በሳዑዲ በረሃዎች የረገፈው ተስፋ እና የኢትዮጵያ ‘ነፍስ አድን’ ጥሪ፡ በዲፕሎማሲያዊ ዝምታ ውስጥ የሚሰሙ ሰብዓዊ እምባዎች

​በሳዑዲ ዓረቢያ የሲሚንቶ ወለል ላይ ለወራት ታጉረው፣ የፀሐይ ብርሃን የናፈቃቸው 1 ሺህ 823 ኢትዮጵያውያን ባለፈው ሳምንት ወደ ሀገራቸው ተመልሰዋል። ከቦሌ አውሮፕላን ማረፊያ ሲወርዱ የሚታየው ትዕይንት ግን በደስታ ብቻ የተሞላ አይደለም፤ ይልቁንም በድካም የዛሉ ሰውነቶች፣ የተሰበሩ ስብዕናዎች እና የጠፉ ህልሞች ድምፅ አልባ ሰልፍ ይመስላል።

እስካሁን ወደ 50 ሺህ የሚጠጉ ዜጎችን መመለስ መቻሉ የመንግስትን ሰብዓዊ ቁርጠኝነት ቢያሳይም፣ ከጀርባው ያለው ታሪክ ግን በሳዑዲ በረሃዎች የረገፉ ተስፋዎችንና በዲፕሎማሲያዊ ዝምታ የታፈኑ ሰቆቃዎችን የያዘ ነው።

​ሶሺዮሎጂስቶች ስደትን “ማህበራዊ ሞት” (Social Death) ይሉታል። አንድ ስደተኛ ከትውልድ ቀዬው ሲወጣና በሳዑዲ እስር ቤቶች ውስጥ ሰብዓዊ ክብሩ ተገፎ ቁጥር ብቻ ሲሆን፣ ማህበራዊ ህልውናው አደጋ ላይ ይወድቃል። ባለፈው ሳምንት ከተመለሱት መካከል 35ቱ ታዳጊዎች መሆናቸው ደግሞ ቁስሉን የባሰ ያደርገዋል። እነዚህ ህፃናት የጨዋታና የትምህርት ጊዜያቸውን በሳዑዲ መጠለያዎች ውስጥ በፍርሃትና በእንግልት ማሳለፋቸው፣ በማህበረሰቡ የወደፊት ተተኪዎች ላይ የሚተውት ጠባሳ ለትውልድ የሚተርፍ ማህበራዊ ስብራት ነው።

​የሳዑዲ ዓረቢያ መንግስት ለስደተኞች ያለው አያያዝ ሚዛናዊ በሆነ መልኩ ሲታይ እጅግ ግትርና ሰብዓዊነት የጎደለው ነው። እንደ ሂውማን ራይትስ ዎች ያሉ ተቋማት እንደሚገልጹት፣ በሳዑዲ ማቆያ ማዕከላት ውስጥ ዜጎቻችን ለግርፋት፣ ለረሃብና ለከፋ በሽታ ተጋልጠዋል። ሳዑዲ ለዓመታት የጉልበት ሥራዋን ሲያከናውኑ የነበሩ ሰራተኞችን እንደ ወንጀለኛ ቆጥራ፣ ንብረታቸውንና ካሳቸውን ሳትሰጥ በባዶ እጃቸው ማባረሯ፣ ሀገሪቱ ለዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብት ድንጋጌዎች ያላትን ንቀት የሚያሳይ ነው። ይህ ሁኔታ ኢትዮጵያ በዲፕሎማሲው መድረክ ሳዑዲን በግልጽ እንድትወቅስ ቢገፋፋም፣ መንግስት ግን ዜጎችን በማውጣት ተግባር ላይ ብቻ ማተኮሩን መርጧል።

​ታዋቂው ሶሺዮሎጂስት ኤሚል ደርካይም አንድ ግለሰብ ከማህበረሰቡ ጋር ያለው ትስስር ሲላላ ለቀውስ ይጋለጣል ይላል። ተመላሾቹ ወደ ሀገር ሲገቡ የሚደረግላቸው አቀባበል ከምግብና ከትራንስፖርት የዘለለ መሆን አለበት። ለወራት በእስር ቤት የቆዩ ወንዶች የ"ማንነት ቀውስ" (Identity Crisis) ያጋጥማቸዋል።

በኢትዮጵያ ማህበረሰብ ውስጥ ወንድ "ቤተሰብን የማስተዳደር" ትልቅ ሸክም ያለበት በመሆኑ፣ ባዶ እጁን የተመለሰ ስደተኛ በማህበረሰቡ ውስጥ የሚሰጠው ቦታ ተስፋ እንዲቆርጥና ዳግም ለከፋ ስደት እንዲጋለጥ ያደርገዋል።

​የኢትዮጵያ መንግስት ዜጎቹን ለመመለስ የሚያደርገው ጥረት ከሌሎች እንደ ፊሊፒንስና ባንግላዴሽ ካሉ ሀገራት ጋር ሲነፃፀር በፈጣን ምላሽ ሰጪነቱ (Emergency Response) የሚደነቅ ነው። ሆኖም፣ እነዚህ ሀገራት ከሳዑዲ ጋር ያላቸው ግንኙነት በድርድር ላይ የተመሰረተ ነው። ፊሊፒንስ ዜጎቿን ከማውጣት ባለፈ የሳዑዲ መንግስት ሰብዓዊ አያያዝን እንዲያሻሽል የጉልበት ሥራ ልውውጥን እስከማገድ ትደርሳለች። የኢትዮጵያ የዲፕሎማሲ አቋም ግን በብዛት "ተቀባይ" ላይ ያተኮረ በመሆኑ፣ በሳዑዲ ውስጥ የሚቀሩ ዜጎች አሁንም ለተመሳሳይ እንግልት ተጋላጭ ሆነው እንዲቀጥሉ አድርጓቸዋል።

​በሳምንቱ ውስጥ የተመለሱት 35 ታዳጊዎች ታሪክ የሚዘገንን ነው። እነዚህ ህፃናት በደላሎች ተታልለው በየመን በረሃዎች አልፈው ሳዑዲ ቢገቡም፣ ያገኙት ግን የብረት አጥርና የወታደር ዱላ ነው። ሶሺዮሎጂያዊ ጥናቶች እንደሚያሳዩት፣ በእንዲህ ያለ እድሜ ላይ የሚደርስ የስነ-ልቦና ጥቃት ህፃናቱን ለረጅም ጊዜ የሚቆይ "ማህበራዊ መገለል" (Social Alienation) ይዳርጋቸዋል። መንግስት እነዚህን ህፃናት ከቤተሰብ ጋር ከመቀላቀል ባለፈ፣ ልዩ የትምህርትና የስነ-ልቦና ማገገሚያ ፕሮግራም ካላዘጋጀላቸው የስደት አዙሪቱ ቀጣይ ሰለባ መሆናቸው አይቀሬ ነው።

​ዜጎችን መመለስ የአንድ ወገን ስኬት ተደርጎ ሊወሰድ አይችልም። በሳዑዲ በኩል ያለው ግልፅነት የጎደለው አሰራርና ዜጎችን በጅምላ የማሳደድ (Mass Deportation) ፖሊሲ፣ ሂደቱን እጅግ አስቸጋሪና ውድ አድርጎታል። ኢትዮጵያ ዜጎቿን ለመመለስ የምታወጣው ከፍተኛ በጀት፣ የሳዑዲ መንግስት በስደተኞች አያያዝ ላይ ያለበትን ክፍተት የሚሸፍንለት ይመስላል። ሳዑዲ ዓረቢያ ለዓመታት በኢትዮጵያውያን የጉልበት ሥራ ስትጠቀም ቆይታ፣ አሁን ግን ያለምንም ሰብዓዊ ርህራሄ በጅምላ ማባረሯ በዓለም አቀፍ ደረጃ ሊወገዝ የሚገባው ተግባር ነው።

​50 ሺህ ዜጎችን ወደ ማህበረሰቡ መቀላቀል ትልቅ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ጫና አለው። ሶሺዮሎጂስቱ ማክስ ዌበር ስራና ስነ-ምግባር ለአንድ ሀገር እድገት ያላቸውን ፋይዳ ይገልጻል። ተመላሾቹ በሳዑዲ ያዩት ስቃይ ለስራ ያላቸውን ተነሳሽነትና በሀገራቸው ላይ ያላቸውን እምነት ሊሸረሽረው ይችላል። መንግስት እነዚህን ዜጎች ወደ ምርታማ የሰው ኃይል ለመቀየር የጥቃቅንና አነስተኛ ኢንተርፕራይዞችን በር ካልከፈተ፣ ሂደቱ "ከባዕድ እስር ቤት ወደ ሀገር ውስጥ ስቃይ" መሸጋገር ብቻ ይሆናል።

​መንግስት ዜጎችን መመለሱን እንደ ድል ቢቆጥረውም፣ ከጀርባው ያለው ቁስል ግን ገና አልደረቀም። "49 ሺህ 856 ዜጎች ተመለሱ" የሚለው ዜና ከቁጥር በስተጀርባ ያሉትን ሺዎች የሚቆጠሩ የተሰበሩ ልቦችንና የፈረሱ ቤተሰቦችን አይገልጽም። ሶሺዮሎጂያዊ እይታ የሚያሳስበው፣ ከተመለሱት ውስጥ ስንቱ በዘላቂነት ተቋቋሙ? የሚለው ጥያቄ ነው። ያለ ቀጣይነት ያለው የክትትል ስርአት የሚደረግ የመመለስ ሂደት፣ ችግሩን ከሳዑዲ ወደ ኢትዮጵያ ከማዛወር ባለፈ ዘላቂ መፍትሄ ሊሆን አይችልም።

​በመንግስትና በአጋር አካላት መካከል ያለው ቅንጅትም ቢሆን የበለጠ መጠናከር ይኖርበታል። ዜጎችን የመመለሱ ስራ የአንድ ሚኒስቴር መስሪያ ቤት ብቻ ተደርጎ መታየት የለበትም። በሳዑዲ በኩል ያለው ግልፅነት የጎደለው አሰራርና ዜጎችን በዘፈቀደ ማሰር፣ ለኢትዮጵያ መንግስት ስራውን ይበልጥ ከባድ እና ውድ እንዲሆንበት አድርጎታል። ዛሬ በአውሮፕላን የወረዱት ወጣቶች፣ ነገ ዳግም በየመን በረሃና በሳዑዲ ድንበር ላይ በሞትና በህይወት መካከል ሆነው ላለማየታችን ምንም ዋስትና የለንም።

​ሚዲያዎች ተመላሾችን የሚያሳዩበት መንገድ ብዙ ጊዜ "ለጋሽ" እና "ተረጂ" በሚል እይታ ላይ የተመሰረተ ነው። ይህ ደግሞ በተመላሾቹ ላይ የበታችነት ስሜት ይፈጥራል። ሶሺዮሎጂያዊ እይታ የሚያሳስበው፣ ሚዲያዎች የሳዑዲን ግፍ በማጋለጥ ረገድ ደካማ መሆናቸውን ነው። የዜጎች ክብር የሚጠበቀው በድንበር መሻገር ሳይሆን፣ በሀገር ውስጥ በሚገነባ ማህበራዊ ፍትህ እና በውጭ ሀገር በሚደረግ ጠንካራ ዲፕሎማሲያዊ ድርድር ነው። ዛሬ የምናየው እምባ ነገ በሳዑዲ እስር ቤቶች እንዳይደገም፣ ሳዑዲን ተጠያቂ የሚያደርግ ዓለም አቀፍ ጫና መፍጠር ያስፈልጋል።