ዓለም አቀፍ ስምምነቶች
ከኢትዮጵያ ሕገ መንግስት አንጻር ያላቸው ደረጃ (Hierarchy)
#ethiopia | በኢትዮጵያ የሕግ ሥርዓት ውስጥ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ያላቸው ደረጃ (Hierarchy) በሕግ ምሁራን ዘንድ ለረጅም ጊዜ ክርክር ሲደረግበት የቆየ ጉዳይ ነው። ይህ አርቲክል በኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 9(4) እና 13(2) መካከል ያለውን ግንኙነት በመተንተን፣ ስምምነቶቹ በሕግ ተዋረድ ውስጥ ያላቸውን ቦታ ይፈትሻል።

የዓለም አቀፍ ስምምነቶች ደረጃ በኢትዮጵያ የሕግ ተዋረድ፦ በአንቀጽ 9(4) እና 13(2) መካከል ያለ ሚዛን
1. መግቢያ
ኢትዮጵያ የበርካታ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ፈራሚ ናት። እነዚህ ስምምነቶች በሀገር ውስጥ ሕግ ያላቸው ደረጃ ግን በሁለት ተቃራኒ አመለካከቶች መካከል ይወዛወዛል። አንዳንዶች ከሕገ-መንግሥቱ በታች ግን ከአዋጆች በላይ ናቸው ሲሉ፣ ሌሎች ደግሞ ከሕገ-መንግሥቱ ጋር እኩል ደረጃ አላቸው ይላሉ። ይህንን ለመረዳት የአንቀጽ 9(4) እና 13(2) ንጽጽራዊ ትንተና ወሳኝ ነው።

2. ዓለም አቀፍ ስምምነቶች እንደ ሀገር ውስጥ ሕግ (አንቀጽ 9/4)
የሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 9(4) እንዲህ ይላል፦ “ኢትዮጵያ ያጸደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሀገሪቱ ሕግ አካል ናቸው።”

ትርጉም፦ ይህ ድንጋጌ ኢትዮጵያ "Monist" የምትባለውን የሕግ ፍልስፍና እንደምትከተል ያሳያል። አንድ ስምምነት በሕግ አውጪው (House of Peoples' Representatives) ከጸደቀ በኋላ፣ በድጋሚ ሌላ ዝርዝር ሕግ ሳይወጣለት በቀጥታ የሀገሪቱ ሕግ ይሆናል።

ተዋረድ፦ አንቀጽ 9(1) ሕገ-መንግሥቱ "የሀገሪቱ የበላይ ሕግ" መሆኑን ስለሚገልጽ፣ በአንቀጽ 9(4) መሠረት የሀገር ውስጥ ሕግ አካል የሆኑት ስምምነቶች ከሕገ-መንግሥቱ በታች መሆናቸው በግልጽ ይታያል።

3. የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ልዩ ቦታ (አንቀጽ 13/2)
አንቀጽ 13(2) ደግሞ ለየት ያለ ድንጋጌ ይዟል፦ “በዚህ ምዕራፍ የተዘረዘሩት መሠረታዊ መብቶችና ነፃነቶች ኢትዮጵያ ከተቀበለቻቸው ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብቶች ድንጋጌዎችና ዓለም አቀፍ ስምምነቶች መርሆዎች ጋር በተጣጣመ መንገድ ይተረጎማሉ።”

የትርጉም የበላይነት፦ ይህ አንቀጽ ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች የሕገ-መንግሥቱ ምዕራፍ ሦስት (መሠረታዊ መብቶች) "መተርጎሚያ መሣሪያዎች" እንዲሆኑ ያዝዛል።

ተፅእኖ፦ አንድ የሕገ-መንግሥት ድንጋጌ በዓለም አቀፍ ስምምነት መሠረት የሚተረጎም ከሆነ፣ ስምምነቱ በተዘዋዋሪ መንገድ ከሕገ-መንግሥቱ ጋር እኩል የሆነ የመሪነት ሚና ይኖረዋል።

4. ንጽጽራዊ ትንተና፦ የሕግ ተዋረድ ሰንጠረዥ
መለኪያ አንቀጽ 9(4) - አጠቃላይ ስምምነቶች አንቀጽ 13(2) - የሰብአዊ መብት ስምምነቶች
ተፈጻሚነት ለሁሉም ዓይነት ስምምነቶች (ንግድ፣ አካባቢ ጥበቃ፣ ወዘተ) ለሰብአዊ መብት ስምምነቶች ብቻ
የሕግ ደረጃ እንደ መደበኛ የሀገር ውስጥ ሕግ (አዋጅ) ይታያሉ ከሕገ-መንግሥቱ ምዕራፍ 3 ጋር የተቆራኘ ደረጃ አላቸው
ሚና የሕግ ምንጭነት (Source of Law) የመተርጎሚያ መርሆነት (Interpretive Guide)
ግጭት ቢፈጠር ከሕገ-መንግሥቱ በታች መሆናቸው አያጠራጥርም ሕገ-መንግሥቱን ለመተርጎም ስለሚረዱ ከሕገ-መንግሥቱ ጋር ተስማምተው ይሄዳሉ
5. ሕገ-መንግሥታዊ ፈተናዎችና መደምደሚያ
ከላይ የተጠቀሱትን ሁለት አንቀጾች ስናነፃፅር የሚከተለውን ድምዳሜ ላይ መድረስ ይቻላል፦

አጠቃላይ ስምምነቶች፦ በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 9(1) መሠረት ማንኛውም ሕግ (ዓለም አቀፍ ስምምነትን ጨምሮ) ከሕገ-መንግሥቱ ጋር የሚቃረን ከሆነ ተፈጻሚነት አይኖረውም። ስለዚህ በተዋረድ ደረጃቸው ከሕገ-መንግሥቱ በታች ነው።

የሰብአዊ መብት ስምምነቶች፦ በአንቀጽ 13(2) ምክንያት እነዚህ ስምምነቶች "ልዩ ደረጃ" አላቸው። ሕገ-መንግሥቱን የመተርጎም ሥልጣን ያላቸው አካላት (የፌዴሬሽን ምክር ቤት) ዓለም አቀፍ ስምምነቶቹን እንደ ግብአት እንዲጠቀሙ ስለሚገደዱ፣ እነዚህ ስምምነቶች በተግባር ከሕገ-መንግሥቱ ጋር እኩል ደረጃ ወይም "Semi-Constitutional" ደረጃ አላቸው ሊባል ይችላል።

በኢትዮጵያ የሕግ ሥርዓት ውስጥ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ያላቸው ደረጃ (Hierarchy) በሕግ ምሁራን ዘንድ ለረጅም ጊዜ ክርክር ሲደረግበት የቆየ ጉዳይ ነው። ይህ አርቲክል በኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 9(4) እና 13(2) መካከል ያለውን ግንኙነት በመተንተን፣ ስምምነቶቹ በሕግ ተዋረድ ውስጥ ያላቸውን ቦታ ይፈትሻል።

የዓለም አቀፍ ስምምነቶች ደረጃ በኢትዮጵያ የሕግ ተዋረድ፦ በአንቀጽ 9(4) እና 13(2) መካከል ያለ ሚዛን
1. መግቢያ
ኢትዮጵያ የበርካታ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ፈራሚ ናት። እነዚህ ስምምነቶች በሀገር ውስጥ ሕግ ያላቸው ደረጃ ግን በሁለት ተቃራኒ አመለካከቶች መካከል ይወዛወዛል። አንዳንዶች ከሕገ-መንግሥቱ በታች ግን ከአዋጆች በላይ ናቸው ሲሉ፣ ሌሎች ደግሞ ከሕገ-መንግሥቱ ጋር እኩል ደረጃ አላቸው ይላሉ። ይህንን ለመረዳት የአንቀጽ 9(4) እና 13(2) ንጽጽራዊ ትንተና ወሳኝ ነው።

2. ዓለም አቀፍ ስምምነቶች እንደ ሀገር ውስጥ ሕግ (አንቀጽ 9/4)
የሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 9(4) እንዲህ ይላል፦ “ኢትዮጵያ ያጸደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሀገሪቱ ሕግ አካል ናቸው።”

ትርጉም፦ ይህ ድንጋጌ ኢትዮጵያ "Monist" የምትባለውን የሕግ ፍልስፍና እንደምትከተል ያሳያል። አንድ ስምምነት በሕግ አውጪው (House of Peoples' Representatives) ከጸደቀ በኋላ፣ በድጋሚ ሌላ ዝርዝር ሕግ ሳይወጣለት በቀጥታ የሀገሪቱ ሕግ ይሆናል።

ተዋረድ፦ አንቀጽ 9(1) ሕገ-መንግሥቱ "የሀገሪቱ የበላይ ሕግ" መሆኑን ስለሚገልጽ፣ በአንቀጽ 9(4) መሠረት የሀገር ውስጥ ሕግ አካል የሆኑት ስምምነቶች ከሕገ-መንግሥቱ በታች መሆናቸው በግልጽ ይታያል።

3. የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ልዩ ቦታ (አንቀጽ 13/2)
አንቀጽ 13(2) ደግሞ ለየት ያለ ድንጋጌ ይዟል፦ “በዚህ ምዕራፍ የተዘረዘሩት መሠረታዊ መብቶችና ነፃነቶች ኢትዮጵያ ከተቀበለቻቸው ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብቶች ድንጋጌዎችና ዓለም አቀፍ ስምምነቶች መርሆዎች ጋር በተጣጣመ መንገድ ይተረጎማሉ።”

የትርጉም የበላይነት፦ ይህ አንቀጽ ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች የሕገ-መንግሥቱ ምዕራፍ ሦስት (መሠረታዊ መብቶች) "መተርጎሚያ መሣሪያዎች" እንዲሆኑ ያዝዛል።

ተፅእኖ፦ አንድ የሕገ-መንግሥት ድንጋጌ በዓለም አቀፍ ስምምነት መሠረት የሚተረጎም ከሆነ፣ ስምምነቱ በተዘዋዋሪ መንገድ ከሕገ-መንግሥቱ ጋር እኩል የሆነ የመሪነት ሚና ይኖረዋል።

4. ንጽጽራዊ ትንተና፦ የሕግ ተዋረድ ሰንጠረዥ
መለኪያ አንቀጽ 9(4) - አጠቃላይ ስምምነቶች አንቀጽ 13(2) - የሰብአዊ መብት ስምምነቶች
ተፈጻሚነት ለሁሉም ዓይነት ስምምነቶች (ንግድ፣ አካባቢ ጥበቃ፣ ወዘተ) ለሰብአዊ መብት ስምምነቶች ብቻ
የሕግ ደረጃ እንደ መደበኛ የሀገር ውስጥ ሕግ (አዋጅ) ይታያሉ ከሕገ-መንግሥቱ ምዕራፍ 3 ጋር የተቆራኘ ደረጃ አላቸው
ሚና የሕግ ምንጭነት (Source of Law) የመተርጎሚያ መርሆነት (Interpretive Guide)
ግጭት ቢፈጠር ከሕገ-መንግሥቱ በታች መሆናቸው አያጠራጥርም ሕገ-መንግሥቱን ለመተርጎም ስለሚረዱ ከሕገ-መንግሥቱ ጋር ተስማምተው ይሄዳሉ
5. ሕገ-መንግሥታዊ ፈተናዎችና መደምደሚያ
ከላይ የተጠቀሱትን ሁለት አንቀጾች ስናነፃፅር የሚከተለውን ድምዳሜ ላይ መድረስ ይቻላል፦

አጠቃላይ ስምምነቶች፦ በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 9(1) መሠረት ማንኛውም ሕግ (ዓለም አቀፍ ስምምነትን ጨምሮ) ከሕገ-መንግሥቱ ጋር የሚቃረን ከሆነ ተፈጻሚነት አይኖረውም። ስለዚህ በተዋረድ ደረጃቸው ከሕገ-መንግሥቱ በታች ነው።

የሰብአዊ መብት ስምምነቶች፦ በአንቀጽ 13(2) ምክንያት እነዚህ ስምምነቶች "ልዩ ደረጃ" አላቸው። ሕገ-መንግሥቱን የመተርጎም ሥልጣን ያላቸው አካላት (የፌዴሬሽን ምክር ቤት) ዓለም አቀፍ ስምምነቶቹን እንደ ግብአት እንዲጠቀሙ ስለሚገደዱ፣ እነዚህ ስምምነቶች በተግባር ከሕገ-መንግሥቱ ጋር እኩል ደረጃ ወይም "Semi-Constitutional" ደረጃ አላቸው ሊባል ይችላል።

በኢትዮጵያ የሕግ ሥርዓት ውስጥ የዓለም አቀፍ ስምምነቶችን ደረጃ በተመለከተ የፌዴሬሽን ምክር ቤት የሰጣቸው ውሳኔዎች (Precedents) ቲዎሪውን ወደ ተግባር የሚቀይሩ ናቸው። ለጹሁፉ ማሟያ እንዲሆን፣ የምክር ቤቱን ሚና እና የተወሰኑ ውሳኔዎችን ማየት ይቻላል።

6. የፌዴሬሽን ምክር ቤት ሚና እና የትርጉም አቅጣጫዎች
የኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 13(2) "ተርጓሚ አካላት" ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን እንዲጠቀሙ ያስገድዳል። የሕገ-መንግሥት ትርጉም የመጨረሻ ሥልጣን ያለው ደግሞ የፌዴሬሽን ምክር ቤት በመሆኑ፣ ምክር ቤቱ ስምምነቶቹን በተዋረድ ውስጥ የት እንደሚያስቀምጣቸው በተግባር አሳይቷል።

ሀ. የዓለም አቀፍ ስምምነቶች "እንደ መመሪያ" (Interpretive Guidance)
ምክር ቤቱ በተለያዩ ጉዳዮች ላይ (ለምሳሌ በሴቶች መብት፣ በሕፃናት መብትና በንብረት ባለቤትነት ረገድ) ውሳኔ ሲሰጥ፣ የኢትዮጵያን ሕገ-መንግሥት ብቻ ሳይሆን ኢትዮጵያ ያጸደቀችውን ዓለም አቀፍ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃል ኪዳን (ICCPR) እና የሕፃናት መብቶች ስምምነትን (CRC) እንደ መመሪያ ይጠቀማል።

ቁልፍ ነጥብ፦ ምክር ቤቱ ስምምነቶቹን እንደ ገዥ ሕግ (Governing Law) ሳይሆን፣ የሕገ-መንግሥቱን ድንጋጌዎች ይዘት "ለማስፋት" ወይም "ትርጉም ለመስጠት" ይጠቀምባቸዋል። ይህ የሚያሳየው ስምምነቶቹ ከሕገ-መንግሥቱ በታች ቢሆኑም፣ በትርጉም ሂደት ውስጥ ግን ተጽዕኖ ፈጣሪ (Persuasive and Binding Authority) መሆናቸውን ነው።

ለ. የሕግ ክፍተቶችን መሙላት
በአንዳንድ አጋጣሚዎች የሀገር ውስጥ ሕጎች ግልጽ ባልሆኑበት ወቅት፣ የፌዴሬሽን ምክር ቤት በአንቀጽ 13(2) ላይ በመመርኮዝ ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን እንደ "ክፍተት መሙያ" ይጠቀምባቸዋል። ይህም ስምምነቶቹ በ hierarchy ውስጥ ከመደበኛ አዋጆች ከፍ ያለ ሚና እንዲኖራቸው ያደርጋቸዋል።

7. የተግባር ፈተናዎች (Practical Challenges)
ምንም እንኳን ሕገ-መንግሥቱ ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን የሕጉ አካል ቢያደርግም፣ በተግባር ግን የሚከተሉት ፈተናዎች ይስተዋላሉ፦

የቋንቋ ችግር፦ አብዛኞቹ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ በኦፊሴላዊው የሥራ ቋንቋ (አማርኛ) ተተርጉመው አለመታተማቸው፣ መደበኛ ፍርድ ቤቶች ስምምነቶቹን በቀጥታ እንዲጠቀሙ እንቅፋት ሆኗል።

የሕግ ተቃርኖ፦ አንድ ስምምነት ከአገር ውስጥ አዋጅ ጋር ቢቃረን፣ ፍርድ ቤቶች የትኛውን ማስቀደም እንዳለባቸው ግልጽ መመሪያ የለም። ሆኖም በአንቀጽ 13(2) መሠረት የሰብአዊ መብት ጉዳይ ከሆነ ስምምነቱ የበላይነት ይኖረዋል።

ማጠቃለያ
በአጠቃላይ፣ በኢትዮጵያ የሕግ ተዋረድ (Hierarchy) ውስጥ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ያላቸው ቦታ እንደ ይዘታቸው ይወሰናል።

መደበኛ ስምምነቶች (ንግድ፣ ዲፕሎማሲ): በአንቀጽ 9(4) መሠረት ከሕገ-መንግሥቱ በታች፣ ከአዋጆች ጋር እኩል ወይም ዝቅ ያለ ደረጃ ይይዛሉ።

የሰብአዊ መብት ስምምነቶች: በአንቀጽ 13(2) መሠረት ሕገ-መንግሥቱን ለመተርጎም መሠረት በመሆናቸው፣ ከሕገ-መንግሥቱ ጋር የተቆራኘ (Integral part of the Constitution) ልዩ ደረጃ አላቸው።

ስለሆነም፣ የኢትዮጵያ ሕገ-መንግሥታዊ ሥርዓት ዓለም አቀፍ ሕግን በሁለት መንገድ ያስተናግዳል፦ እንደ የሕግ ምንጭ (በአንቀጽ 9/4) እና እንደ የትርጉም መመሪያ (በአንቀጽ 13/2)። ይህ አሰራር ሀገሪቱ ሉዓላዊነቷን ሳታስደፍር የዓለም አቀፍ ማህበረሰብ አባልነቷን የምታረጋግጥበት ሚዛናዊ መንገድ ነው።
ማጠቃለያ፦ በኢትዮጵያ የሕግ ተዋረድ ውስጥ ሕገ-መንግሥቱ የበላይ ቢሆንም፣ ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ግን ሕገ-መንግሥቱን በትርጉም የመቅረጽ ልዩ ሥልጣን ተሰጥቷቸዋል። ይህም የሀገሪቱን የሰብአዊ መብት ጥበቃ ከዓለም አቀፍ ስታንዳርዶች ጋር ለማስተሳሰር የተቀመጠ ብልህ አሰራር ነው።

ከሰበር ውሳኔ አንጻር

የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የሚሰጣቸው ውሳኔዎች በሕግ ደረጃ "አስገዳጅነት" ያላቸው በመሆኑ (በአዋጅ ቁጥር 454/97 መሠረት)፣ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በሕግ ተዋረድ (Hierarchy) ውስጥ ያላቸውን ቦታ በተግባር በመተርጎም ረገድ ትልቅ ሚና ይጫወታሉ።

8. የሰበር ውሳኔዎች ሚና በዓለም አቀፍ ስምምነቶች አተገባበር ላይ
የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት፣ በአንቀጽ 13(2) የተቀመጠውን የትርጉም መርህ መሠረት በማድረግ፣ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በሀገር ውስጥ ሕግ ላይ ያላቸውን ተፈጻሚነት የሚያጸኑ ውሳኔዎችን አስተላልፏል።

ሀ. ስምምነቶችን እንደ አስገዳጅ ሕግ የመጠቀም አዝማሚያ
ምንም እንኳ አንቀጽ 9(4) ስምምነቶች "የሀገሪቱ ሕግ አካል ናቸው" ቢልም፣ ብዙ ጊዜ የበታች ፍርድ ቤቶች ስምምነቶቹን በቀጥታ ከመጥቀስ ይቆጠባሉ። ሆኖም የሰበር ሰሚ ችሎት በተለያዩ ውሳኔዎቹ (ለምሳሌ በሠራተኛ መብት፣ በልጆች መብት እና በስደተኞች ጉዳይ) ላይ ዓለም አቀፍ ድንጋጌዎችን በቀጥታ በመጥቀስ የበታች ፍርድ ቤቶችም ይህንን እንዲከተሉ መንገድ ከፍቷል።

ለ. የሕግ ትርጉም ተዋረድ (Hierarchy of Interpretation)
ሰበር ሰሚ ችሎት በሰጣቸው ውሳኔዎች መሠረት፦

አንድ የሀገር ውስጥ አዋጅ ከዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነት ጋር ቢቃረን፣ አዋጁ በስምምነቱ መርሆዎች መሠረት "ተለጥጦ" ወይም "ተለዋጭ ትርጉም ተሰጥቶት" ከስምምነቱ ጋር እንዲጣጣም መደረግ አለበት።

ይህም ማለት ሰበር ሰሚ ችሎት ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን ከአዋጆች በላይ የሆነ "የትርጉም የበላይነት" (Interpretive Primacy) ይሰጣቸዋል።

ሐ. የ"አሳታሚነት" (Publication) ክርክር እና የሰበር ውሳኔ
አንድ ትልቅ የሕግ ክርክር የነበረው "በነጋሪት ጋዜጣ ያልታተመ ስምምነት በሀገር ውስጥ ፍርድ ቤት ተፈጻሚነት አለው ወይ?" የሚለው ነበር። የሰበር ሰሚ ችሎት ግን በውሳኔዎቹ ላይ እንደገለጸው፣ ኢትዮጵያ ስምምነቱን በሕግ አውጪው ካጸደቀችው (Ratification)፣ ስምምነቱ የታተመው በዓለም አቀፍ ደረጃ ቢሆንም እንኳ ፍርድ ቤቶች ሊያውቁትና ሊተገብሩት እንደሚገባ አመላክቷል። ይህ ውሳኔ ስምምነቶች በ Hierarchy ውስጥ ያላቸውን "ተፈጻሚነት" (Justiciability) አረጋግጧል።

ማጠቃለያ፦ ሰበር፣ ስምምነቶችና ሕገ-መንግሥቱ
በጹሁፍ መደምደሚያ ላይ እንደሚከተለው ማጠቃለል ይቻላል፦ የሰበር ሰሚ ችሎት አስገዳጅ ውሳኔዎች፣ በአንቀጽ 9(4) እና 13(2) መካከል ያለውን የንድፈ-ሀሳብ ድልድይ ወደ ተግባር ቀይረውታል። ሰበር ሰሚ ችሎት ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን እንደ ተራ አዋጅ ሳይሆን፣ የሕገ-መንግሥታዊ መብቶች መፍቻ ቁልፍ አድርጎ ስለሚጠቀምባቸው፣ በኢትዮጵያ ሕግ ተዋረድ ውስጥ ከሕገ-መንግሥቱ ቀጥሎ ያለውን ከፍተኛ ቦታ እንዲይዙ አድርጓቸዋል።

መምህር ፣ጠበቃ እና የህግ አማካሪ አወል ሙሄ