(ዘ-ሐበሻ ዜና) በአሜሪካ ዋሽንግተን ዲሲ፣ ሜሪላንድ እና ቨርጂኒያ (ዲ.ኤም.ቪ) የሚገኙ የወላይታ ብሔር ተወላጆች፣ የብሔሩ አሮጌው ዓመት መሸኛ እና የአዲስ ዓመት ማብሰሪያ የሆነውን የዘመን መለወጫ ‘ጊፋታ’ በዓል ከሦስት ሺህ በላይ ተሳታፊዎች እና ተጋባዥ እንግዶች በተገኙበት በቨርጂኒያ ግዛት በደማቅ ሁኔታ አከበሩ።

በበዓሉ ላይ ተገኝተው ንግግር ያደረጉት የወላይታ የመጨረሻ ንጉሥ የሆኑት የንጉሥ ጦና አራተኛ ትውልድ ወ/ሮ ሪብቃ ደስታ ፍሰሃ (ሮቤ ጦና)፣ ጊፋታ ከጊዜ አቆጣጠርነቱ ባሻገር የወላይታ ሕዝብ የስልጣኔ መነሻ፣ የአንድነት፣ የመሰባሰብ እና የፍቅር ተምሳሌት በመሆኑ የተለየ ክብር እና ሞገስ እንደሚሰጠው ገልጸዋል። የአባቶችን ታላቅነት እና አይበገሬነት ለትውልድ ማስተላለፍ የእያንዳንዱ ዜጋ ኃላፊነት መሆኑን ያሳሰቡት ወ/ሮ ሪብቃ፤ ከ36 ዓመታት በፊት በፖለቲካ ጥገኝነት በሰሜን አሜሪካ ቆይተው ያረፉት አባታቸው ፊታውራሪ ደስታ ፍሰሃ፣ ይህንን ታላቅ የሕዝብ ስብስብ እና ፍቅር ቢያዩ ምን ያህል ደስ ባላቸው ነበር ሲሉ ሳግ እየተናነቃቸው በስሜት ተናግረዋል።

የዘንድሮውን በዓል ለየት ካደረጉት ሁነቶች መካከል በወጣት ኢንጂነር ሳምሶን ራማቶ የተዘጋጀው የወላይታ ብሔር ዲጂታል የዘመን አቆጣጠር (Gifaataa Digital Calendar) ይፋ መደረጉ ነው። ወጣቱ የብሔሩን የዘመን ቀመር ወደ ዲጂታል ሥርዓት ለማሸጋገር ላደረገው የላቀ ጥረት ከታዳሚው ከፍተኛ አድናቆት እና ምስጋና የተቸረው ሲሆን፣ ተጠቃሚዎች ይህንን የዘመን አቆጣጠር በጎግል ክሮም (Google Chrome) መፈለጊያ ላይ "Wolaita. netlify .app" ብለው በመጻፍ ማግኘት እንደሚችሉ በዕለቱ ተገልጿል።

ዝግጅቱ የተለያዩ ጥናታዊ ጽሑፎች እንዲሁም አዝናኝ እና ቁምነገር አዘል ባህላዊ ጭውውቶች የቀረቡበት ነበር። ታዳሚው ልዩ ልዩ ባህላዊ ምግቦችን (የጥሬ ሥጋ ቁርጥ በዳታ አዋዜ፣ ቆጭቆጮ፣ ቡላ እና የመሳሰሉትን) እየተመገበ በዓሉን ያከበረ ሲሆን፣ የዕለቱ መርሃ ግብር በሴቶች የ‘ኩላ ኩርቹቼ’ እና በወንዶች የ‘ባልሄሌሌ’ ባህላዊ ጨዋታዎች በድምቀት ተጠናቋል።

ይህ የዘንድሮው የጊፋታ በዓል፣ ትውፊቱ ከባህላዊ አልባሳቱ (ዱንጉዛ ሀዲያ)፣ ምግቡ እና አጨዋወቱ ጋር በመሆን እ.ኤ.አ. በ2025 በተባበሩት መንግሥታት የትምህርት፣ የሳይንስ እና የባህል ተቋም (UNESCO) በማይዳሰሱ የዓለም ባህላዊ ቅርሶች (Intangible Cultural Heritage of Humanity) ዝርዝር ውስጥ ከተመዘገበ በኋላ የተከበረ የመጀመሪያው በዓል በመሆኑ ታሪካዊ ፋይዳው የጎላ ሆኗል።

(ዘገባው ለዘ-ሐበሻ - በሙሉቀን ገብሬ ላንካ ከዲ.ኤም.ቪ ወላይታ ኮሚዩኒቲ የተጠናቀረ ነው)

ዮ…ዮ… ጊፋታ!

የወላይታ ዘመን መለወጫ በዓል — ከትውፊት ወደ ዓለም የተሻገረ የአንድነት ቅርስ

ዮ…ዮ… ጊፋታ!
ዮ…ዮ…!
#ethiopia | እንኳን ለወላይታ ሕዝብ የዘመን መለወጫ በዓል ጊፋታ በሰላም አደረሳችሁ! አደረሰን!

በደቡባዊ ኢትዮጵያ የሚገኘው የወላይታ ምድር በተፈጥሮ ውበቷ፣ በጥንታዊ ታሪኳ፣ በልዩ ቋንቋዋ እና በሕያው ባህሏ የምትታወቅ ናት። ከእነዚህ የባህል ሀብቶቿ መካከል ጊፋታ ልዩ ስፍራ ይይዛል።

ጊፋታ የወላይታ ሕዝብ የአዲስ ዓመት በዓል ሲሆን፣ የአሮጌውን ዓመት ተሰናብቶ አዲሱን ዓመት በተስፋ፣ በደስታ፣ በምስጋና እና በአብሮነት የሚቀበሉበት ታላቅ የባህል ወቅት ነው። UNESCO እንደሚገልጸው ጊፋታ በወላይታ ማኅበረሰብ በመስከረም አጋማሽ እስከ ጥቅምት መጀመሪያ ባለው ወቅት የሚከበር የአዲስ ዓመት በዓል ነው።

ጊፋታ — ከአሮጌው ወደ አዲሱ

የጊፋታ ትልቁ መልዕክት የዘመን መለወጥ ብቻ አይደለም። በውስጡ የተያዙት የሰላም፣ የዕርቅ፣ የመከባበር፣ የመረዳዳት፣ የቤተሰብ አንድነት እና የትውልድ ትስስር እሴቶች ናቸው።

በበዓሉ ዋዜማ ሰዎች ቤታቸውንና አካባቢያቸውን ያጸዳሉ፤ ከሩቅ የሚኖሩ የቤተሰብ አባላትም ወደ ቤታቸው ይመለሳሉ። ከዚህ በላይ በሰዎች መካከል የነበሩ ግጭቶችና አለመግባባቶች በሰላማዊ መንገድ እንዲፈቱ የሚደረግበት ወቅት ነው። UNESCO ይህንን እርቅና ሰላማዊ መፍትሔ ከጊፋታ ዋና የማኅበራዊ እሴቶች አንዱ አድርጎ ይጠቅሰዋል።

ስለዚህ ጊፋታ አሮጌውን ዓመት በአሮጌ ቂምና ጥላቻ ሳይሆን፣ በይቅርታና በእርቅ ለመሰናበት እና አዲሱን ዘመን በንጹሕ ልብ ለመቀበል የሚጠራ ትውፊት ነው።

የጨረቃ ዑደትና የወላይታ የጊዜ ቀመር

ጊፋታ ከዘመን መለወጥ ጋር ብቻ የሚያያዝ በዓል አይደለም። የወላይታ የጊዜ አቆጣጠር እና የሰማይ አካላት ምልከታ ከበዓሉ የተያያዙ ጥንታዊ እውቀቶች ናቸው።

የወላይታ ዞን አስተዳደር የባህል መረጃ እንደሚያሳየው የወላይታ የቀን መቁጠሪያ ከጨረቃና ከፀሐይ ዑደት ጋር የሚያያዝ ሲሆን፣ ጊፋታም የዘመን መለወጫ በዓል ነው።

ቤተሰብ ወደ ቤት፣ ልብ ወደ ልብ

ጊፋታ በወላይታ ማኅበረሰብ ውስጥ የመመለስ በዓልም ነው። በየአቅጣጫው የተበተኑ የቤተሰብ አባላት ወደ ትውልድ ቀዬአቸው ይመለሳሉ። ዘመድ ከዘመድ፣ ጎረቤት ከጎረቤት ይገናኛል።

በዚህም በዓሉ የቤተሰብ ግንኙነትን ከማደስ ባለፈ የማኅበረሰቡን የጋራ መኖር የሚያጠናክር ማኅበራዊ ሥርዓት ሆኖ ይታያል። UNESCO በጊፋታ ውስጥ የአዛውንቶች ሚናን እና እውቀቱ ከትውልድ ወደ ትውልድ መተላለፉን በተለይ ያጎላል።

እርቅ — ከጊፋታ ዋና መልዕክቶች አንዱ

አዲስ ዓመትን በአዲስ ልብ መቀበል፤ የድሮ ጥላቻን ከኋላ መተው፤ በቂም የተራራቁ ሰዎችን ማቀራረብ — እነዚህ የጊፋታ ጥልቅ ማኅበራዊ መልዕክቶች ናቸው።

በበዓሉ ዋዜማ ግጭቶችን በሰላም መፍታት የበዓሉ ዋና የዝግጅት አካል መሆኑን UNESCO ይገልጻል።

ይህም ጊፋታን ከአንድ የዘመን መለወጫ በዓል በላይ ያደርገዋል፤ ማኅበራዊ ትስስርን የሚያድስ የሕይወት ፍልስፍና ያደርገዋል።

የምግብ፣ የመጠጥ፣ የዜማና የውዝዋዜ ድምቀት

የጊፋታ ዋና ቀን ሲደርስ ቤተሰቦች ይሰበሰባሉ። ባህላዊ ምግቦች ይዘጋጃሉ፤ የበዓሉ ልዩ የምግብና የመጠጥ ሥርዓቶች ይከናወናሉ። UNESCO በዋናው የበዓል ቀን ቤተሰቦች በመሰባሰብ ሥጋና የአካባቢውን መጠጥ በመካፈል ከአዛውንት በረከት እንደሚቀበሉ ይገልጻል።

በሌሊትም ማኅበረሰቡ በእሳት ዙሪያ በመሰባሰብ ሥርዓታዊ ዝግጅቶችን፣ ዜማንና ውዝዋዜን ያከናውናል።

የባህላዊ አልባሳት ውበት፣ የጨዋታና የውዝዋዜ ትርኢቶች፣ የባህላዊ ዜማዎች ድምጽ እና የበዓሉ የማኅበረሰብ ስብሰባ ወላይታን በእጅጉ ያደምቃሉ።

የጊፋታ የቁጠባ ጥበብ

ጊፋታ በደስታ እና በውዝዋዜ ብቻ የሚያልፍ በዓል አይደለም። በውስጡ የቤተሰብ ኢኮኖሚን የሚያጠናክሩ የቁጠባና የመረዳዳት ባህሎችም ይገኛሉ።

የጊፋታ ዝግጅት በቤተሰብ ደረጃ ከቀደም ብሎ ስለሚጀመር ሰዎች ለበዓሉ የሚያስፈልጉ ወጪዎችን አስቀድመው ያዘጋጃሉ። ይህ ባህል በዓሉን ከማክበር ባለፈ የቤተሰብ የኢኮኖሚ ዕቅድን እና የመረዳዳት ባህልን ያጠናክራል።

ለትውልድ የሚተላለፍ ቅርስ

ጊፋታ የአንድ ትውልድ ብቻ በዓል አይደለም። አዛውንት የሚያስተላልፉት፣ ወጣቶች የሚማሩት፣ ልጆች የሚመለከቱትና በቀጣዩ ዘመን የሚያስቀጥሉት ሕያው ባህላዊ ትውፊት ነው።

UNESCO በጊፋታ የአዛውንቶች ሚና፣ የትምህርት ተቋማትና የቅርስ ክለቦች ተሳትፎ፣ የምርምር መድረኮችና የባህል ቦታዎችን መጠበቅ የበዓሉን ቀጣይነት ከሚያጠናክሩ ሥራዎች መካከል እንደሆኑ ይጠቅሳል።

2025 — ወደ UNESCO የዓለም መድረክ

በጊፋታ ታሪክ ውስጥ ትልቅ ምዕራፍ የተከፈተው በ2025 ነው። የUNESCO የማይዳሰስ የባህል ቅርስ መንግሥታት ኮሚቴ በኒው ዴልሂ በተካሄደው 20ኛ ስብሰባ ጊፋታን በRepresentative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity ላይ አስመዝግቧል።

ይህ ማለት ጊፋታ የሚከበረው በወላይታ ሕዝብ ዘንድ ብቻ ሳይሆን፣ በUNESCO የሰው ልጅ የማይዳሰስ ባህላዊ ቅርስ ተወካይ ዝርዝር ውስጥ የተካተተ ሕያው ባህላዊ እሴት መሆኑን ያሳያል።

ኢትዮጵያ አሁን በUNESCO የማይዳሰስ ባህላዊ ቅርስ ዝርዝሮች ላይ ሰባት የተመዘገቡ እሴቶች አሏት፤ ጊፋታም በ2025 የተጨመረው አዲሱ አካል ነው።

የዓለም ቅርስ መሆን ለወላይታ ምን ይሰጣል?

የUNESCO ምዝገባ ለጊፋታ ዓለም አቀፍ ዕውቅና ከመስጠት ባለፈ የቅርሱን ጥበቃና ትውልድ-ተሻጋሪ ቀጣይነት ማጠናከር እንደ ዋና አላማ ያለው ነው።

ይህ ዕውቅና ወላይታን በባህላዊ ቱሪዝም ዘርፍ ይበልጥ ለማስተዋወቅ፣ የአካባቢውን ባህላዊ ፈጠራዎች ለዓለም ለማቅረብ እና በቅርስ ላይ የተመሠረተ የጎብኚ ልምድ ለማሳደግ እድል ይፈጥራል።

የወላይታ ዞን እና የደቡብ ኢትዮጵያ ቱሪዝም ቢሮም ጊፋታን ከወላይታ ሌሎች የተፈጥሮ፣ የታሪክና የባህል መስህቦች ጋር በማጣመር የቱሪዝም መዳረሻ ለማድረግ እየሠሩ፤ እየታተሩ ናቸው።

ጊፋታን ከበዓል በላይ ማየት

ጊፋታ ሲከበር ወደ ወላይታ መጓዝ ማለት አንድ ቀን የሚከበር በዓልን ብቻ መመልከት አይደለም።

የዳሞታ ተራራን፣ የአጆራ ፏፏቴን፣ የኤግዘር ድልድይን እና ሌሎች የወላይታ የተፈጥሮና የታሪክ መስህቦችን ከባህላዊ ልምዱ ጋር ማየት ይቻላል። የደቡብ ኢትዮጵያ ቱሪዝም ቢሮ እነዚህን መዳረሻዎች ከጊፋታ ጋር የሚያያዙ የጎብኚ ልምዶች አድርጎ ይዘረዝራል።

ስለዚህ ወደ ወላይታ ሂዱ።

በጊፋታ ወቅት ባህሉን ይመልከቱ፤ የወላይታን ሙዚቃ ይስሙ፤ የባህላዊ ውዝዋዜውን ይመልከቱ፤ ከሕዝቡ ጋር ይገናኙ፤ የበዓሉን የእርቅና የአብሮነት መልዕክት ይረዱ።

ከዚያም የወላይታን ተፈጥሮ፣ ታሪክና ሕያው ባህል ለመረዳት ዓመቱን ሙሉ መመለስ ይቻላል።

ጊፋታ — የወላይታ ኩራት፣ የኢትዮጵያ ቅርስ፣ የዓለም ሕያው ባህል

ከትውልድ ወደ ትውልድ የተላለፈው ጊፋታ የወላይታ ሕዝብ የዘመን መለወጫ በዓል ብቻ አይደለም።

የተራራቁን የሚያቀራርብ፣
የተጣሉትን የሚያስታርቅ፣
የተረሳውን የሚያስታውስ፣
ቤተሰብን የሚያሰባስብ፣
ትውልድን ከትውልድ የሚያገናኝ፣
ያለፈውን በይቅርታ ተሻግሮ የወደፊቱን በተስፋ ለመቀበል የሚያስችል ሕያው የባህል ቅርስ ነው።

ዮ…ዮ… ጊፋታ!
ዮ…ዮ… ወላይታ!

እንኳን ለጊፋታ በዓል አደረሳችሁ፤ አደረሰን!

ሀሹ ቆሬናን ሻኬናን ኡባካ ሳሮ ጋቴስ!

የጊፋታ በዓል የሰላም፣ የዕርቅ፣ የፍቅር፣ የአንድነት፣ የአብሮነትና የተስፋ ይሁንልን!
#gifaataa #wolaita #unesco #wolaitadunguzza #culturalheritage #visitwolaita #visitethiopia