ከጭስ ወደ ኤሌክትሪክ፡ የአዲስ አበባ ጎዳናዎች አዲስ ምዕራፍ እና የደህንነት ፈተናዎች"

​​በትልቅ ከተማ ውስጥ የሚታይ የትራንስፖርት እንቅስቃሴ የዚያች ሀገር የኢኮኖሚ የልብ ትርታ ማሳያ ነው። ሰሞኑን ከአዲስ አበባ ከተማ አሽከርካሪና ተሸከርካሪ ፈቃድና ቁጥጥር ባለሥልጣን የወጣው መረጃ—17 ሺሕ አዳዲስ ተሽከርካሪዎች መመዝገባቸው እና 270 ሺሕ የሚሆኑት የቴክኒክ ምርመራ ማድረጋቸው—ከተማዋ በሽግግር ላይ መሆኗን ያሳያል።

ሆኖም ይህ ሽግግር ከቁጥር ባለፈ፣ የታሪክን ትምህርት፣ የዓለምን ተሞክሮ እና ጥብቅ የኢኮኖሚ ሳይንስን ይፈልጋል።

​1. ታሪካዊ ዳራ፡ ከተሽከርካሪ ምዝገባ እስከ ደህንነት ቁጥጥር

​የተሽከርካሪዎች ምዝገባ እና የቴክኒክ ምርመራ ታሪክ የሰው ልጅ ከመኪና ጋር ካለው ትውውቅ ጋር አብሮ ያደገ ነው።

​የመጀመሪያው ምዝገባ፦ እ.ኤ.አ በ1901 ፈረንሳይ እና በ1903 እንግሊዝ የተሽከርካሪ ታርጋ እና ምዝገባን በይፋ ጀመሩ። በወቅቱ ዓላማው "መኪና ያላቸውን ሀብታሞች መለየት" እንጂ ደህንነት አልነበረም።
​የደህንነት ምርመራ (MOT) መፈጠር፦ እ.ኤ.አ በ1960ዎቹ መኪኖች እየበዙ ሲመጡ አደጋዎች በከፍተኛ ሁኔታ ጨመሩ። እንግሊዝ የመጀመሪያውን የቴክኒክ ምርመራ ስርአት (MOT test) ስታስተዋውቅ፣ መኪኖች መንገድ ላይ ከመውጣታቸው በፊት ብሬካቸው፣ መብራታቸውና ጎማቸው እንዲመረመር ተገደደ።
​በኢትዮጵያ፦ በአፄ ምኒልክ ዘመን የመጀመሪያው መኪና ወደ ኢትዮጵያ ከገባ ጀምሮ፣ የትራንስፖርት ስርአቱ ለብዙ አስርት አመታት በጥቂት የግል መኪኖች ላይ ብቻ የተገደበ ነበር። የደርግ ዘመንን አልፎ በኢህአዴግ ዘመን አጋማሽ ላይ የታየው የተሽከርካሪዎች ቁጥር መጨመር፣ መንግስት የቦሎ እና የቴክኒክ ምርመራን እንደ ዋና የመቆጣጠሪያ መሳሪያ እንዲጠቀም አስገድዶታል።

​ዛሬ አዲስ አበባ የምትመዘግባቸው 17 ሺሕ መኪኖች፣ ይህን ታሪካዊ ሂደት ተከትለው የመጡ ቢሆንም፣ አሁን ላይ ልዩ የሚያደርጋቸው ግን የ"ኤሌክትሪክ" መሆናቸው ነው። ይህ ደግሞ በታሪክ ታይቶ የማይታወቅ አዲስ የቴክኒክ ምርመራ ምዕራፍ ይከፍታል።

​2. ዓለም አቀፍ ተሞክሮ፡ የተሳካላቸው ሀገራት ሚስጥር

​አዲስ አበባ 270 ሺሕ መኪኖችን መርምሬያለሁ ስትል፣ የምርመራው ጥራት (Quality) እና ግልጽነት (Transparency) በዓለም አቀፍ መነፅር መፈተሽ አለበት።

​የጀርመን "TÜV" ሞዴል፦ በጀርመን የቴክኒክ ምርመራ የሚካሄደው በመንግስት ሳይሆን በገለልተኛ ባለሙያ ድርጅቶች ነው። አንድ መኪና ምርመራውን ካላለፈ በምንም ተአምር መንገድ ላይ ሊቆም አይችልም። እዚያ ቦሎ ማለት "የመንግስት ግብር" ሳይሆን "የህይወት ዋስትና" ነው። አዲስ አበባም የምርመራ ማዕከላትን ወደ ግል ዘርፍ በማዞር (Privatization) ውጤታማነቱን ማሳደግ ትችላለች።

​የሲንጋፖር የ"COE" ስርአት፦ ሲንጋፖር መኪና መመዝገብን እጅግ ውድ የምታደርገው በከተማዋ ያለውን መጨናነቅ ለመቀነስ ነው። አዲስ አበባ 17 ሺሕ መኪና ስታክል፣ መንገዶቿ ይሄን መሸከም ይችላሉ ወይ? የሚለው ጥያቄ መመለስ አለበት። መኪና መመዝገብ ብቻ ሳይሆን፣ ለአደጋ የሚያጋልጡ እጅግ አሮጌ መኪኖችን ከጥቅም ውጭ የማድረግ (Scrappage Policy) ተሞክሮ ከደቡብ ኮሪያ ሊቀሰም ይገባል።

​የቻይና የኤሌክትሪክ ተሽከርካሪ አብዮት፦

ቻይና የኤሌክትሪክ መኪኖችን ስትመዘግብ፣ ከታርጋው ጎን ለጎን የኃይል መሙያ ጣቢያዎችን (Charging Piles) በየቤቱ እና በየመንገዱ ትገነባለች። አዲስ አበባ የኤሌክትሪክ መኪኖችን መመዝገቧ ትልቅ እርምጃ ቢሆንም፣ መሰረተ ልማቱ ካልተሟላ ግን እነዚህ መኪኖች በቅርቡ "የመጋዘን ጌጥ" ሆነው ሊቀሩ ይችላሉ።

​የኢኮኖሚ መነፅር፡ ትርፍና ኪሳራ

​ከትራንስፖርት በስተጀርባ ያለው ኢኮኖሚ እጅግ ግዙፍ ነው። አዲስ አበባ የምታደርገው ምዝገባና ምርመራ በሀገር ኢኮኖሚ ላይ ሶስት ዋና ዋና ተጽዕኖዎች አሉት፦

​ሀ. የውጭ ምንዛሬ እና የነዳጅ ቁጠባ፦
ኢትዮጵያ ለነዳጅ ግዢ በየዓመቱ የምታወጣው ቢሊዮኖች ዶላር የሀገሪቱን የንግድ ሚዛን (Balance of Payments) ያዛባል። 17 ሺሕ አዳዲስ የኤሌክትሪክ መኪኖች መመዝገባቸው፣ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ በነዳጅ ላይ የሚባክነውን የውጭ ምንዛሬ ይቀንሳል። ይህ ለኢኮኖሚው "ኦክስጅን" ነው።

​ለ. የምርታማነት ሰዓት (Productivity Time)፦

270 ሺሕ መኪኖች በቴክኒክ ብልሽት መንገድ ላይ ቢቆሙ፣ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሰራተኞች ከስራቸው ይዘገያሉ። ይህ በሀገራዊ ምርት (GDP) ላይ ቀጥተኛ ጉዳት አለው። ስለዚህ የቦሎ ምርመራው ጥራት ሲጨምር፣ የመንገድ ላይ ብልሽት ይቀንሳል፤ ይህም የዜጎችን የሥራ ሰዓት በአግባቡ ለመጠቀም ያስችላል።

​ሐ. የአደጋ ኢኮኖሚያዊ ዋጋ፦

አንድ የትራፊክ አደጋ ሲከሰት የሚከተሉት ኢኮኖሚያዊ ኪሳራዎች ይመጣሉ፦
​የሰው ኃይል ማጣት (ሞት ወይም አካል ጉዳት)።
​የህክምና ወጪ (በመንግስትና በግለሰብ ላይ የሚጫን)።
​የተሽከርካሪና የመንገድ ንብረት ውድመት። ጥናቶች እንደሚያሳዩት በኢትዮጵያ የቴክኒክ ጉድለት ለትራፊክ አደጋ ዋነኛ ምክንያት ነው። ስለዚህ ቦሎን ማጥበቅ ማለት እነዚህን ኪሳራዎች መቀነስ ማለት ነው።

​ ፈተናዎች እና የወደፊት ተስፋዎች

​አዲስ አበባ መኪና በመመዝገብ እና ቦሎ በመስጠት ረገድ ያሳየችው አሃዝ ቢበረታታም፣ የሚከተሉት ተግዳሮቶች መፍትሄ ይሻሉ፦
​የሙስና ስጋት፦ በብዙ ታዳጊ ሀገራት የቴክኒክ ምርመራ "መኪናው ሳይታይ ቦሎ የሚታደልበት" ስርአት ሆኖ ይታያል። ይህን ለማስቀረት ዲጂታል የምርመራ ውጤቶችን በቀጥታ ወደ ማእከላዊ ዳታቤዝ የሚልኩ ማሽኖችን መጠቀም ግድ ይላል።

​የኤሌክትሪክ መኪና ጥገና፦ 17 ሺሕ አዳዲስ መኪኖች ቢመዘገቡም፣ እነዚህን መኪኖች የሚጠግን በቂ የሰው ኃይል እና የመለዋወጫ እቃ (Spare parts) በሀገር ውስጥ አለ ወይ? የሚለው የገበያ ጥያቄ አልተመለሰም።

​የመረጃ ቅንጅት፦ የአሽከርካሪና ተሸከርካሪ ባለሥልጣን መረጃ ከፖሊስ እና ከኢንሹራንስ ኩባንያዎች ጋር መቆራኘት አለበት። አንድ መኪና ቦሎ ከሌለው፣ ኢንሹራንስ ሊኖረው አይገባም፤ ፖሊስም በካሜራ መለየት አለበት።

​ማጠቃለያ

​የአዲስ አበባ የትራንስፖርት ዘርፍ እንቅስቃሴ ከቁጥር አሀዞች በላይ የሆነ የሀገር ግንባታ አካል ነው። 17 ሺሕ መኪኖችን መመዝገብ የመንገዶቻችንን ጫና ይጨምራል፤ 270 ሺሕ መኪኖችን መመርመር ደግሞ የህዝባችንን ደህንነት ይወስናል።

​ኢትዮጵያ የኤሌክትሪክ መኪናን በመቀበል ከአለም አቀፉ አዝማሚያ ጋር እኩል ለመራመድ መሞከሯ የሚደነቅ ነው። ሆኖም ይህ ጉዞ ስኬታማ የሚሆነው፣ እንደ ጀርመን ያለ ጥብቅ ቁጥጥር፣ እንደ ኖርዌይ ያለ መሰረተ ልማት እና እንደ ቻይና ያለ የቴክኖሎጂ ፍላጎት ሲታከልበት ብቻ ነው። መንግስት "ቦሎ ሰጠሁ" ከሚል ሪፖርት ባለፈ፣ "አደጋን ቀነስኩ" እና "የትራፊክ ፍሰትን አቀለጥኩ" ወደሚል የተግባር መለኪያ መሸጋገር ይኖርበታል።