የፈጠራ ኃይል፦ አእምሮን ከእርጅና የሚታደገው የሳይንስ ምስጢር
ሰው ልጅ በታሪኩ ውስጥ ጥበብንና ፈጠራን ለደስታ፣ ለባህል መግለጫና ለስሜት መተንፈሻነት ሲጠቀምባቸው ቆይቷል። ነገር ግን በቅርቡ በታዋቂው Nature Communications የሳይንስ መጽሔት ላይ የወጣው ጥናት እንደሚያሳየው፣ ፈጠራ ከስሜታዊ እርካታ ባለፈ በአካላዊው አእምሯችን ላይ አስገራሚ "ተዓምር" የመሥራት አቅም አለው።
ጥናቱ "Creative experiences and brain clocks" በሚል ርዕስ የቀረበ ሲሆን፣ የሰው ልጅ አእምሮ በፈጠራ ስራዎች አማካኝነት የእርጅና ጉዞውን እንዴት እንደሚገታ በጥልቀት ይተነትናል።
1. "የአእምሮ ሰዓት" (Brain Clocks) ምንድን ነው?
የአንድ ሰው ልደት የሚቆጠርበት እድሜ (Chronological Age) እና የአእምሮው ትክክለኛ የጤና ሁኔታ (Brain Age) ሁልጊዜ እኩል ላይሆኑ ይችላሉ። ሳይንቲስቶች በአርቴፊሻል ኢንተለጀንስ (Machine Learning) የታገዘ "የአእምሮ ሰዓት" በመጠቀም የአእምሮን የእርጅና ፍጥነት ይለካሉ።
ተፋጣኝ እርጅና (Accelerated Aging): አእምሮ ከሰውየው እድሜ በላይ ሲያረጅ ነው። ይህ አብዛኛው ጊዜ በበሽታ፣ በጭንቀት ወይም ባልተስተካከለ የአኗኗር ዘይቤ ይከሰታል።
የዘገየ እርጅና (Delayed Aging): አእምሮ ከሰውየው እድሜ በታች ሆኖ ሲገኝ ነው። ጥናቱ እንዳረጋገጠው፣ በፈጠራ ስራዎች ውስጥ የሚሳተፉ ሰዎች አእምሮ በዚህ ምድብ ውስጥ ይወድቃል።
2. የጥናቱ ስፋትና የተሳታፊዎች ስብጥር
ይህ ጥናት እጅግ ሰፊና ዓለም አቀፋዊ ይዘት ያለው ነው። ከ13 አገራት የተውጣጡ 1,472 ሰዎች የተሳተፉበት ሲሆን፣ በተለይም በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች ላይ ትኩረት አድርጓል፦
የባለሙያዎች ጥናት (Expertise Study):
ለረጅም ዓመታት በዳንስ (ታንጎ)፣ በሙዚቃ፣ በስዕል እና በቪዲዮ ጨዋታዎች ላይ የቆዩ ባለሙያዎችን ካልሰለጠኑ ሰዎች ጋር በማነጻጸር የተጠና ነው።
የስልጠና ጥናት (Learning Study): ምንም ልምድ የሌላቸው ሰዎች ለ30 ሰዓታት ያህል ብቻ የቪዲዮ ጨዋታ ስልጠና ሲወስዱ በአእምሯቸው ላይ የሚመጣውን ለውጥ ያጠና ነው።
3. የፈጠራ ዘርፎችና ውጤቶቻቸው
ሀ. ሙዚቃና ዳንስ
ሙዚቃ መጫወት ወይም ዳንስ (በተለይ እንደ ታንጎ ያሉ ውስብስብ እንቅስቃሴዎች) አእምሮ በአንድ ጊዜ ብዙ መረጃዎችን እንዲያቀናጅ ያስገድዱታል። ታንጎ ዳንሰኞች የባልደረባቸውን እንቅስቃሴ መገመት፣ ሙዚቃውን መከተልና የራሳቸውን አካል ማመጣጠን አለባቸው። ይህ "የአእምሮ ስፖርት" አእምሮ እጅግ ንቁና ወጣት ሆኖ እንዲቆይ ያደርገዋል።
ለ. ስዕልና የእይታ ጥበብ
ስዕል መሳል የሰው ልጅ የእይታ (Visual) እና የእጅ ቅንጅትን (Motor Coordination) ይጠይቃል። ሰዓሊያን ነገሮችን ከሌላው ሰው በተለየ ጥልቀት የማየትና የመተንተን ብቃት ስላላቸው፣ ይህ ልምምድ በአእምሯቸው ውስጥ ያሉ የመረጃ መረቦችን ያጠናክራል።
ሐ. የቪዲዮ ጨዋታዎች (Gaming)
ብዙውን ጊዜ የቪዲዮ ጨዋታዎች እንደ መዝናኛ ብቻ ይታያሉ። ነገር ግን ጥናቱ እንደሚያሳየው እንደ StarCraft II ያሉ የስትራቴጂ ጨዋታዎች አእምሮን እጅግ በጣም ያነቃቃሉ። ተጫዋቾች በሰከንድ ውስጥ ብዙ ውሳኔዎችን መወሰንና ለተለዋዋጭ ሁኔታዎች ምላሽ መስጠት ስለሚኖርባቸው፣ ይህ ልምምድ አእምሮን "ወጣት" የማድረግ ከፍተኛ አቅም አለው።
4. በስተጀርባ ያለው ሳይንሳዊ ሚስጥር፦ "ፕላስቲክነት" (
አእምሯችን በፈጠራ ስራዎች ጊዜ እንዴት ይታደሳል? ለዚህ ጥያቄ ሳይንሱ ሁለት ዋና ዋና ምክንያቶችን ያስቀምጣል፦
የመረጃ ቅልጥፍና (Brain Efficiency): በፈጠራ ስራዎች ውስጥ ያሉ ሰዎች አእምሮ መረጃን የሚያስተላልፍበት መንገድ በጣም አጭርና ፈጣን ነው። ይህም አእምሮ ሳይደክም ብዙ ስራ እንዲሰራ ይረዳዋል።
የግንኙነት ጥንካሬ (Functional Connectivity): የፈጠራ ስራዎች በአእምሮ ውስጥ ያሉ የተለያዩ ክፍሎች (ለምሳሌ የማሰብና የእንቅስቃሴ ክፍሎች) እርስ በርሳቸው በጠበቀ ሁኔታ እንዲገናኙ ያደርጋሉ።
5. ለምን ፈጠራ ለአእምሮ ጤና ወሳኝ ሆነ?
ጥናቱ እንዳረጋገጠው፣ አእምሯችን ለእርጅና ተጋላጭ የሆኑ የተወሰኑ ክፍሎች አሉት (በተለይ Frontoparietal Hubs የሚባሉት)። የፈጠራ ስራዎች እነዚህን ክፍሎች በቀጥታ በማነቃቃት "ጥገና" ያደርጉላቸዋል። ይህም እንደ እርሳቱ (Dementia) እና አልዛይመር ያሉ እድሜን ተከትለው የሚመጡ የአእምሮ ህመሞችን ለመከላከል ትልቅ ተስፋ የሚሰጥ ነው።
6. አጭር ስልጠናና ትልቅ ለውጥ
በጣም አስገራሚው የጥናቱ ክፍል፣ ምንም ልምድ የሌላቸው ሰዎች ለጥቂት ሳምንታት ብቻ (30 ሰዓታት) ስልጠና ሲወስዱ የአእምሯቸው "የእርጅና ሰዓት" ወደ ኋላ መመለስ መጀመሩ ነው። ይህ ማለት አእምሮን ለማደስ የግድ ከልጅነት ጀምሮ ባለሙያ መሆን አያስፈልግም፤ ዛሬውኑ የሚጀመር ማንኛውም አዲስ የፈጠራ ልምምድ ውጤት አለው።
7. ለተግባር የሚሆኑ ምክሮች
ከዚህ ጥናት የምንረዳው፣ አእምሯችንን ለመጠበቅ ውድ የሆኑ መድኃኒቶች ሳይሆኑ ቀላል የፈጠራ ተግባራት እንደሚበቁ ነው፦
አዲስ መሣሪያ መጫወት ይለማመዱ፦ ፒያኖ፣ ክራር ወይም ማንኛውንም የሙዚቃ መሣሪያ መማር ለአእምሮ ትልቅ ምግብ ነው።
የእጅ ስራዎችን ይስሩ፦ ስዕል መሳል፣ በሸክላ መስራት ወይም በክር መስፋት አእምሮን የማተኮር ብቃት ይጨምራሉ።
አዳዲስ ቋንቋዎችን ይማሩ፦ ቋንቋ መማር ራሱ አንድ የፈጠራ ዘርፍ ሲሆን አእምሮን የማገናኘት ብቃቱን ያሳድገዋል።
የስትራቴጂ ጨዋታዎችን ይጫወቱ፦ አእምሮን የሚያሠሩ ጨዋታዎችን መጫወት የእርጅና ፍጥነትን ይቀንሳል።
ማጠቃለያ
የሰውን ልጅ አእምሮ እንደ ጡንቻ ማየት ይቻላል። ካልተጠቀምንበት ይዝላል፣ ካሠለጠነው ግን ይጠነክራል። "Creative experiences and brain clocks" የተሰኘው ጥናት እንደሚያሳየው፣ ፈጠራ ለነፍሳችን ደስታ ብቻ ሳይሆን ለአእምሯችን ወጣትነትና ጤና ወሳኝ መድኃኒት ነው።
እድሜዎ ቢጨምርም አእምሮዎ ግን ሁልጊዜ እንደ ወጣት እንዲቆይ፣ በፈጠራ ስራዎች እራስዎን ያድሱ።
ሰው ልጅ በታሪኩ ውስጥ ጥበብንና ፈጠራን ለደስታ፣ ለባህል መግለጫና ለስሜት መተንፈሻነት ሲጠቀምባቸው ቆይቷል። ነገር ግን በቅርቡ በታዋቂው Nature Communications የሳይንስ መጽሔት ላይ የወጣው ጥናት እንደሚያሳየው፣ ፈጠራ ከስሜታዊ እርካታ ባለፈ በአካላዊው አእምሯችን ላይ አስገራሚ "ተዓምር" የመሥራት አቅም አለው።
ጥናቱ "Creative experiences and brain clocks" በሚል ርዕስ የቀረበ ሲሆን፣ የሰው ልጅ አእምሮ በፈጠራ ስራዎች አማካኝነት የእርጅና ጉዞውን እንዴት እንደሚገታ በጥልቀት ይተነትናል።
1. "የአእምሮ ሰዓት" (Brain Clocks) ምንድን ነው?
የአንድ ሰው ልደት የሚቆጠርበት እድሜ (Chronological Age) እና የአእምሮው ትክክለኛ የጤና ሁኔታ (Brain Age) ሁልጊዜ እኩል ላይሆኑ ይችላሉ። ሳይንቲስቶች በአርቴፊሻል ኢንተለጀንስ (Machine Learning) የታገዘ "የአእምሮ ሰዓት" በመጠቀም የአእምሮን የእርጅና ፍጥነት ይለካሉ።
ተፋጣኝ እርጅና (Accelerated Aging): አእምሮ ከሰውየው እድሜ በላይ ሲያረጅ ነው። ይህ አብዛኛው ጊዜ በበሽታ፣ በጭንቀት ወይም ባልተስተካከለ የአኗኗር ዘይቤ ይከሰታል።
የዘገየ እርጅና (Delayed Aging): አእምሮ ከሰውየው እድሜ በታች ሆኖ ሲገኝ ነው። ጥናቱ እንዳረጋገጠው፣ በፈጠራ ስራዎች ውስጥ የሚሳተፉ ሰዎች አእምሮ በዚህ ምድብ ውስጥ ይወድቃል።
2. የጥናቱ ስፋትና የተሳታፊዎች ስብጥር
ይህ ጥናት እጅግ ሰፊና ዓለም አቀፋዊ ይዘት ያለው ነው። ከ13 አገራት የተውጣጡ 1,472 ሰዎች የተሳተፉበት ሲሆን፣ በተለይም በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች ላይ ትኩረት አድርጓል፦
የባለሙያዎች ጥናት (Expertise Study):
ለረጅም ዓመታት በዳንስ (ታንጎ)፣ በሙዚቃ፣ በስዕል እና በቪዲዮ ጨዋታዎች ላይ የቆዩ ባለሙያዎችን ካልሰለጠኑ ሰዎች ጋር በማነጻጸር የተጠና ነው።
የስልጠና ጥናት (Learning Study): ምንም ልምድ የሌላቸው ሰዎች ለ30 ሰዓታት ያህል ብቻ የቪዲዮ ጨዋታ ስልጠና ሲወስዱ በአእምሯቸው ላይ የሚመጣውን ለውጥ ያጠና ነው።
3. የፈጠራ ዘርፎችና ውጤቶቻቸው
ሀ. ሙዚቃና ዳንስ
ሙዚቃ መጫወት ወይም ዳንስ (በተለይ እንደ ታንጎ ያሉ ውስብስብ እንቅስቃሴዎች) አእምሮ በአንድ ጊዜ ብዙ መረጃዎችን እንዲያቀናጅ ያስገድዱታል። ታንጎ ዳንሰኞች የባልደረባቸውን እንቅስቃሴ መገመት፣ ሙዚቃውን መከተልና የራሳቸውን አካል ማመጣጠን አለባቸው። ይህ "የአእምሮ ስፖርት" አእምሮ እጅግ ንቁና ወጣት ሆኖ እንዲቆይ ያደርገዋል።
ለ. ስዕልና የእይታ ጥበብ
ስዕል መሳል የሰው ልጅ የእይታ (Visual) እና የእጅ ቅንጅትን (Motor Coordination) ይጠይቃል። ሰዓሊያን ነገሮችን ከሌላው ሰው በተለየ ጥልቀት የማየትና የመተንተን ብቃት ስላላቸው፣ ይህ ልምምድ በአእምሯቸው ውስጥ ያሉ የመረጃ መረቦችን ያጠናክራል።
ሐ. የቪዲዮ ጨዋታዎች (Gaming)
ብዙውን ጊዜ የቪዲዮ ጨዋታዎች እንደ መዝናኛ ብቻ ይታያሉ። ነገር ግን ጥናቱ እንደሚያሳየው እንደ StarCraft II ያሉ የስትራቴጂ ጨዋታዎች አእምሮን እጅግ በጣም ያነቃቃሉ። ተጫዋቾች በሰከንድ ውስጥ ብዙ ውሳኔዎችን መወሰንና ለተለዋዋጭ ሁኔታዎች ምላሽ መስጠት ስለሚኖርባቸው፣ ይህ ልምምድ አእምሮን "ወጣት" የማድረግ ከፍተኛ አቅም አለው።
4. በስተጀርባ ያለው ሳይንሳዊ ሚስጥር፦ "ፕላስቲክነት" (
አእምሯችን በፈጠራ ስራዎች ጊዜ እንዴት ይታደሳል? ለዚህ ጥያቄ ሳይንሱ ሁለት ዋና ዋና ምክንያቶችን ያስቀምጣል፦
የመረጃ ቅልጥፍና (Brain Efficiency): በፈጠራ ስራዎች ውስጥ ያሉ ሰዎች አእምሮ መረጃን የሚያስተላልፍበት መንገድ በጣም አጭርና ፈጣን ነው። ይህም አእምሮ ሳይደክም ብዙ ስራ እንዲሰራ ይረዳዋል።
የግንኙነት ጥንካሬ (Functional Connectivity): የፈጠራ ስራዎች በአእምሮ ውስጥ ያሉ የተለያዩ ክፍሎች (ለምሳሌ የማሰብና የእንቅስቃሴ ክፍሎች) እርስ በርሳቸው በጠበቀ ሁኔታ እንዲገናኙ ያደርጋሉ።
5. ለምን ፈጠራ ለአእምሮ ጤና ወሳኝ ሆነ?
ጥናቱ እንዳረጋገጠው፣ አእምሯችን ለእርጅና ተጋላጭ የሆኑ የተወሰኑ ክፍሎች አሉት (በተለይ Frontoparietal Hubs የሚባሉት)። የፈጠራ ስራዎች እነዚህን ክፍሎች በቀጥታ በማነቃቃት "ጥገና" ያደርጉላቸዋል። ይህም እንደ እርሳቱ (Dementia) እና አልዛይመር ያሉ እድሜን ተከትለው የሚመጡ የአእምሮ ህመሞችን ለመከላከል ትልቅ ተስፋ የሚሰጥ ነው።
6. አጭር ስልጠናና ትልቅ ለውጥ
በጣም አስገራሚው የጥናቱ ክፍል፣ ምንም ልምድ የሌላቸው ሰዎች ለጥቂት ሳምንታት ብቻ (30 ሰዓታት) ስልጠና ሲወስዱ የአእምሯቸው "የእርጅና ሰዓት" ወደ ኋላ መመለስ መጀመሩ ነው። ይህ ማለት አእምሮን ለማደስ የግድ ከልጅነት ጀምሮ ባለሙያ መሆን አያስፈልግም፤ ዛሬውኑ የሚጀመር ማንኛውም አዲስ የፈጠራ ልምምድ ውጤት አለው።
7. ለተግባር የሚሆኑ ምክሮች
ከዚህ ጥናት የምንረዳው፣ አእምሯችንን ለመጠበቅ ውድ የሆኑ መድኃኒቶች ሳይሆኑ ቀላል የፈጠራ ተግባራት እንደሚበቁ ነው፦
አዲስ መሣሪያ መጫወት ይለማመዱ፦ ፒያኖ፣ ክራር ወይም ማንኛውንም የሙዚቃ መሣሪያ መማር ለአእምሮ ትልቅ ምግብ ነው።
የእጅ ስራዎችን ይስሩ፦ ስዕል መሳል፣ በሸክላ መስራት ወይም በክር መስፋት አእምሮን የማተኮር ብቃት ይጨምራሉ።
አዳዲስ ቋንቋዎችን ይማሩ፦ ቋንቋ መማር ራሱ አንድ የፈጠራ ዘርፍ ሲሆን አእምሮን የማገናኘት ብቃቱን ያሳድገዋል።
የስትራቴጂ ጨዋታዎችን ይጫወቱ፦ አእምሮን የሚያሠሩ ጨዋታዎችን መጫወት የእርጅና ፍጥነትን ይቀንሳል።
ማጠቃለያ
የሰውን ልጅ አእምሮ እንደ ጡንቻ ማየት ይቻላል። ካልተጠቀምንበት ይዝላል፣ ካሠለጠነው ግን ይጠነክራል። "Creative experiences and brain clocks" የተሰኘው ጥናት እንደሚያሳየው፣ ፈጠራ ለነፍሳችን ደስታ ብቻ ሳይሆን ለአእምሯችን ወጣትነትና ጤና ወሳኝ መድኃኒት ነው።
እድሜዎ ቢጨምርም አእምሮዎ ግን ሁልጊዜ እንደ ወጣት እንዲቆይ፣ በፈጠራ ስራዎች እራስዎን ያድሱ።
6 months ago
