ድንቅነሽ (ሉሲ)፦ ከ3.2 ሚሊዮን ዓመታት በፊት በኢትዮጵያ የኖረችው የሰው ዝግመተ ለውጥ ታሪካዊ ምስክር

የሉሲ ግኝት፣ የዶናልድ ጆሃንሰን ሚና፣ የስሟ አመጣጥና ከጥንታዊው አዞ ጋር ያላት ግንኙነት

ድንቅነሽ (Lucy) ማን ናት?
#ethiopia | ድንቅነሽ ወይም ሉሲ፣ ከ3.2 ሚሊዮን ዓመታት በፊት በዛሬዋ ኢትዮጵያ ምድር ላይ የኖረች የጥንታዊ የሰው ዘር ዝግመተ ለውጥ ታሪክን ለመረዳት ከፍተኛ አስተዋጽኦ ያደረገች ቅሪተ አካል ናት። በ1974 በኢትዮጵያ አፋር ክልል፣ ሃዳር በተባለ አካባቢ የተገኘችው ይህች ቅሪተ አካል፣ በሳይንሳዊ ስሟ Australopithecus afarensis በሚባለው ጥንታዊ የሰው ዘር ቅድመ አያቶች ዝርያ ውስጥ ትመደባለች።

የሉሲ የሳይንሳዊ መለያ ስም AL 288-1 ነው። በሳይንስ ዓለም እጅግ ዝነኛ ካደረጓት ምክንያቶች አንዱ፣ ከአንድ ግለሰብ አጥንቶች በርካታ ክፍሎች ተገኝተው መቆየታቸው ነው። ይህም ተመራማሪዎች የአካል ቅርጿን፣ አካሄዷንና የአኗኗር ሁኔታዎቿን በማጥናት ስለ ጥንታዊ የሰው ዘር ቅድመ አያቶች የበለጠ እንዲያውቁ አስችሏል።

የስሚዝሶኒያን ብሔራዊ የተፈጥሮ ታሪክ ሙዚየም መረጃ እንደሚያመለክተው፣ ሉሲ የኖረችው ከ3.2 ሚሊዮን ዓመታት በፊት ሲሆን፣ የቅሪተ አካሏ መገኘት የሰው ዝግመተ ለውጥ ጥናትን በእጅጉ ያበረከተ ነው።

ሉሲ በሁለት እግሯ መራመድ ትችል ነበር?

የሉሲ አጥንቶች የሚያሳዩት አስደናቂ ሳይንሳዊ ማስረጃ፣ በሁለት እግሮቿ ቀጥ ብላ መራመድ ትችል እንደነበር ነው። የዳሌዋ፣ የጭን አጥንቷና የእግሮቿ ቅርጽ በሁለት እግር ለመራመድ የሚያስችል የአካል አወቃቀር እንደነበራት ያሳያሉ።

ሆኖም የሉሲ አካል ሙሉ በሙሉ ከዘመናዊው ሰው ጋር አይመሳሰልም። ረጃጅም የእጅ አጥንቶቿና የተጠመዘዙ የጣት አጥንቶቿ ዛፍ ላይ ለመውጣትም የሚያግዙ ባህሪያት እንደነበሯት ይጠቁማሉ።

ይህ ማለት ሉሲ በመሬት ላይ በሁለት እግሮቿ መራመድ እና በዛፎች ላይ መውጣት የሚያስችላት የአካል ባህሪያት ነበሯት ማለት ነው። ይህም የሰው ዝግመተ ለውጥ በተለያዩ የአካል ባህሪያት ላይ በተለያየ ፍጥነት የተከናወነ ሂደት መሆኑን ለመረዳት ይረዳል።

ሌላው ጠቃሚ ነጥብ የሉሲ አንጎል ከዘመናዊው ሰው አንጎል ያነሰ መሆኑ ነው። ይህ በሁለት እግር መራመድ የመሳሰሉ የሰው ዘር ባህሪያት ትልቅ አንጎል ከመፈጠሩ በፊት መዳበራቸውን የሚያሳይ አስፈላጊ ማስረጃ ነው።

ሉሲን ያገኘው ዶናልድ ጆሃንሰን ማን ነው?

ዶናልድ ሲ. ጆሃንሰን (Donald C. Johanson) አሜሪካዊ የሰው ልጅ አመጣጥና ዝግመተ ለውጥ ተመራማሪ፣ የቅሪተ አካላት ሳይንቲስትና ደራሲ ናቸው። በ1974 በሃዳር የምርምር ሥራ ላይ ሳሉ ከተማሪያቸው ቶም ግሬይ (Tom Gray) ጋር ሉሲን የሚያካትቱ ቅሪተ አካላትን አግኝተዋል።

ግኝቱ የተካሄደው ኅዳር 24 ቀን 1974 እ.ኤ.አ. ነው። ጆሃንሰንና ግሬይ በአካባቢው የቅሪተ አካላት ፍለጋና የመስክ ሥራ እያከናወኑ ሳሉ፣ ከመሬት ላይ የክርን አጥንት ክፍል አዩ። በአቅራቢያው የተበተኑ ሌሎች አጥንቶችንም በማየታቸው አንድ የጥንታዊ የሰው ዘር ግለሰብ ቅሪተ አካል መሆኑን ተገነዘቡ።

ከዚያ በኋላ የተካሄደው ቁፋሮ ከአንድ ግለሰብ የመጡ በርካታ አጥንቶችን አስገኘ። ቅሪተ አካሉ የሰው ዘር ቅድመ አያቶች በሁለት እግር የመራመድ ችሎታ እንዴት እንደዳበረ ለመረዳት ወሳኝ ማስረጃ ሆነ።

የጆሃንሰን ሥራ የኢትዮጵያን የቅሪተ አካላት ሀብት በዓለም አቀፍ የሳይንስ መድረክ ላይ የበለጠ እንዲታወቅ ካደረጉ ጠቃሚ ምርምሮች አንዱ ነው።

“ሉሲ” የሚለው ስም ከየት መጣ?

የሉሲ ቅሪተ አካል ከተገኘችበት ዕለት ምሽት የምርምር ቡድኑ ግኝቱን ሲያከብር፣ የቢትልስ (The Beatles) ባንድ “Lucy in the Sky with Diamonds” የተሰኘው ዘፈን በካምፑ ውስጥ ይጫወት ነበር። ከዚያም ቅሪተ አካሉን “ሉሲ” ብለው መጥራት ጀመሩ።

በኢትዮጵያ የምትታወቀው ሌላዋ ስሟ “ድንቅነሽ” ሲሆን፣ በአማርኛ “ድንቅ ነሽ” ወይም “የሚደነቅ ነገር ነሽ” የሚል ትርጉም አለው። ይህ ስም የሉሲን ልዩ ሳይንሳዊ አስፈላጊነትና ከኢትዮጵያ ታሪክ ጋር ያላትን ቁርኝት ይገልጻል።

ስለ ሉሲ የተጻፉ ታዋቂ መጻሕፍት

የሉሲን ግኝት ታሪክና ሳይንሳዊ ጠቀሜታ ለመረዳት ከሚያግዙ መጻሕፍት መካከል በዶናልድ ጆሃንሰንና በማይትላንድ ኤዲ (Maitland Edey) በጋራ የተጻፈው “Lucy: The Beginnings of Humankind” ይገኝበታል። መጽሐፉ በ1981 ታትሞ የሉሲን ግኝት፣ በሃዳር የተካሄደውን የመስክ ሥራና ግኝቱ በሰው ዝግመተ ለውጥ ምርምር ላይ ያሳደረውን ተፅዕኖ ያብራራል።

ሌላው ተጠቃሽ መጽሐፍ “Lucy’s Legacy: The Quest for Human Origins” ሲሆን፣ በዶናልድ ጆሃንሰንና በኬት ዎንግ (Kate Wong) የተጻፈ ነው። መጽሐፉ ስለ ሉሲ፣ ስለ ሰው ልጅ አመጣጥና በዚህ ዘርፍ ስለተካሄዱ ሳይንሳዊ ምርምሮች ያብራራል።

እነዚህ መጻሕፍት የሉሲን ታሪክ በቀላሉ ከመናገር በላይ፣ በሰው ዝግመተ ለውጥ ላይ የነበሩ ሳይንሳዊ ግንዛቤዎች እንዴት እንደተለወጡ ለመረዳት ይረዳሉ።

ሉሲና ጥንታዊው አዞ፦ ምን ያገናኛቸዋል?

በሃዳር አካባቢ የሉሲ ቅሪተ አካል በተገኘበት የጂኦሎጂ ክፍል ውስጥ የተገኙ ሌሎች ቅሪተ አካላትም የዚያን ዘመን ሥነ-ምህዳር ለመረዳት አስፈላጊ ናቸው። በቅርብ ጊዜ በሳይንሳዊ ምደባ የተጠቀሰው Crocodylus lucivenator የተባለ የጥንት አዞ ዝርያም ከእነዚህ ግኝቶች ጋር የተያያዘ ነው።

ይህ የአዞ ዝርያ ስም ከሉሲ ጋር በተያያዘ የተሰየመ ቢሆንም፣ አዞው ሉሲን በተለይ አድኖ እንደበላት የሚያረጋግጥ ቀጥተኛ ማስረጃ የለም። የስሙ ትርጉም ወይም የቅሪተ አካላቱ በአንድ አካባቢ መገኘት ብቻ አንዱ እንስሳ ሌላውን አድኖ እንደበላ ለማረጋገጥ አይበቃም።

ነገር ግን የሉሲ ቅሪተ አካልና የጥንታዊው አዞ ግኝት በአጠቃላይ የዚያን ዘመን የኢትዮጵያ አካባቢ፣ የውሃ ምንጮች፣ የእንስሳት ሕይወትና የሥነ-ምህዳር ሁኔታዎች ለመረዳት የሚያግዙ ሳይንሳዊ ማስረጃዎች ናቸው።

ይህ ጉዳይ የሚያስተምረን፣ የሰው ዝግመተ ለውጥን ለመረዳት የሰው ቅሪተ አካላትን ብቻ ሳይሆን፣ በዚያ ዘመን የነበሩ ሌሎች እንስሳትንና የአካባቢውን ታሪክ ጭምር ማጥናት እንዳለብን ነው።

ሉሲ ለኢትዮጵያ ያላት ታሪካዊና ሳይንሳዊ ጠቀሜታ

ሉሲ ከኢትዮጵያ የተገኘች ብቻ ሳትሆን፣ የዓለም ሳይንሳዊ ቅርስ አካል ናት። ግኝቷ በሰው ልጅ አመጣጥ ምርምር ውስጥ የኢትዮጵያን ልዩ ቦታ አጉልቶ አሳይቷል።

ኢትዮጵያ በሃዳር፣ በዲኪካና በሌሎች አካባቢዎች የተገኙ የጥንታዊ የሰው ዘር ቅድመ አያቶች ቅሪተ አካላት የተጠኑባት አስፈላጊ የምርምር ምድር ናት። ከእነዚህ ግኝቶች መካከል በዲኪካ የተገኘችው “ሰላም” የተባለችው የጥንታዊ ሕፃን ቅሪተ አካል አንዷ ናት። ዕድሜዋ ወደ 3.3 ሚሊዮን ዓመታት ሲሆን፣ ከሉሲ በግምት 100 ሺህ ዓመታት የምትበልጥ ናት።

እነዚህ ግኝቶች ኢትዮጵያ በሰው ልጅ አመጣጥና ዝግመተ ለውጥ ጥናት ውስጥ ያላትን የማይተካ ሚና ያሳያሉ። እነዚህን ቅርሶች በሳይንሳዊ ምርምር፣ በትምህርት፣ በሙዚየሞችና በዘላቂ ቱሪዝም ማስተዋወቅ ለሀገሪቱ ታሪካዊ ክብርን ከማስጠበቅ ባለፈ፣ ለወጣቶች የእውቀትና የሙያ ዕድሎችን ሊፈጥር ይችላል።

ማጠቃለያ

ድንቅነሽ ወይም ሉሲ፣ ከ3.2 ሚሊዮን ዓመታት በፊት የኖረች ቅሪተ አካል ብቻ አይደለችም፤ ስለ ሰው ልጅ አመጣጥ፣ ስለ አካላዊ ዝግመተ ለውጥና ስለ ጥንታዊው የአፍሪካ ሥነ-ምህዳር የምታስተምር ውድ ሳይንሳዊ ምስክር ናት።

የሉሲ ታሪክ የኢትዮጵያ ታሪክ ብቻ ሳይሆን፣ የመላው የሰው ዘር ታሪክ አካል ነው።

✍️ በሚካኤል አስራት (Michael Asrat)
#ethiopia #lucy #dinknesh #donaldjohanson #humanevolution #afar #hadar #science #ጌጡተመስገን