ የሳረገ አንደበተ ርቱዕ እና ብርቅዬ የሙያ አጋሬ ሰው ነው። የእርሱን ንግግር መሥማት በእውነቱ ከሆነ ልክ እንደ ዜማ በጆሮ ያረካል።

ብልኃቱ የማይመለሱ ፤ የሚመሥሉ ጥያቄዎችን በለሠለሰ አንደበቱ እያውረገረግ ዳሩ በማይናወጥ ጽናት ይጠይቃል።

ብዙአየሁ ቃላትን እንደ ጌጣ-ጌጥ የመደርደር ሀሳብን እንደ ጅረት ማፍሰሥ ጥበቡ ተመልካች ካለበት ቦታ ነቅሎ ጉዳዩ ጥልቀት እንዳለው በመሳል ቡዜ በአንደበቱ ይወሥደዋል።

ከሁለት 10 ዓመታት በፊት በወርሃ ግንቦት - 1994 ዓ.ም “ጦቢያ መፅሔት” ቁ.10 ላይ ብዙአየሁ መራራ ፓለቲካዊ ሽሙጥ ፅሑፉን አሥነብቧል መሠላችሁ ተደራሲያንን።

ብዙአየሁ የሕዝብ ድምፅ የፍትሕ ሞጋች እና የታሪክ ምስክር በመሆን የሙያ ብቃትን ልዩ ተሠጥኦ በምንም አይነት ጫና ውስጥ ቢሆን ዳሩ ፤ ለእውነት መቆምን ሙያዊ ብሂሉ ነው። የሚናገረው ቃል ሠማያዊ ሚዛን የሚደፋው ከሥራ ተግባሩ ከሥነ- ምግባሩ ጋር ሲታረቅ ወዝ-አደር ባለሞያ ያስብለዋል።

ሙያዊ (ሥነ- ምግባር) ከታታሪነት ጋር አጣምሮ መያዝ ምን ያሕል ዋጋ እንደ ሚያስከፍል ፤ በተግባር ተፈትኖ አሳይቷል።

ያ ውብ ብዕር እና ያ ብሩህ አንደበትህ ለዘላለም ይድመቅ !

እርሱ በሥራዎቹ አማካኝነት ሁሌም ግልፀኝነትና ተጠያቂነት እንዲሰፍን ዳሩ ድምፅ ለሌላቸው ወገኖች ድምፅ በመሆን ሕዝቡ እንዲነቃ በማድረግ ትልቅ አሥተዋጽኦ አበርክቷል።

ከሥክሪን በሥተ- ጀርባ እርሱ ሰዓታትን በንባብ ያሳልፋል። የአካል ብቃት እንቅስቃሴው ፤ ብሎም የተመረጡ የቃላት አጠቃቀሙ ተመልካችን የመማረክ አንዳች ኃይል አለው።

ብዙአየሁ አሣሣኸኝ በሥክሪኑ ላይ ሚታየው ምስለ ድምፁ ብቻ ሳይሆን ከምስሉ ጀርባ ያለው የኃሳብ ጥራት ለሙያው ያለው ምሉዕ ታማኝነቱ ለትውልዱ በብዙ አርአያ ያደርገዋል።

እርሱ ሲናገር “ጋር-ናንስ እና ኤሲኒ” ይሰማሉ እሱ በሥራው ሲጠይቅ እውነት ትገለጣለች ለሞያ አጋሮቹ እና ለሰው ልጅ ያለው ጥልቅ አክብሮት ብሎም ፍቅር ለትውልድ ይተርፋል።

ብዙአየሁ አሣሣኸኝ ፤ ዳሩ ጋዜጠኝነት ምን ያኸል የሰፊው ሕዝቡ የሕሊና መሥታወት መሆኑን አሳይቶናል ክብር ለዚህ ታላቅ የቃላት መሃንዲስ ሰው ክብር ለዚህ የእውነት ዘበኛ።

ብዙአየሁ ባለው ፤ ከፍተኛ የሆነ የሥነ- ምግባር እሴት ሆነ ባለው ታታሪነት ለዓመታት ፤ ለሞያ ባሳየው ታማኝነት ከሊቅ እስከ ደቂቅ በአደባባይ ፤ ይኮሩበታል በኸያው ሥራዎቹ።

ጌታመሳይ ሙሉጌታ ( Getamesay Mulugeta )

የቁጥሮች ፍልሚያና የኢኮኖሚው ሕልውና፡ የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ ሪፖርት ትንተና

​ለተወካዮች ምክር ቤት የቀረበው የብሔራዊ ባንክ የግማሽ ዓመት ሪፖርት፣ በኢኮኖሚ ማሻሻያ ማዕበል ውስጥ ላለችው ኢትዮጵያ ትልቅ ትርጉም አለው። ሪፖርቱ የተሳካ የፖሊሲ ውጤቶችን ቢያሳይም፣ ዘላቂነታቸው ላይ ግን ከባድ ስራ ይጠብቃል።

​1. የዋጋ ግሽበት ስባሪ፡ የፍሪድማን ድል ወይስ የኬይንስ ስጋት?

​የዋጋ ግሽበት ወደ 9.7% ዝቅ ማለቱ፣ ብሔራዊ ባንክ የገንዘብ አቅርቦትን ለመቆጣጠር የወሰደው የቁጥጥር እርምጃ (Tight Monetary Policy) ውጤት መሆኑን ያሳያል።

​የፖሊሲው ስኬት፡ የሚልተን ፍሪድማን የገንዘብ መጠን ቀመር MV = PQ እንደሚያሳየው፣ የገንዘብ ስርጭትን መገደብ ዋጋን ያረጋጋል።

​ስጋቱ፡ ግሽበቱ የቀነሰው በምርት ብዛት ሳይሆን፣ በህዝቡ የመግዛት አቅም መዳከም (Low Consumption) ከሆነ፣ ይህ የኢኮኖሚ መቀዝቀዝን ሊያስከትል ይችላል። የኬይንስ ስጋትም ይኸው ነው—ያለ ፍጆታ እድገት የለም።

​2. የሐዋላው “ወርቃማ ዝናብ” እና የሪካርዶ ስጋት

​የ4.6 ቢሊዮን ዶላር ሐዋላ (36.5% እድገት) ትልቅ የምስራች ነው። ይህ የሚያሳየው የውጭ ምንዛሪ ተመን በገበያ እንዲወሰን መደረጉ በጥቁር ገበያና በህጋዊው መስመር መካከል ያለውን ግንብ ማፍረሱን ነው።

​ሚዛኑ፡ አዳም ስሚዝ እንዳለው ሰዎች በህጋዊ መንገድ እንዲንቀሳቀሱ ማበረታቻ (Incentive) መፍጠር ተችሏል።

​አደጋው፡ በዴቪድ ሪካርዶ እይታ ግን ሀገር መቆም ያለባት በወጪ ንግድ (Export) እንጂ በስጦታ አይደለም። ሐዋላ እንደማይለዋወጥ ዝናብ ነው፤ ነገ በዓለም አቀፍ ሁኔታዎች ምክንያት ቢቋረጥ የውጭ ምንዛሪ ክምችቱ አደጋ ላይ ይወድቃል።

​3. የብድር ስርጭት እና የፋይናንስ ጤናማነት

​ለግሉ ዘርፍ የተሰጠው ብድር 94.5% መድረሱ መንግስት ከንግድ ባንኮች ብድር መውሰዱን ቀንሶ ለግል ባለሀብቱ እድል መስጠቱን ያሳያል። ሆኖም የሐይማን ሚንስኪ "የፋይናንስ አለመረጋጋት መላምት" (Financial Instability Hypothesis) እዚህ ጋር ጥንቃቄን ይጠይቃል፦

​የብድር አረፋ ስጋት፡ ባንኮች ብድርን በ 45% እድገት ሲያሰራጩ፣ የብድሩ ጥራት ካልተጠበቀ ወደፊት የባንኮች ቀውስ ሊፈጠር ይችላል።

​የምርት አለመመጣጠን፡ ብድሩ ወደ ማምረቻ ዘርፍ ሳይሆን ወደ ሪል-እስቴት ግምት (Speculation) ካዘነበለ፣ ውጤቱ ዘላቂ እድገት ሳይሆን የዋጋ ግሽበት አዙሪት ይሆናል።

​ቀይ መብራት፡ የማይመለሱ ብድሮች (NPL) መጠን መጨመር የፋይናንስ ዘርፉን ጤናማነት አደጋ ላይ ይጥላል።

​4. የዲጂታል ክፍያ አብዮት

​የ 14.56 ትሪሊዮን ብር የዲጂታል ዝውውር የጆሴፍ ሹምፔተርን “Creative Destruction” ሃሳብ በግልጽ ያሳያል።

ቴክኖሎጂው አሮጌውን የጥሬ ገንዘብ አያያዝ እየቀየረው ነው። ይህ ለታክስ አሰባሰብ እና ለገንዘብ ቁጥጥር ቢረዳም፣ የሳይበር ደህንነት ስጋት እና የገንዘብ ዝውውር ፍጥነት ከምርት እድገት ጋር ካልተጣጣመ አዲስ ግሽበት ሊቀሰቅስ ይችላል።

​5. መዋቅራዊ መፍትሄዎች፡ ከሪፖርት ወደ ተግባር

​ለቀጣይ ጊዜያት ሚዛናዊ እድገት ለማምጣት የሚከተሉት ነጥቦች ወሳኝ ናቸው፡

​የምርት አብዮት (Supply-Side Economics): በፖሊሲ የገንዘብ ዝውውርን ከመቀነስ ባለፈ፣ ግብርናና ኢንዱስትሪው ላይ ምርትን በከፍተኛ ሁኔታ ማሳደግ።

​የሐዋላ ገቢን ወደ ኢንቨስትመንት መቀየር: ሐዋላው ለፍጆታ ብቻ ሳይሆን ለሀገራዊ ፕሮጀክቶች እንዲውል የዲያስፖራ ቦንድና የኢንቨስትመንት አማራጮችን ማስፋፋት።

​የፖሊሲ ቅንጅት: ብሔራዊ ባንክ የገንዘብ ቁጥጥር ሲያደርግ፣ የፌዴራል መንግስት ደግሞ የበጀት ጉድለቱን በመቀነስ የፖሊሲ ቅራኔ እንዳይፈጠር ማረጋገጥ አለባቸው።

​ማጠቃለያ
​የኢትዮጵያ ኢኮኖሚ አሁን ባለበት ሁኔታ እንደ ደቡብ ኮሪያ ወደ ምርታማነት የመሸጋገር ወይም እንደ ናይጄሪያ በሪፖርት አሃዞች ተታሎ ወደ እዳ አዙሪት የመግባት አጣጥ ላይ ነው። የብሔራዊ ባንክ ስኬት እውነተኛ የሚሆነው በምክር ቤት ቀርቦ ሲመሰገን ሳይሆን፣ የኢትዮጵያ እናቶች በገበያ ውስጥ የኑሮ ውድነት ሳይፈትናቸው በሰላም ሲሸምቱ ነው።

ባካሪ ሳኛ በኢትዮጵያ - ሥርዓት አልበኝነት በግልፅ የታየበት አቀባበል

ባካሪ ሳኛን የመሰለ ዓለም አቀፍ የእግር ኳስ ኮከብ ወደ ኢትዮጵያ መምጣቱ ለሀገሪቱ ገፅታ ግንባታ ትልቅ አጋጣሚ ቢሆንም የአቀባበል ሂደቱ ግን በዲፕሎማሲያዊ ፕሮቶኮል እና በሥርዓት አያያዝ ረገድ ሰፊ ክፍተቶች የታዩበት ሆኖ እያለፈ ነው ።

እንግዳው የሀገሪቱን የልማት ስራዎች እንዲመለከትና አዎንታዊ ገፅታን እንዲያስተዋውቅ ታስቦ ቢጋበዝም በተግባር የታየው ግን ግለሰቡ በተለያዩ የሶሻል ሚዲያ አንቀሳቃሾችና ቲክቶከሮች ሲጨናነቅና የግል ነፃነቱ ሲደፈር ነበር።

አንድን ዓለም አቀፍ ዝና ያለውን ሰው የሀገር አምባሳደር አድርጎ ከመያዝ ይልቅ እያንዳንዱ ተፅዕኖ ፈጣሪ ለራሱ የቪዲዮ ይዘት (views) ማበልጸጊያ ብቻ ሲጠቀምበት መታየቱ የጉብኝቱን ዋና ዓላማ ክፉኛ አዝቅጦታል።

በተለይም እንግዳውን ያለ ፍቃዱ ማቀፍ በቡድን መከበብ እና ሁሉም ሰው በየፊናው "እንዲህ አድርግ" እያለ መመሪያ ለመስጠት መሞከሩ ሀገሪቱ መሰል እንግዶችን የማስተናገድ ብስለት እንደሌላት የሚያሳይ አሉታዊ ምስል ለዓለም ሊያስተላልፍ ይችላል።

በፕሮቶኮል ደንብ መሰረት አንድ ታዋቂ እንግዳ በባለሙያዎች ታጅቦ በክብር መመራት ሲገባው ሜዳው ለቲክቶከሮች ክፍት መደረጉ የደህንነት ስጋት ከመፍጠሩም በላይ የእንግዳውን ክብር ዝቅ የሚያደርግ ድርጊት ነው።

እነዚህ ድርጊቶች እንግዳው ስለ ሀገሪቱ ያለውን አመለካከት ከማበላሸታቸውም በላይ ሌሎች መሰል ዝና ያላቸው ሰዎች ወደ ኢትዮጵያ ለመምጣት እንዲያቅማሙ የሚያደርግ መጥፎ ተሞክሮ ነው።

ስለሆነም ወደፊት መሰል ታላላቅ ሰዎች ወደ ሀገር ሲገቡ የኮሙኒኬሽን ስራው በሰለጠኑ የፕሮቶኮል ባለሙያዎች ሊመራ እና የሚዲያ ተሳትፎውም ስርአት ባለው መልኩ ሊገደብ ይገባል።

የሀገር ገፅታ የሚገነባው በልማት ስራዎች ብቻ ሳይሆን እንግዶችን በምን አይነት ስልጣኔና ፕሮፌሽናሊዝም አስተናገድን በሚለው መመዘኛ ጭምር መሆኑ ሊታወቅ ይገባል።

ይህ የባካሪ ሳኛ ጉብኝት ለቀጣይ ዝግጅቶች እንደ ትልቅ ትምህርት ተወስዶ የህዝብ ግንኙነት ስራው ከጩኸትና ከግርግር በጸዳ መልኩ እንዲከናወን ጥብቅ መመሪያ ሊቀመጥለት ይገባል።

ሊስተካከሉ የሚገቡ ነጥቦች (Quick Fixes)

• ለሚዲያ ባለሙያዎች፦ እንግዳው ላይ ከመከለል ይልቅ የተወሰነ ርቀት ጠብቆ ምስል ማንሳት።

• ለአጃቢዎች፦ እንግዳውን "አትንኩ" (No-touch policy) የሚል መመሪያ መተግበር።

• ለአዘጋጆች፦ የፎቶ ሰዓት እና የጉብኝት ሰዓትን በግልጽ መለየት አለባቸው

ባካሪ ሳኛ የባህርዳር ስታዲየምን ለመጎብኘት በሄደበት በባህርዳር በላይ ዘለቀ አየር ማረፊያ የተደረገለት አቀባበል የተሻለ ፕሮቶኮልን የጠበቀ ነበር ማለት ይቻላል ::

ከጭስ ወደ ኤሌክትሪክ፡ የአዲስ አበባ ጎዳናዎች አዲስ ምዕራፍ እና የደህንነት ፈተናዎች"

​​በትልቅ ከተማ ውስጥ የሚታይ የትራንስፖርት እንቅስቃሴ የዚያች ሀገር የኢኮኖሚ የልብ ትርታ ማሳያ ነው። ሰሞኑን ከአዲስ አበባ ከተማ አሽከርካሪና ተሸከርካሪ ፈቃድና ቁጥጥር ባለሥልጣን የወጣው መረጃ—17 ሺሕ አዳዲስ ተሽከርካሪዎች መመዝገባቸው እና 270 ሺሕ የሚሆኑት የቴክኒክ ምርመራ ማድረጋቸው—ከተማዋ በሽግግር ላይ መሆኗን ያሳያል።

ሆኖም ይህ ሽግግር ከቁጥር ባለፈ፣ የታሪክን ትምህርት፣ የዓለምን ተሞክሮ እና ጥብቅ የኢኮኖሚ ሳይንስን ይፈልጋል።

​1. ታሪካዊ ዳራ፡ ከተሽከርካሪ ምዝገባ እስከ ደህንነት ቁጥጥር

​የተሽከርካሪዎች ምዝገባ እና የቴክኒክ ምርመራ ታሪክ የሰው ልጅ ከመኪና ጋር ካለው ትውውቅ ጋር አብሮ ያደገ ነው።

​የመጀመሪያው ምዝገባ፦ እ.ኤ.አ በ1901 ፈረንሳይ እና በ1903 እንግሊዝ የተሽከርካሪ ታርጋ እና ምዝገባን በይፋ ጀመሩ። በወቅቱ ዓላማው "መኪና ያላቸውን ሀብታሞች መለየት" እንጂ ደህንነት አልነበረም።
​የደህንነት ምርመራ (MOT) መፈጠር፦ እ.ኤ.አ በ1960ዎቹ መኪኖች እየበዙ ሲመጡ አደጋዎች በከፍተኛ ሁኔታ ጨመሩ። እንግሊዝ የመጀመሪያውን የቴክኒክ ምርመራ ስርአት (MOT test) ስታስተዋውቅ፣ መኪኖች መንገድ ላይ ከመውጣታቸው በፊት ብሬካቸው፣ መብራታቸውና ጎማቸው እንዲመረመር ተገደደ።
​በኢትዮጵያ፦ በአፄ ምኒልክ ዘመን የመጀመሪያው መኪና ወደ ኢትዮጵያ ከገባ ጀምሮ፣ የትራንስፖርት ስርአቱ ለብዙ አስርት አመታት በጥቂት የግል መኪኖች ላይ ብቻ የተገደበ ነበር። የደርግ ዘመንን አልፎ በኢህአዴግ ዘመን አጋማሽ ላይ የታየው የተሽከርካሪዎች ቁጥር መጨመር፣ መንግስት የቦሎ እና የቴክኒክ ምርመራን እንደ ዋና የመቆጣጠሪያ መሳሪያ እንዲጠቀም አስገድዶታል።

​ዛሬ አዲስ አበባ የምትመዘግባቸው 17 ሺሕ መኪኖች፣ ይህን ታሪካዊ ሂደት ተከትለው የመጡ ቢሆንም፣ አሁን ላይ ልዩ የሚያደርጋቸው ግን የ"ኤሌክትሪክ" መሆናቸው ነው። ይህ ደግሞ በታሪክ ታይቶ የማይታወቅ አዲስ የቴክኒክ ምርመራ ምዕራፍ ይከፍታል።

​2. ዓለም አቀፍ ተሞክሮ፡ የተሳካላቸው ሀገራት ሚስጥር

​አዲስ አበባ 270 ሺሕ መኪኖችን መርምሬያለሁ ስትል፣ የምርመራው ጥራት (Quality) እና ግልጽነት (Transparency) በዓለም አቀፍ መነፅር መፈተሽ አለበት።

​የጀርመን "TÜV" ሞዴል፦ በጀርመን የቴክኒክ ምርመራ የሚካሄደው በመንግስት ሳይሆን በገለልተኛ ባለሙያ ድርጅቶች ነው። አንድ መኪና ምርመራውን ካላለፈ በምንም ተአምር መንገድ ላይ ሊቆም አይችልም። እዚያ ቦሎ ማለት "የመንግስት ግብር" ሳይሆን "የህይወት ዋስትና" ነው። አዲስ አበባም የምርመራ ማዕከላትን ወደ ግል ዘርፍ በማዞር (Privatization) ውጤታማነቱን ማሳደግ ትችላለች።

​የሲንጋፖር የ"COE" ስርአት፦ ሲንጋፖር መኪና መመዝገብን እጅግ ውድ የምታደርገው በከተማዋ ያለውን መጨናነቅ ለመቀነስ ነው። አዲስ አበባ 17 ሺሕ መኪና ስታክል፣ መንገዶቿ ይሄን መሸከም ይችላሉ ወይ? የሚለው ጥያቄ መመለስ አለበት። መኪና መመዝገብ ብቻ ሳይሆን፣ ለአደጋ የሚያጋልጡ እጅግ አሮጌ መኪኖችን ከጥቅም ውጭ የማድረግ (Scrappage Policy) ተሞክሮ ከደቡብ ኮሪያ ሊቀሰም ይገባል።

​የቻይና የኤሌክትሪክ ተሽከርካሪ አብዮት፦

ቻይና የኤሌክትሪክ መኪኖችን ስትመዘግብ፣ ከታርጋው ጎን ለጎን የኃይል መሙያ ጣቢያዎችን (Charging Piles) በየቤቱ እና በየመንገዱ ትገነባለች። አዲስ አበባ የኤሌክትሪክ መኪኖችን መመዝገቧ ትልቅ እርምጃ ቢሆንም፣ መሰረተ ልማቱ ካልተሟላ ግን እነዚህ መኪኖች በቅርቡ "የመጋዘን ጌጥ" ሆነው ሊቀሩ ይችላሉ።

​የኢኮኖሚ መነፅር፡ ትርፍና ኪሳራ

​ከትራንስፖርት በስተጀርባ ያለው ኢኮኖሚ እጅግ ግዙፍ ነው። አዲስ አበባ የምታደርገው ምዝገባና ምርመራ በሀገር ኢኮኖሚ ላይ ሶስት ዋና ዋና ተጽዕኖዎች አሉት፦

​ሀ. የውጭ ምንዛሬ እና የነዳጅ ቁጠባ፦
ኢትዮጵያ ለነዳጅ ግዢ በየዓመቱ የምታወጣው ቢሊዮኖች ዶላር የሀገሪቱን የንግድ ሚዛን (Balance of Payments) ያዛባል። 17 ሺሕ አዳዲስ የኤሌክትሪክ መኪኖች መመዝገባቸው፣ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ በነዳጅ ላይ የሚባክነውን የውጭ ምንዛሬ ይቀንሳል። ይህ ለኢኮኖሚው "ኦክስጅን" ነው።

​ለ. የምርታማነት ሰዓት (Productivity Time)፦

270 ሺሕ መኪኖች በቴክኒክ ብልሽት መንገድ ላይ ቢቆሙ፣ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሰራተኞች ከስራቸው ይዘገያሉ። ይህ በሀገራዊ ምርት (GDP) ላይ ቀጥተኛ ጉዳት አለው። ስለዚህ የቦሎ ምርመራው ጥራት ሲጨምር፣ የመንገድ ላይ ብልሽት ይቀንሳል፤ ይህም የዜጎችን የሥራ ሰዓት በአግባቡ ለመጠቀም ያስችላል።

​ሐ. የአደጋ ኢኮኖሚያዊ ዋጋ፦

አንድ የትራፊክ አደጋ ሲከሰት የሚከተሉት ኢኮኖሚያዊ ኪሳራዎች ይመጣሉ፦
​የሰው ኃይል ማጣት (ሞት ወይም አካል ጉዳት)።
​የህክምና ወጪ (በመንግስትና በግለሰብ ላይ የሚጫን)።
​የተሽከርካሪና የመንገድ ንብረት ውድመት። ጥናቶች እንደሚያሳዩት በኢትዮጵያ የቴክኒክ ጉድለት ለትራፊክ አደጋ ዋነኛ ምክንያት ነው። ስለዚህ ቦሎን ማጥበቅ ማለት እነዚህን ኪሳራዎች መቀነስ ማለት ነው።

​ ፈተናዎች እና የወደፊት ተስፋዎች

​አዲስ አበባ መኪና በመመዝገብ እና ቦሎ በመስጠት ረገድ ያሳየችው አሃዝ ቢበረታታም፣ የሚከተሉት ተግዳሮቶች መፍትሄ ይሻሉ፦
​የሙስና ስጋት፦ በብዙ ታዳጊ ሀገራት የቴክኒክ ምርመራ "መኪናው ሳይታይ ቦሎ የሚታደልበት" ስርአት ሆኖ ይታያል። ይህን ለማስቀረት ዲጂታል የምርመራ ውጤቶችን በቀጥታ ወደ ማእከላዊ ዳታቤዝ የሚልኩ ማሽኖችን መጠቀም ግድ ይላል።

​የኤሌክትሪክ መኪና ጥገና፦ 17 ሺሕ አዳዲስ መኪኖች ቢመዘገቡም፣ እነዚህን መኪኖች የሚጠግን በቂ የሰው ኃይል እና የመለዋወጫ እቃ (Spare parts) በሀገር ውስጥ አለ ወይ? የሚለው የገበያ ጥያቄ አልተመለሰም።

​የመረጃ ቅንጅት፦ የአሽከርካሪና ተሸከርካሪ ባለሥልጣን መረጃ ከፖሊስ እና ከኢንሹራንስ ኩባንያዎች ጋር መቆራኘት አለበት። አንድ መኪና ቦሎ ከሌለው፣ ኢንሹራንስ ሊኖረው አይገባም፤ ፖሊስም በካሜራ መለየት አለበት።

​ማጠቃለያ

​የአዲስ አበባ የትራንስፖርት ዘርፍ እንቅስቃሴ ከቁጥር አሀዞች በላይ የሆነ የሀገር ግንባታ አካል ነው። 17 ሺሕ መኪኖችን መመዝገብ የመንገዶቻችንን ጫና ይጨምራል፤ 270 ሺሕ መኪኖችን መመርመር ደግሞ የህዝባችንን ደህንነት ይወስናል።

​ኢትዮጵያ የኤሌክትሪክ መኪናን በመቀበል ከአለም አቀፉ አዝማሚያ ጋር እኩል ለመራመድ መሞከሯ የሚደነቅ ነው። ሆኖም ይህ ጉዞ ስኬታማ የሚሆነው፣ እንደ ጀርመን ያለ ጥብቅ ቁጥጥር፣ እንደ ኖርዌይ ያለ መሰረተ ልማት እና እንደ ቻይና ያለ የቴክኖሎጂ ፍላጎት ሲታከልበት ብቻ ነው። መንግስት "ቦሎ ሰጠሁ" ከሚል ሪፖርት ባለፈ፣ "አደጋን ቀነስኩ" እና "የትራፊክ ፍሰትን አቀለጥኩ" ወደሚል የተግባር መለኪያ መሸጋገር ይኖርበታል።

ያለ መነሻ ካፒታል የንግድ ዕድል የሚፈጥረው "ዳንቴል" የዲጂታል መድረክ ይፋ ተደረገ
#ethiopia | የኢትዮጵያን የበይነመረብ ንግድ (e-commerce) ዘርፍ ወደ አዲስ ምዕራፍ ያሸጋግራል የተባለለትና "ዳንቴል" የተሰኘው አዲስ የቴክኖሎጂ መድረክ በይፋ ስራ መጀመሩን የዳንቴል ሶፍትዌር ኃ.የተ.የግ.ማህበር አስታወቀ።

መተግበሪያው ማህበራዊ ሚዲያን ወደ ገቢ ምንጭነት የሚቀይር አሰራር ይዟል። ተጠቃሚዎች በመድረኩ ላይ ያሉ ምርቶችን በቴሌግራም፣ ፌስቡክ እና ቲክቶክ አማካኝነት ለወዳጅ ተከታዮቻቸው በማጋራትና ሽያጭ እንዲከናወን በማድረግ የኮሚሽን ተጠቃሚ ይሆናሉ።

ይህ አሰራር በተለይ የስራ ፍላጎት እያላቸው በመነሻ ካፒታል እጥረት ለተቸገሩ ወጣቶች ትልቅ ዕድል ይዞ መጥቷል።

​ዳንቴል የንግድ እንቅስቃሴውን ቀልጣፋ ለማድረግ ከኢትዮጵያ ፖስታ አገልግሎት ጋር ስምምነት ላይ ደርሷል። ይህም ደንበኞች ያዘዙት ምርት ባሉበት ቦታ እንዲደርሳቸውና የት ደረጃ ላይ እንደሚገኝ በመተግበሪያው እንዲከታተሉ ያስችላቸዋል።

​በተጨማሪም በዲጂታል ግብይት ላይ የሚታየውን የእምነት ጉድለት ለመቅረፍ፣ ደንበኞች የገዙት ምርት ካልተመቻቸው የመመለስ መብት (Return Policy) እንዲኖራቸው ከአቅራቢዎች ጋር ስምምነት መደረጉ ተጠቁሟል።

የድርጅቱ መስራች አቶ ፊሊጶስ ማርሳይ እንዳሉት፣ "ዳንቴል" በዘመናዊ የንግድ ስርዓትና በማህበራዊ ትስስር መካከል ያለውን ክፍተት በመሙላት፣ ማህበረሰቡን በኢኮኖሚ ለማብቃት ትልቅ ድልድይ እንደሚሆን ያላቸውን እምነት ገልጸዋል።

ይህ ጅምር በኢትዮጵያ የዲጂታል ኢኮኖሚ ግንባታ ላይ የራሱን አሻራ እንደሚያርፍም ይጠበቃል።

በኢትዮጵያ የዲጂታል ንግድ አዲስ ምዕራፍ፦ “ዳንቴል” AI የታገዘ የንግድ አማካሪና የገበያ መድረክ ይፋ አደረገ
#fastmereja I በኢትዮጵያ የቴክኖሎጂ ዘርፍ አዳዲስ ፈጠራዎችን ይዘው ብቅ የሚሉ ወጣቶች ቁጥር እየጨመረ በመጣበት በዚህ ወቅት፣ “ዳንቴል ሶፍትዌር” የተሰኘው ኩባንያ ወጣቶችንና ሴቶችን የንግድ ባለቤት የሚያደርግና በሰው ሰራሽ አስተውሎት (AI) የታገዘ የሞባይል መተግበሪያ በይፋ ስራ ማስጀመሩን አስታውቋል።

ባለፉት ሶስት ዓመታት በወጣት ሶፍትዌር ኢንጂነሮች ጥልቅ ምርምርና ዝግጅት ሲደረግበት የቆየው ይህ መተግበሪያ፣ በተለይ ያለምንም መነሻ ካፒታል ወደ ንግድ አለም መግባት ለሚፈልጉ ወጣቶች ትልቅ ተስፋ ይዞ መጥቷል።

📌 “ዳንቴል” ምንድን ነው? እንዴትስ ይሰራል?

የድርጅቱ መስራችና ስራ አስኪያጅ አቶ ፊሊጶስ ማርሳይ እንደገለጹት፣ “ዳንቴል” ተጠቃሚዎች በመተግበሪያው ላይ የሚገኙ የተለያዩ ምርቶችን እንደ ቴሌግራም፣ ፌስቡክ እና ቲክቶክ ባሉ ማህበራዊ ሚዲያዎች በማጋራትና ሽያጭ በመፍጠር የኮሚሽን ተጠቃሚ የሚሆኑበት የዲጂታል ንግድ መድረክ ነው።

የመተግበሪያው ልዩ ባህሪያት የሚከተሉት ናቸው፦

• AI የንግድ አማካሪ፦ መተግበሪያው ተጠቃሚዎች የትኛውን ምርት፣ በምን አይነት የገበያ ሁኔታ እና በምን ያህል ካፒታል መጀመር እንዳለባቸው የሚመራና የሚያማክር የራሱ የሆነ የAI (Artificial Intelligence) ስርዓት አለው።

• ያለ መነሻ ካፒታል መነገድ፦ ማንኛውም ወጣት ወይም ሴት ያለምንም ቅድመ ክፍያ ወይም ካፒታል የራሳቸውን የዲጂታል ንግድ እንዲጀምሩ ያስችላል።

• የደንበኞች መብት ጥበቃ፦ ድርጅቱ ከአቅራቢዎች ጋር ባደረገው ስምምነት መሠረት “ምርቱ ካልተመቸ የመመለስ መብት” (Return Policy) ተግባራዊ በማድረግ የደንበኞችን እምነት ይገነባል።

ምርቶች ለደንበኞች በፍጥነትና በጥራት እንዲደርሱ ለማድረግ “ዳንቴል” ከኢትዮጵያ ፖስታ አገልግሎት ጋር በቅንጅት መስራት ጀምሯል። ይህም ተጠቃሚዎች ያዘዟቸው ምርቶች ያሉበትን ደረጃ (Tracking) እንዲከታተሉና ባሉበት ሆነው እንዲረከቡ ምቹ ሁኔታን ይፈጥራል።

ይህ ቴክኖሎጂ በዋናነት በገበያ ውስጥ ያለውን የዋጋ ንረት ለመቆጣጠርና የመካከለኛውን ደላላ ሚና በመቀነስ ምርትና አቅራቢን በቀጥታ ለማገናኘት ያለመ ነው። ኩባንያው በአጭር ጊዜ ውስጥ 100 ሺህ የሚደርሱ ወጣቶችን ተጠቃሚ ለማድረግ አቅዶ እየሰራ ይገኛል።

“ዳንቴል ሶፍትዌር” በኢትዮጵያ ወጣት ኢንጂነሮች ተመስርቶ ለሶስት ዓመታት የቆየ ተቋም ሲሆን፣ አሁን ይፋ ያደረገው AI የታገዘ መተግበሪያ ለሀገሪቱ የዲጂታል ኢኮኖሚ ሽግግር ትልቅ አስተዋጽኦ ይኖረዋል ተብሎ ይጠበቃል።

የኢትዮጵያ"የሀይል ማስፋት" (Power Projection)፡በክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አህመድ የዲፕሎማሲ ጥረት...!

(የሀብታሙ ደባሱ አዲሱ የግል ሀሳብ )
#ethiopia | በቅርቡ የተከናወነው በደቡብ አፍሪካ አዘጋጅነት የG-20 የኢትዮጵያ ተሳትፎ እንዲሁም የማሌዥያና የሲንጋፖር መሪዎች ጉብኝት፣የክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር ዶ/ር ዐቢይ አህመድ መንግስት እየተከተለው ያለውን የዲፕሎማሲያዊ እና ኢኮኖሚያዊ "የሀይል ማስፋት"ስትራቴጂ ቁልፍ ማሳያዎች ናቸው።ይህ ስትራቴጂ ሀገሪቱ በዓለም አቀፍ መድረክ ያላትን ተጽዕኖ በማስፋት፣ለሀገር ውስጥ ዕድገት የሚያስፈልገውን ሀብትና ዕውቀት ለመሳብ ያለመ መሆኑን ያሳያል።

🔴 የክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር ዶ/ር ዐቢይ አህመድ ዲፕሎማሲያዊ ራዕይ፦

የጠቅላይ ሚኒስትሩ የውጭ ጉዳይ ፖሊሲ በዋናነት በኢኮኖሚ ዲፕሎማሲ (Economic Diplomacy) እና የሁለትዮሽ ግንኙነቶችን በማስፋት ላይ ያተኮረ ነው።ከዓለም ደቡብ (Global South) አገሮች በተለይም ከእስያ እና ከመካከለኛው ምስራቅ ጋር አዲስና ጠንካራ ስትራቴጂካዊ አጋርነት መገንባት፤ በሁሉም ወገን የሀገርን መሰረታዊ ብሄራዊ ጥቅም ማስከበር እና ማረጋገጥ አጋርነትን ማስፋትን ያካትታል።

የ"ብልጽግና" ጽንሰ-ሀሳብ ዲፕሎማሲያዊ ጥረቶች በሙሉ ከብልጽግና ራዕይ ጋር የተሳሰሩ ሲሆን፣ የውጭ ግንኙነት በዋናነት ለሀገር ውስጥ ኢኮኖሚ ዕድገት እና ለሥራ ዕድል ፈጠራ እንዲያገለግል ለማድረግ ያለመ ነው።

🔴የቡድን ሀያ አባለ ሀገራት (G-20) ተሳትፎ፦የብዙ-ዋልታ ዓለምን (Multipolar World) መቀበል ኢትዮጵያ በG-20 ስብሰባ ላይ እንደ ልዩ እንግዳ መሳተፏ፣በጠቅላይ ሚኒስትሩ የተመራው ዲፕሎማሲ ኢትዮጵያን ከአፍሪካ ቀንድ ባሻገር ዓለም አቀፋዊ ተዋናይ አድርጎ ለማስቀመጥ ያለውን ጥረት ያሳያል።በዓለም የፋይናንስ እና የፖለቲካ ውሳኔ ሰጪ ማዕከላት ላይ ድምጽ እንዲኖራት ማድረግ።ክቡር ዶ/ር ዐቢይ በተደጋጋሚ እንደሚገልጹት፣ኢትዮጵያ የአፍሪካ ኀብረት ዋና መስሪያቤት መቀመጫ እንደመሆኗ መጠን የአፍሪካን አጠቃላይ ጥቅም በዓለም አቀፍ መድረኮች ላይ በማንሳት፣ የሀይል ማስፋት ጥረቷን ከአህጉራዊ ሚናዋ ጋር አጣምራለች።

🔴 የእስያ መሪዎች ጉብኝት፦የቴክኖሎጂና የኢንቨስትመንት ድልድይ የማሌዥያ እና የሲንጋፖር መሪዎች ጉብኝት የዶ/ር ዐቢይ የዲፕሎማሲ ጥረት ዋነኛ መገለጫ ነው።ከእነዚህ ፈጣን ዕድገት ካላቸው የእስያ "ነብሮች" (Asian Tigers) ጋር ግንኙነት መፍጠር የኢትዮጵያን የመበልፀግ የማደግ ስትራቴጂ ለመደገፍ ወሳኝ ነው።

🖊እንደ መውጫ ስልታዊ ትኩረት የሀይል ማስፋት ትርጉም⁉️

ሲንጋፖር የላቀ የሎጅስቲክስ አስተዳደር፣ ዘመናዊ የከተማ ልማት (Smart City)፣ የዲጂታል ኢኮኖሚ ልምድ ሽግግር፤ የኢትዮጵያን የባህር በር ፈተና ለመቅረፍ ዘመናዊ የንግድ መስመሮችን መገንባት እንደ አስረጅነት ይጠቀሳል ።( በሀገራችን በአዲስ አበባ እና በሌሎች ክልል ከተሞች እየተከናወነ ያለው የኮሪደር ልማት ፤ መሶብ የአንድ ማዕከል አገልግሎት ይጠቀሳል ።

ማሌዥያ የውጭ ቀጥተኛ ኢንቨስትመንት (FDI) በኤሌክትሮኒክስና በኢንዱስትሪ ዘርፍ መሳብ፣ የዘይትና ዘይት ነክ ምርቶች ንግድ በማጠናከር የኢኮኖሚ አጋርነትን እና የንግድ አጋሮች ማጎልበትን ያሳያል ።( Industrial Park Development cooperation ስር የሚከናወኑ የእውቀት እና የኢንዱስትሪ ሽግግር መጥቀስ ይቻላል ።)

🔴የማጣቀሻዎች (Reference )

1️⃣Abiy Ahmed (PhD). Medemer: A Collective Journey. (የዶ/ር ዐቢይ የፍልስፍና መሰረት ለዲፕሎማሲያዊ ስትራቴጂያቸው።)

2️⃣ Minister's Office. Official Press Releases on G20 and Bilateral Visits. (የጉብኝቶቹን ዓላማ እና የተደረጉትን ስምምነቶች ለመረዳት።)

3️⃣Think Tank Analysis. ISS, Chatham House or Brookings papers focused on Ethiopia's shift in foreign policy towards Asia and Global South engagement.

ይህ የሚያሳየው የኢትዮጵያ የሀይል ማስፋት እቅድ በዶ/ር ዐቢይ አህመድ መሪነት ኢኮኖሚን ማዕከል ባደረገ እና በብዙ-ዋልታ ትብብር ላይ በተመሰረተ ዘመናዊ ዲፕሎማሲ እየተመራ መሆኑን ያሳያል ።

ለኢትዮጵያ ብሔራዊ ጥቅም መሳካት የድርሻዬን እወጣለሁ !
#ethiopia

ለበለጠ ወዳጅነት የፃሃፊውን የኤክስ(X) እና የፌስቡክ ገፅ ይከታተሉ :-

🔗የኤክስ(X)ገፅ:-tps://x.com/HDebasu?t=WkEcsELrZrHGV1UGX3oSMg&s=09

🔗የፌስቡክ:-https://www.facebook.com/s...

Rare earths & environmental cost
By Assadullah Channa

Pakistan is entering a critical phase in its resource development strategy.

Beneath its mountainous terrain lies a vast reserve of rare earth elements (REEs), estimated to be worth between $6 to $8 trillion. These minerals are essential to the global supply chain for technologies such as smartphones, electric vehicles, renewable energy systems and advanced defense equipment. Their discovery has generated significant interest from both domestic policymakers and international investors. Yet, as the country races to unlock this potential, it risks plunging headlong into an environmental catastrophe of staggering proportions. This rapid push toward extraction has raised important questions about the adequacy of environmental safeguards and whether current governance systems can manage the long-term impacts of large-scale resource development. Without careful planning and oversight, the benefits of rare earth mining could be overshadowed by lasting ecological and social costs.

Recent geochemical mapping, conducted jointly by the Geological Survey of Pakistan and the China Geological Survey, has revealed extensive concentrations of REEs across nearly 360,000 square kilometers of Pakistani territory. These deposits, primarily found in carbonatite-related formations, represent not just economic opportunity but ecological peril. For every ton of rare earths extracted, the process generates 2,000 tons of toxic waste, including one ton of radioactive residue. This toxic arithmetic is not a footnote; it is the central equation of extraction—one that threatens to poison Pakistan’s soil, water and air for generations. Much of the exploratory work has been described as unscientific, random and insufficient. This knowledge gap means that decisions about extraction are being made without a full understanding of the environmental consequences. Eight strategic sites in Khyber Pakhtunkhwa, stretching from Mansehra to the Pakistan-Afghanistan border, have been earmarked for exploration. Drilling operations at Mashkichah in District Chagai are already underway, but the environmental implications raise serious concerns about transparency and accountability.

Pakistan’s ecological foundation seems fragile. The country faces one of the world’s most severe water crises, with over 60 percent of Balochistan’s population lacking access to safe drinking water. Groundwater depletion is accelerating and arsenic contamination in aquifers has reached dangerous levels. Rare earth processing, which requires massive volumes of water—up to 500,000 gallons per ton of lithium extracted—will place enormous strain on these already stressed resources. The competition for water between mining operations and local communities will be fierce and, in many cases, devastating. Contaminated aquifers can remain unusable for decades, wiping out agricultural potential in rural areas. The town of Talaap in Balochistan offers a grim preview of what lies ahead. For years, it has supplied water to the Saindak copper-gold project, yet its own residents have seen little benefit. The expansion of rare earth extraction threatens to replicate this pattern across multiple provinces, draining resources while delivering profits elsewhere.

The health consequences of rare earth exposure are equally alarming. REEs are known to cause cancer, cardiovascular damage, respiratory failure and neurological disorders. These elements disrupt fundamental biological processes, affecting multiple organ systems and compromising immune, reproductive and nervous functions. The burden of this environmental violence falls disproportionately on the most vulnerable and those with limited access to healthcare. Compounding these risks is Pakistan’s seismic vulnerability. The 2005 Kashmir earthquake was a stark reminder of the region’s tectonic instability. Balochistan continues to experience regular seismic activity, posing a direct threat to mining infrastructure. Rare earth extraction requires massive tailings dams to store radioactive waste and toxic chemicals. These structures, even under ideal conditions, are prone to failure.

Pakistan’s mineral wealth is undeniable. It holds the world’s fifth-largest copper-gold reserves, the second-largest coal and salt reserves and 92 discovered minerals in total. Yet the sector contributes less than 2 percent to the national GDP. This extraction-without-development model ensures that Pakistan captures minimal value from its resources while bearing the full brunt of environmental and social costs. The Saindak mine generated $2 billion between 2002 and 2017, yet Balochistan remains the poorest province. Proposed contracts for rare earth projects allocate just 10 percent equity to local communities, while foreign partners claim up to 70 percent. This is neo-colonial resource extraction, refined and repackaged for the 21st century. External geopolitical pressure further affects Pakistan’s mineral policy. In April 2025, U.S. State Department official Eric Meyer visited Islamabad just before the rushed passage of the Balochistan Mines Act. The legislation, which centralized control over provincial minerals, was suspended after widespread protests.

The risks Pakistan faces from rare earth mining are not abstract; they are immediate, measurable and potentially irreversible. If extraction proceeds without proper safeguards, the country could face widespread contamination of its water sources, accumulation of radioactive waste and loss of arable land. These impacts won’t disappear when the mining ends; they will linger for decades, affecting public health, agriculture and access to clean water. Pakistan must make a critical decision: whether to pursue mineral wealth at any cost or to develop policies that balance economic opportunity with environmental protection and community welfare. The country’s long-term stability depends on whether it can move beyond short-term profits and invest in sustainable practices and scientific oversight. This isn’t just about reputation; it’s about resilience.

— The writer is an educator, based in Sindh.

(channaassadullah320gmail.com)

Huawei Ethiopia Partner Summit 2025: Driving Digital Transformation with Local Partners

Addis Ababa, August 28, 2025. Huawei hosted its Ethiopia Partner Summit 2025 on August 26 at the Hyatt Regency Addis Ababa with the theme “Amplify Intelligence for Ethiopia.” The event brought together government officials, industry leaders, and business partners to discuss how technology and collaboration can speed up Ethiopia's digital transformation.

Michael Liu, CEO of Huawei Ethiopia, opened the event by emphasizing Huawei's commitment. He said, “In Ethiopia, for Ethiopia – Huawei is working hand-in-hand with local partners to build a smarter, more connected future.”

During the summit, speakers discussed how artificial intelligence, cloud computing, green data centers, and fiber technologies are changing key sectors like education, healthcare, and enterprise services. Huawei shared solutions aimed at modernizing classrooms, strengthening digital healthcare systems, and creating intelligent campuses that can enhance Ethiopia's competitiveness in the digital economy.

Huawei also reported strong growth in its partner network in Ethiopia and across Africa. They noted an increase in the number of partners and rapid improvements in partner performance. Programs like Huawei eKit are creating new opportunities for distributors and resellers. These programs allow them to tap into Ethiopia's growing SME market with innovative ICT solutions for businesses of all sizes.

The company showcased its latest innovations, including next-generation green data centers and OptiX fiber networks designed for smarter, more energy-efficient cities. Through its Co-Care Program, Huawei helps partners provide better services, increase network reliability, and create more value for customers. Additionally, Huawei highlighted its strict policy against bribery and corruption, urging all partners to adopt transparency and ethical practices in their business operations.

The event wrapped up with the Huawei Partner Awards Ceremony, which honored exceptional Ethiopian and regional partners for their efforts in advancing the country's digital future.

About Huawei
Huawei is a leading global provider of ICT infrastructure and smart devices. In Ethiopia, Huawei collaborates closely with the government, enterprises, and local partners to promote the country's digital transformation and create shared value.

አፍሪካ ቻይና ሴንተር ፎር ፖሊሲ ኤንድ አድቫይዘሪ /Africa China Center For Policy and Advisory/ (ACCPA) ከየአፍሪካ የአየር ንብረት ፋውዴሽን /Africa Climate Foundation/ (ACF) ጋር በመተባበር በአይነቱ ልዩ እና በኢትዮጵያ የመጀመሪያ የሆነውን የአረንጓዴ ፋይናንስ ወርክሾፕ (Green Finance Workshop) በአዲስ አበባ አዘጋጅተዋል።

የአፍሪካ የአየር ንብረት ፋውንዴሽን የአረንጓዴ ፋይናንስ (Green Finance) ትግበራን ለማቀላጠፍ ያለውን ጠንካራ ቁርጠኝነት በዚህ የአርንጓዴ ፋይናንስ ወርክሾፕ አሳይቷል።

አረንጓዴ ፋይናንስ ለአፍሪካ ሀገራት ዘላቂ የኢንዱስትሪ ለውጥን ለማምጣት አስፈላጊ እና ወሳኝ መሆኑን አዲስ አበባ በተካሄደው የአረንጓዴ ፋይናንስ ወርክሾፕ (Green Finance Workshop) ላይ ተገልጿል።

የፖሊሲ አውጪዎች፣ የፋይናንስ ተቋማት፣ ባለሀብቶች፣ የስታርታፕ መሪዎች እና ከተለያዩ የህብረተሰብ ክፍሎች የተወጣጡ ተሳታፊዎች በተገኙበት በዚህ ወርክሾፕ የአፍሪካ የአየር ንብረት ፋውንዴሽን ፕሮግራም ማናጀር አቶ ሳህሌ ፈቀደ የአረንጓዴ ፋይናንስ የአየር ንብረት ለውጥን ለማስቀረት እጅግ ወሳኝ እና የባለድርሻ አካላትን ስትራቴጂካዊ ትብብር የሚጠይቅ መሆኑን ገልጸዋል።

የአፍሪካ የአየር ንብረት ፋውንዴሽን ይህንን ተልዕኮ ለማሳካት ከተለያዩ የሲቪል ማህበረሰብ ድርጅቶች ጋር እየሰራ ሲሆን መቀመጫውን በጋና ባደረገው ከአፍሪካ ቻይና ሴንተር ፎር ፖሊሲ ኤንድ አድቫይዘሪ ጋር በጋራ በመሆን በአይነቱ የመጀመሪያ የሆነውን የአረንጓዴ ፋይናንስ ወርክሾፕ በአዲስ አበባ በጎልደን ቱሊፕ ሆቴል በጥምረት አዘግጅተዋል። ከዚህም ወርክሾፕ ለፖሊሲ ግብአት የሚሆን ሪፖርት እየተዘጋጀ ሲሆን በቀጣይነት ይህን መሰል ዝግጅቶችን በኢትዮጵያ ለማዘጋጀት እየተሰራ መሆኑም ተገልጿል።

ከ45 በላይ ተሳተፊዎች ከተለያዩ ዘርፎች ተገኝተው ስለ አረንጓዴ ልማት እና ለጀማሪ የስራ ፈጣሪዎች ክፍት ሊሆን ስለሚገባ ፋይናንስ በስፋት ከተወያዩ በኋላ ባንኮች፣ የፋይናንስ ተቋማት እንዲሁም መንግስት ሃላፊነታቸውን እንዲወጡ ጥሪ አቅርበዋል። በሀገሪቷ እየተካሄዱ ያሉ ሪፎርሞችም መታገዝ እንደሚገባቸው እና ለተሳካና ለተሳለጠ አተገባበር ሁሉም አካል በትብብር ሊሰራ እንደሚገባ ተጠቁሟል። #fastmereja

አፍሪካ ቻይና ሴንተር ፎር ፖሊሲ ኤንድ አድቫይዘሪ /Africa China Center For Policy and Advisory/ (ACCPA) ከየአፍሪካ የአየር ንብረት ፋውዴሽን /Africa Climate Foundation/ (ACF) ጋር በመተባበር በአይነቱ ልዩ እና በኢትዮጵያ የመጀመሪያ የሆነውን የአረንጓዴ ፋይናንስ ወርክሾፕ (Green Finance Workshop) በአዲስ አበባ አዘጋጅተዋል።

የአፍሪካ የአየር ንብረት ፋውንዴሽን የአረንጓዴ ፋይናንስ (Green Finance) ትግበራን ለማቀላጠፍ ያለውን ጠንካራ ቁርጠኝነት በዚህ የአርንጓዴ ፋይናንስ ወርክሾፕ አሳይቷል።

አረንጓዴ ፋይናንስ ለአፍሪካ ሀገራት ዘላቂ የኢንዱስትሪ ለውጥን ለማምጣት አስፈላጊ እና ወሳኝ መሆኑን አዲስ አበባ በተካሄደው የአረንጓዴ ፋይናንስ ወርክሾፕ (Green Finance Workshop) ላይ ተገልጿል።

የፖሊሲ አውጪዎች፣ የፋይናንስ ተቋማት፣ ባለሀብቶች፣ የስታርታፕ መሪዎች እና ከተለያዩ የህብረተሰብ ክፍሎች የተወጣጡ ተሳታፊዎች በተገኙበት በዚህ ወርክሾፕ የአፍሪካ የአየር ንብረት ፋውንዴሽን ፕሮግራም ማናጀር አቶ ሳህሌ ፈቀደ የአረንጓዴ ፋይናንስ የአየር ንብረት ለውጥን ለማስቀረት እጅግ ወሳኝ እና የባለድርሻ አካላትን ስትራቴጂካዊ ትብብር የሚጠይቅ መሆኑን ገልጸዋል።

የአፍሪካ የአየር ንብረት ፋውንዴሽን ይህንን ተልዕኮ ለማሳካት ከተለያዩ የሲቪል ማህበረሰብ ድርጅቶች ጋር እየሰራ ሲሆን መቀመጫውን በጋና ባደረገው ከአፍሪካ ቻይና ሴንተር ፎር ፖሊሲ ኤንድ አድቫይዘሪ ጋር በጋራ በመሆን በአይነቱ የመጀመሪያ የሆነውን የአረንጓዴ ፋይናንስ ወርክሾፕ በአዲስ አበባ በጎልደን ቱሊፕ ሆቴል በጥምረት አዘግጅተዋል። ከዚህም ወርክሾፕ ለፖሊሲ ግብአት የሚሆን ሪፖርት እየተዘጋጀ ሲሆን በቀጣይነት ይህን መሰል ዝግጅቶችን በኢትዮጵያ ለማዘጋጀት እየተሰራ መሆኑም ተገልጿል።

ከ45 በላይ ተሳተፊዎች ከተለያዩ ዘርፎች ተገኝተው ስለ አረንጓዴ ልማት እና ለጀማሪ የስራ ፈጣሪዎች ክፍት ሊሆን ስለሚገባ ፋይናንስ በስፋት ከተወያዩ በኋላ ባንኮች፣ የፋይናንስ ተቋማት እንዲሁም መንግስት ሃላፊነታቸውን እንዲወጡ ጥሪ አቅርበዋል። በሀገሪቷ እየተካሄዱ ያሉ ሪፎርሞችም መታገዝ እንደሚገባቸው እና ለተሳካና ለተሳለጠ አተገባበር ሁሉም አካል በትብብር ሊሰራ እንደሚገባ ተጠቁሟል። #fastmereja