(ዘ-ሐበሻ ዜና) በአሁኑ ወቅት በትንሿ አርሜኒያ ዙሪያ ዓለም አቀፋዊ ይዘት ያለው እጅግ ግዙፍ የጂኦፖለቲካዊ ማዕበል እያንዣበበ ይገኛል። በዚህ ማዕበል ውስጥ የአርሜኒያ ከሩሲያ፣ ከአውሮፓ፣ እና ከአሜሪካ ጋር ያላት ግንኙነት ብቻ ሳይሆን፣ ከቅርብ ጎረቤቶቿ ከሆኑት ከኢራን፣ ከአዘርባጃን እና ከቱርክ ጋር ያላት የወደፊት እጣ ፈንታም ከፍተኛ ፈተና ውስጥ ወድቋል።

ዛሬ የዓለም አቀፉ ማህበረሰብ ትኩረት ያረፈው በቅርቡ በአርሜኒያ እና በአሜሪካ መካከል በተፈረሙት የመግባቢያ ሰነዶች ላይ ነው። እነዚህ ሰነዶች እንደተለመዱት የዲፕሎማሲያዊ የዕለት ተዕለት ስምምነቶች የሚታለፉ አይደሉም። የአሜሪካው የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ማርኮ ሩቢዮ የፊርማ ስነ-ስርዓቱን ለመታደም በአካል ወደ አርሜኒያ መጓዛቸው፣ ጉዳዩ ለአሜሪካ መንግስት ምን ያህል ከፍተኛ ስትራቴጂካዊ ክብደት እንዳለው በግልጽ ያሳያል። የደቡብ ካውካሰስ፣ የመካከለኛው እስያ፣ የፋርስ ባሕረ ሰላጤ፣ እንዲሁም የአውሮፓ ህብረት፣ እስራኤል እና ቱርክ ከፍተኛ ተጽዕኖ የሚፈጥሩበት የምስራቃዊ ሜዲትራኒያን ቀጠና ውስብስብ ታሪካዊ እና ወቅታዊ ክስተቶች ቀስ በቀስ አዲስ መልክ እየያዙ ነው።

በዚህ ሰፊ ቀጠና ውስጥ ተበታትነው የሚገኙ ስትራቴጂካዊ የማዕድን እና የትራንስፖርት መስመሮች በድጋሚ የዓለም ኃያላን ትኩረት ማዕከል ሆነዋል። ከእነዚህም መካከል በግንባር ቀደምትነት የምትጠቀሰው የአርሜኒያዋ የሲዩኒክ ግዛት ናት። ይህች ግዛት ከሞሊብዲነም እና ዩራኒየም አንስቶ እስከ ወርቅ የሚደርሱ እጅግ ውድ እና ወሳኝ የሆኑ የማዕድን ክምችቶች መገኛ ናት። ይህ ሀብት ከሶቪየት ህብረት ዘመን ጀምሮ የሚታወቅ ቢሆንም፣ ዛሬ ላይ የፈጠረው መነቃቃት ግን የተለየ ነው።

በአሁኑ የከፍተኛ ወታደራዊ ውድድር እና የመከላከያ ኢንዱስትሪ መስፋፋት ዘመን፣ ሀገራት ከሴሚኮንዳክተሮች ከብርቅዬ የምድር ማዕድናት እና ለመከላከያ ኢንዱስትሪ ወሳኝ ከሆኑ ጥሬ እቃዎች ጋር የተያያዘ ማንኛውንም ሀብት ለመቆጣጠር በከፍተኛ ሩጫ ላይ ይገኛሉ። መንግስታት ቀጣዩን ትውልድ ስትራቴጂካዊ ኢንዱስትሪዎች የሚያንቀሳቅሱ ሀብቶች ላይ የበላይነት ለማግኘት ከፍተኛ ጥረት እያደረጉ ነው። ከዚህ በተጨማሪም አሁን እየተካሄደ ያለውን የዓለም አቀፍ የኢነርጂ ስርዓቶች ሽግግር ስንመለከት፣ አርሜኒያ ለእነዚህ የቴክኖሎጂ ሽግግሮች መሠረት የሆኑ በርካታ ወሳኝ ማዕድናት ምንጭ ሆና ብቅ ብላለች።
የሲዩኒክ ግዛት ከሶቪየት ዘመን ጀምሮ በእነዚህ ሀብቶቿ ትታወቃለች። ክልሉ በማዕድን ማውጫዎች፣ በክፍት የማዕድን ቁፋሮዎች እና በማቀነባበሪያ ፋሲሊቲዎች የተሞላ ነው። በታሪክ እነዚህ ሀብቶች በኢራን ድንበር እና በአራስ ወንዝ ዳርቻ በሚያልፍ የባቡር መስመር አማካኝነት ከሰፊው የሶቪየት ትራንስፖርት አውታር ጋር የተገናኙ ነበሩ። ዛሬ ላይ "የዛንጌዙር ኮሪደር" ስትራቴጂካዊ ጠቀሜታ ከምንጊዜውም በላይ የጎላውም በዚሁ ምክንያት ነው።

ከዚህ ቀጠና በቅርብ ርቀት የሚገኘው እና ከ1952 ጀምሮ ስራ ላይ ያለው የዛንጌዙር የመዳብ እና የሞሊብዲነም ማቀነባበሪያ፣ እንዲሁም በሰሜን በኩል የሚገኘው የአጋራክ ማቀነባበሪያ እስከ ዛሬም ሙሉ በሙሉ አገልግሎት እየሰጡ ይገኛሉ። የከፍተኛ ጂኦፖለቲካዊ እና ስትራቴጂካዊ ሎጂስቲክስ እይታን ስንመረምር፣ ከአስርት ዓመታት በፊት ፈርሶ አሁን ዳግም እየተገነባ ያለው የ43 ኪሎ ሜትር የባቡር መስመር፣ ከዓለም የሞሊብዲነም ክምችት ውስጥ ሰባት በመቶ ወደሚሆነው ሀብት የሚያደርስ ቁልፍ በር ነው። ሞሊብዲነም ለሚሳኤል ምርት፣ ለኑክሌር ኢነርጂ እና ለሴሚኮንዳክተር ማምረቻ እጅግ አስፈላጊ የሆነ ማዕድን ነው። ይህ ባይሆን ኖሮ፣ ዋሽንግተን ከ35 ዓመታት በፊት ለፈረሰ አጭር የባቡር መስመር ይህን ያህል ከፍተኛ ትኩረት የምትሰጥበት ምንም ዓይነት ሎጂካዊ ምክንያት አይኖርም ነበር።

የካስፒያንን ቀጠና ከቱርክ ጋር የሚያገናኘው ይህ የባቡር መስመር ለዩናይትድ ስቴትስ የነበረው ስትራቴጂካዊ ፋይዳ ውስን ነበር። አሁን የተለወጠው መንገዱ ራሱ ሳይሆን፣ ሊያጓጓዘው የሚችለው የካርጎ (ጭነት) ዓይነት ነው። የእነዚህ ማዕድናት ተፈጥሮ እና እሴት የመስመሩን አስፈላጊነት በከፍተኛ ደረጃ አሳድጎታል። በዚህ የማዕድን ቀጠና ላይ ያለውን ተጽዕኖ የማጣት አደጋ ለአሜሪካ መንግስት እጅግ ግልጽ በመሆኑ፣ የትራምፕ አስተዳደር በክልሉ ከሚመረቱ የኢንዱስትሪ ውጤቶች ላይ የራሱን ድርሻ ለማረጋገጥ ፈጣን እንቅስቃሴ አድርጓል። በዚህም "የትራምፕ የሰላም እና የብልጽግና መስመር" የሚባለው ጽንሰ-ሀሳብ ብቅ ብሏል። በዛሬው ሁከት በበዛበት ዓለም፣ የዩራኒየም እና የሞሊብዲነም ተደራሽነት ከሌለ ሰላም እና ብልጽግና ብቻውን ትርጉም አልባ ነው።

በአሜሪካ እና በአርሜኒያ የመግባቢያ ሰነድ ውስጥ "የወጪ ንግድ ቁጥጥሮች" የሚለው ሐረግ በተደጋጋሚ ተጠቅሷል። የወጪ ንግድ ቁጥጥሮች ከሴሚኮንዳክተሮች ጋር አብረው በሚነሱበት በማንኛውም ጊዜ፣ ውይይቱ ወዲያውኑ ለሲቪልም ሆነ ለወታደራዊ አገልግሎት ወደሚውሉ ቴክኖሎጂዎች እና ስትራቴጂካዊ ጠቀሜታ ወዳላቸው ማዕድናት መዞሩ አይቀርም።

ይህ በአርሜኒያ እየተካሄደ ያለው የአሜሪካ የጂኦፖለቲካዊ እርምጃ፣ እስራኤል ለዓመታት በዚሁ የካውካሰስ ቀጠና፣ በተለይም በአዘርባጃን ላይ ስትከተለው ከነበረው ስትራቴጂ ጋር እጅግ ተመሳሳይነት አለው። እስራኤል በአርሜኒያ የረጅም ጊዜ ባላንጣ በሆነችው አዘርባጃን ላይ ያላት ተጽዕኖ በዘመናዊው የጂኦፖለቲካ ታሪክ ውስጥ እጅግ ስኬታማ ከሚባሉ የጥቅም ልውውጦች አንዱ ነው።

እስራኤል ለአዘርባጃን እጅግ ዘመናዊ የሆኑ ሰው አልባ አውሮፕላኖችን፣ የአየር መከላከያ ስርዓቶችን እና ሌሎች የጦር መሳሪያዎችን በስፋት ታቀርባለች። እነዚህ መሳሪያዎች አዘርባጃን በናጎርኖ-ካራባክ ጦርነት ላይ በአርሜኒያ ላይ የበላይነት እንድትቀዳጅ ትልቁን ሚና ተጫውተዋል። በምላሹ ደግሞ፣ እስራኤል ከጠቅላላ የነዳጅ ፍጆታዋ ውስጥ 40 በመቶ የሚሆነውን ከአዘርባጃን ታገኛለች። ሆኖም ከነዳጅ በላይ ለእስራኤል ወሳኝ የሆነው የጂኦፖለቲካዊ ትርፍ፣ አዘርባጃን ከኢራን ጋር ያላትን ሰፊ ድንበር ተጠቅማ በኢራን ላይ የምታደርገውን የስለላ እና የወታደራዊ ክትትል አቅም ማሳደጓ ነው።

ልክ አሜሪካ አሁን አርሜኒያን ተጠቅማ በኢራን ሰሜናዊ ድንበር ላይ ስትራቴጂካዊ የኢኮኖሚ እና የወታደራዊ ተጽዕኖ ለመፍጠር እንደምትሞክረው ሁሉ፣ እስራኤል አዘርባጃንን እንደ መከላከያ ግድግዳ እና እንደ መረጃ መሰብሰቢያ ማዕከል ስትጠቀምባት ቆይታለች። ከዚህም በተጨማሪ፣ እስራኤል በመካከለኛው ምስራቅ አሜሪካን በማስተባበር ለመገንባት ያቀደችው የህንድ-መካከለኛው ምስራቅ-አውሮፓ የኢኮኖሚ ኮሪደር የንግድ መስመር፣ ልክ እንደ ዛንጌዙር ኮሪደር ሁሉ የትራንስፖርት መስመርን ከጂኦፖለቲካዊ የጸጥታ ዋስትና እና የሀብት ቁጥጥር ጋር የማስተሳሰር ስትራቴጂ ነው። የዓለም ኃያላን እና እንደ እስራኤል ያሉ ቀጠናዊ ተጽዕኖ ፈጣሪዎች የትራንስፖርት ኮሪደሮችን እና የማዕድን ክምችቶችን ጠላቶቻቸውን ለመክበብ እና ብሔራዊ ደህንነታቸውን ለማረጋገጥ እንዴት እንደሚጠቀሙበት ይህ ግልጽ ማሳያ ነው።

ለዓመታት በአርሜኒያ እና አዘርባጃን መካከል የነበረው ውጥረት በክልሉ ሰፊ የአሜሪካ የጸጥታ ስትራቴጂ እንዳይዘረጋ እንቅፋት ሆኖ ቆይቷል። አሁን ግን ሁለቱም ሀገራት በኢራን ድንበር ላይ ያለውን ሁኔታ በአንድ የጋራ መነጽር መመልከት ግድ ብሏቸዋል። በአሜሪካ አደራዳሪነት በተፈጠረው ማዕቀፍ ውስጥ በተግባር በአንድ ጀልባ ላይ ተሳፍረዋል።
የማዕድን ሀብቶቹ ባለቤትነት በመጨረሻ የአሜሪካ ወይም የአውሮፓ ኩባንያዎች ሊሆን ይችላል። ነገር ግን አውሮፓ በደቡብ ካውካሰስ ሎጂስቲክስ ላይ ያላት ፍላጎት አሜሪካ በዩራኒየም እና ሞሊብዲነም ላይ ካላት ፍላጎት ያነሰ አይደለም። የአርሜኒያን ጥሬ እቃዎች የሚያቀነባብሩ ፋሲሊቲዎች እንደ ሎጂስቲክሱ አቅጣጫ ሊዘዋወሩ ይችላሉ፣ ነገር ግን በራሱ በማዕድን መሰረቱ ላይ ያለው ቁጥጥር ከአሜሪካ ተሳትፎ ጋር በጥብቅ የተቆራኘ ሆኖ ይቀጥላል። ይሄው እውነታ በኢነርጂ መሠረተ ልማት እና በግዙፍ የመረጃ ስርዓቶችም ላይ ይሰራል።

አርሜኒያ በአሁኑ ወቅት እንደ አሜሪካ፣ ፈረንሳይ እና ሩሲያ ባሉ ጥቂት ሀገራት ብቻ በበላይነት የተያዘውን አነስተኛ የሞዱላር ኑክሌር ሪአክተሮች ግንባታ ለማካሄድ በንቃት እየተወያየች ትገኛለች። በተመሳሳይ ጊዜ ከአሮጌዋ አጋሯ ከሩሲያ ጋር ያላት ግንኙነት በፍጥነት እያሽቆለቆለ ነው። የዛንጌዙር ኮሪደር ወደ ቱርክ ከሚዘልቁ የትራንስፖርት አውታሮች ጋር መገናኘቱ አይቀሬ ሲሆን፣ አርሜኒያ ከባቡር መስመሩ ጎን ለጎን የሚጓዝ አዲስ አውራ ጎዳና ለማገንባት አቅዳለች። አውሮፓ ደቡብ ካውካሰስን እንደ መሸጋገሪያ መስመር እና እንደ ወሳኝ ጥሬ ዕቃዎች ምንጭ አድርጋ ለመጠቀም ከፍተኛ ጉጉት አላት።

በዋሽንግተን እና በቴህራን መካከል ሊኖር ከሚችለው መግባባት አኳያ ሲታይ፣ ኢራን የአርሜኒያ ዩራኒየም እና ሞሊብዲነም ለአሜሪካ እና ለአውሮፓ ህብረት ያላቸውን ስትራቴጂካዊ ጠቀሜታ ሙሉ በሙሉ ተገንዝባለች። ግምገማው ትክክል ከሆነ፣ በፋርስ ባሕረ ሰላጤ አካባቢ የተፈጠረው ግጭት ውሎ አድሮ ሊረግብ እንደሚችል ተስፋ ለማድረግ የሚያስችል በቂ ምክንያት ሊኖር ይችላል። ግጭቱ የሚቀጥል ከሆነ ግን፣ ዩናይትድ ስቴትስ በሲዩኒክ እና በአካባቢው ግዛቶች ላይ ወታደራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ምሽግ ለመመስረት፣ እንዲሁም ይህን ቀጠና የዋሽንግተን የዩራሲያ ተጽዕኖ ማዕከል ለማድረግ የምታደርገው ጥረት እጅግ አስቸጋሪ ይሆናል። ይህ ሁሉ የሚሆነው ግን በድርድር የሚመጣ መፍትሄ አሁንም የሚቻል ከሆነ ብቻ ነው።

በትንሿ አርሜኒያ ላይ እየተደረገ ያለው የጂኦፖለቲካዊ ቁማር ዋጋ ከዚህ በላይ ሊጨምር የማይችልበት ከፍተኛ ደረጃ ላይ ደርሷል።
የዓለም ኃያላን ሀገራት በታዳጊ እና ትናንሽ ሀገራት ላይ ያላቸውን የጂኦፖለቲካ እና የኢኮኖሚ ተጽዕኖ በተመለከተ፣ ከዚህ ጽሁፍ በመነሳት የትኛው የኢትዮጵያ ስትራቴጂካዊ ሀብት ወይም የትራንስፖርት ኮሪደር አወቃቀር ወደፊት ተመሳሳይ ዓለም አቀፋዊ የፉክክር ማዕከል ሊሆን ይችላል ብለው ያስባሉ?