የጎሳዬ ተስፋዬ "ሲያምሽ ያመኛል"፦ በሞት እና በህይወት መካከል የሚንገላታ የልብ ጩኸት
ይህ የጎሳዬ ተስፋዬ ድንቅ ስራ በኢትዮጵያ ዘመናዊ ሙዚቃ ታሪክ ውስጥ ስሜትን በመግደልና ነፍስን በመንካት ረገድ ወደር የማይገኝለት ሲሆን፣ በግጥሙ ውስጥ የታመቁት ቃላት ግን ከተራ የፍቅር ዘፈንነት አልፈው የሰውን ልጅ ህልውና፣ ስነ-ልቦናዊ ትስስር እና የርህራሄን ሜታፊዚካዊ ጥልቀት የሚመረምሩ ናቸው።
1. የ"እኔ" መፍረስ እና የርህራሄ ፍልስፍና (The Metaphysics of Compassion)
"አንቺ ሲያምሽ ውሎ ካደረ / የኔስ ልብ ረግቶ ምኑን ኖረ"
የጀርመኑ ታላቅ ፈላስፋ አርተር ሾፐንሃውር ዓለምን የሚረዳው በ"ፈቃድ" (Will) እና በ"ስቃይ" (Suffering) መካከል ባለ ትንቅንቅ ነው። ለእርሱ እውነተኛ ርህራሄ (Compassion) የሚገለጠው በአንድ ሰው እና በሌላው መካከል ያለው "ኢጎ" (Ego) ሲጠፋ ነው። አፍቃሪው "የኔስ ልብ ረግቶ ምኑን ኖረ" ሲል፣ የእርሱ ህልውና ትርጉም የሚኖረው በተፈቃሪዋ ደህንነት ላይ ብቻ መሆኑን ይገልጻል። ይህ በፈላስፎች እይታ "Inter-subjectivity" ይባላል።
አንዱ ሲታመም ሌላኛው ለምን ያመዋል? ምክንያቱም ነፍሳቸው በአንድ ገመድ ተሳስሯልና።
እውነተኛ የታሪክ ሰቀቀን፦ በ 19ኛው ክፍለ ዘመን የኖረውና "The Adventures of Huckleberry Finn" በተሰኘው መጽሐፉ የሚታወቀው ማርክ ትዌይን እና የሚወዳት ሚስቱ ሊቪ ታሪክ ለዚህ ማሳያ ነው። ሊቪ ለረጅም ዓመታት በህመም ስትሰቃይ፣ ትዌይን የራሱን ስራና ደስታ ትቶ "እሷ የታመመችበት ዓለም የእኔ እስር ቤት ነው" ይል ነበር። እሷ ስትሞት፣ ብዕሩም አብሮ ደረቀ። ጎሳዬ በግጥሙ የገለጸው "ጤና መጉደል" በትዌይን ህይወት ውስጥ የታየ እውነተኛ የነፍስ መጥፋት ነበር።
2. የጭንቀት ፍልስፍና እና ያልተቋጨ ተስፋ (The Anxiety of Finitude)
"ባንቺው የያዝኩት የህይወት ጉዞ / ተጀመረ እንጂ መች አለቀና"
የዘመኑ የህልውና ፈላስፋ ማርቲን ሄይዴገር የሰው ልጅን "ወደ ሞት የሚገሰግስ ፍጡር" (Being-towards-death) ይለዋል። ሆኖም አፍቃሪው ይህንን የተፈጥሮ ህግ ለመቀበል ፍቃደኛ አይደለም። "ገና ያልኖርነው ብዙ ይታየኛል" የሚለው ጩኸት፣ ሞት መጥቶ ታሪካቸውን እንዳያቋርጠው የሚደረግ የልብ ልመና ነው። በስነ-ፅሁፍ ውስጥ እጅግ አሳዛኙ ነገር "ያልተጨረሰ ታሪክ" (Unfinished Story) ነው።
የታሪክ ምሳሌ፦ የሙጋል ንጉሰ ነገስት ሻህ ጃሃን እና የሚስቱ ሙምታዝ ማሃል ታሪክ ይህንን በጉልህ ያሳያል። ሙምታዝ በ 1631 በ 14ኛው ልጇ ምጥ ወቅት በሞት አፋፍ ላይ ሳለች፣ ንጉሱ መላ ሰላሙን አጥቶ ነበር። "ገና ያልኖርነው ብዙ አለ" የሚለው ስሜት በንጉሱ ልብ ውስጥ የታተመው እሷ ከሞተች በኋላ በገነባው ታጅ ማሃል ህንፃ ነው። ያ ህንፃ በአካል የተለየችውን ሚስቱን በታሪክ ውስጥ "ያልተቋጨ ጉዞ" አድርጎ ለማኖር የተሰራ የድንጋይ ለቅሶ ነው።
3. የሳይኮሶማቲክ ህመም እና የነርቭ ሳይንስ ምስጢር
"ጎኔን አመመኝ ስትይ እኔንም ይሰማኛል / ልቤን ተሰማኝ ስትይ የኔም ልብ ይሸበራል"
በዘመናዊ ስነ-ልቦና እና በነርቭ ሳይንስ (Neuroscience)፣ ይህ ሁኔታ "Mirror Neurons" በመባል ይታወቃል። የምንወደው ሰው ሲያዝን ወይም ሲታመም፣ የእኛ አእምሮ ያንኑ ህመም ልክ በራሳችን ላይ እንደደረሰ አድርጎ ያስተናግደዋል። ጎሳዬ "ጎኔን አመመኝ ስትይ እኔንም ይሰማኛል" ሲል፣ ይህንን ሳይንሳዊ እውነት በቅኔ ገልጾታል። ይህ ፍቅር ሳይሆን "የአካል ውህደት" ነው።
ደራሲያዊ እይታ፦ የሩሲያው ታላቅ ደራሲ ፊዮዶር ዶስቶየቭስኪ በገጸ-ባህሪያቱ ውስጥ እንዲህ ያለውን "መንታ ስቃይ" በተደጋጋሚ ይስላል። አፍቃሪው የተፈቃሪውን ህመም ሲጋራ፣ ስቃዩ በሁለት አይባዛም፤ ይልቁንም አፍቃሪው ላይ የሚደርሰው ስነ-ልቦናዊ ስብራት ከተፈቃሪዋ አካላዊ ህመም ይበልጣል። "ያንቺን ስቃይ የኔ ያርገው" የሚለው ቃል፣ አፍቃሪው ያለበትን ከፍተኛ የተስፋ መቁረጥ ደረጃ ያሳያል።
4. የመጨረሻው መማፀኛ
"ማልዶ ሌት ሳይነጋ ፈጣሪን / በፀሎት የሚማፀነው አንደበትሽ / ይተርፍ ይሆን ወይ ካንቺ አልፎ ለኔ አፍቃሪሽ"
እዚህ ጋር ግጥሙ ከቁሳዊው ዓለም ወጥቶ ወደ ሜታፊዚክስ ይሸጋገራል። የዴንማርኩ ፈላስፋ ሶረን ኪርክጋርድ እንደሚለው፣ የሰው ልጅ በምክንያታዊነት ሊፈታው የማይችለው ችግር ሲገጥመው "የእምነት ዝላይ" (Leap of Faith) ያደርጋል። አፍቃሪው የራሱን ጤናና ሰላም የሚፈልገው በእሷ ፀሎት ውስጥ ነው። ይህ እጅግ አሳዛኝ ነው—ምክንያቱም እሷ ራሷ በህመም ላይ ሆና ለራሷ የምትፀልየው ፀሎት ለእርሱም "ተርፎት" እንዲድን ይፈልጋል።
ታሪካዊ እውነታ፦ የታዋቂው ሳይንቲስት አልበርት አንስታይን እና የሚስቱ ኤልሳ ታሪክን ብንመለከት፣ ኤልሳ በታመመችበት ወቅት አንስታይን በስራው ላይ ማተኮር አቅቶት "የእኔ አእምሮ የሚሰራው እሷ ከጎኔ ካለች ብቻ ነው" ብሎ ነበር። በግጥሙ ውስጥ "ፀጋ በረከቱ ያዝንብልሽ በጤና" የሚለው ምርቃት፣ አፍቃሪው ከፈጣሪ ውጭ ሌላ መፍትሄ እንደሌለው ያመነበት የመጨረሻው ጥግ ነው።
5. የፍቅር አምባገነንነት እና የነፃነት ማጣት
"የነገው ሰላሜም ይታጎላል... የነገው ሰላሜም ይበተናል"
በመጨረሻም፣ ይህ ግጥም ፍቅርን እንደ ደስታ ሳይሆን እንደ "ቆንጆ እስር" ይስለዋል። ፈላስፋው ዣን ፖል ሳርትር "ሌላው ሰው ገሃነሜ ነው" (L'enfer, c'est les autres) ሲል፣ ሌላው ሰው በእኛ ህልውና ላይ ያለውን ፍፁም ስልጣን ለመግለጽ ነው። አፍቃሪው "ነገዬ ይበተናል" ሲል፣ የእርሱ የወደፊት ዕጣ ፈንታ በእርሱ እጅ ሳይሆን በታመመችው ፍቅረኛው እጅ መሆኑን እያሳወቀ ነው። ይህ ነፃነትን ያጣ ፍቅር ነው—አሳዛኝነቱም እዚህ ላይ ነው።
ማጠቃለያ
የጎሳዬ ተስፋዬ "ሲያምሽ ያመኛል" የሚለው ስራ፣ የሰው ልጅ ለሌላው ሰው ያለውን ጥልቅ የርህራሄ አቅም የሚዘክር ነው። ግጥሙን ስንተነትነው የምናገኘው ትልቁ እውነት፡- መውደድ ማለት ልብን አውጥቶ ለሌላ ሰው መስጠት እና "እባክሽ አትሰባብሪው" ብሎ መማፀን መሆኑን ነው። አፍቃሪው በተፈቃሪዋ ህመም ውስጥ የራሱን ሞት ያያል፤ በእሷ ትንፋሽ ውስጥ የራሱን ህይወት ይፈልጋል።
"ሲያምሽ ያመኛል" የሚለው ዘፈን የአለምን የፍቅርና የሀዘን ታሪክ ጠቅልሎ ይዟል።
አሳዛኝነቱ የሚመነጨው ከተፈቃሪዋ ህመም ሳይሆን፣ አፍቃሪው እሷን ለማዳን ካለው "ፍፁም ፍላጎት" እና "ፍፁም አቅመ-ቢስነት" መካከል ካለው ሰፊ ገደል ነው።
ይህ የጎሳዬ ተስፋዬ ድንቅ ስራ በኢትዮጵያ ዘመናዊ ሙዚቃ ታሪክ ውስጥ ስሜትን በመግደልና ነፍስን በመንካት ረገድ ወደር የማይገኝለት ሲሆን፣ በግጥሙ ውስጥ የታመቁት ቃላት ግን ከተራ የፍቅር ዘፈንነት አልፈው የሰውን ልጅ ህልውና፣ ስነ-ልቦናዊ ትስስር እና የርህራሄን ሜታፊዚካዊ ጥልቀት የሚመረምሩ ናቸው።
1. የ"እኔ" መፍረስ እና የርህራሄ ፍልስፍና (The Metaphysics of Compassion)
"አንቺ ሲያምሽ ውሎ ካደረ / የኔስ ልብ ረግቶ ምኑን ኖረ"
የጀርመኑ ታላቅ ፈላስፋ አርተር ሾፐንሃውር ዓለምን የሚረዳው በ"ፈቃድ" (Will) እና በ"ስቃይ" (Suffering) መካከል ባለ ትንቅንቅ ነው። ለእርሱ እውነተኛ ርህራሄ (Compassion) የሚገለጠው በአንድ ሰው እና በሌላው መካከል ያለው "ኢጎ" (Ego) ሲጠፋ ነው። አፍቃሪው "የኔስ ልብ ረግቶ ምኑን ኖረ" ሲል፣ የእርሱ ህልውና ትርጉም የሚኖረው በተፈቃሪዋ ደህንነት ላይ ብቻ መሆኑን ይገልጻል። ይህ በፈላስፎች እይታ "Inter-subjectivity" ይባላል።
አንዱ ሲታመም ሌላኛው ለምን ያመዋል? ምክንያቱም ነፍሳቸው በአንድ ገመድ ተሳስሯልና።
እውነተኛ የታሪክ ሰቀቀን፦ በ 19ኛው ክፍለ ዘመን የኖረውና "The Adventures of Huckleberry Finn" በተሰኘው መጽሐፉ የሚታወቀው ማርክ ትዌይን እና የሚወዳት ሚስቱ ሊቪ ታሪክ ለዚህ ማሳያ ነው። ሊቪ ለረጅም ዓመታት በህመም ስትሰቃይ፣ ትዌይን የራሱን ስራና ደስታ ትቶ "እሷ የታመመችበት ዓለም የእኔ እስር ቤት ነው" ይል ነበር። እሷ ስትሞት፣ ብዕሩም አብሮ ደረቀ። ጎሳዬ በግጥሙ የገለጸው "ጤና መጉደል" በትዌይን ህይወት ውስጥ የታየ እውነተኛ የነፍስ መጥፋት ነበር።
2. የጭንቀት ፍልስፍና እና ያልተቋጨ ተስፋ (The Anxiety of Finitude)
"ባንቺው የያዝኩት የህይወት ጉዞ / ተጀመረ እንጂ መች አለቀና"
የዘመኑ የህልውና ፈላስፋ ማርቲን ሄይዴገር የሰው ልጅን "ወደ ሞት የሚገሰግስ ፍጡር" (Being-towards-death) ይለዋል። ሆኖም አፍቃሪው ይህንን የተፈጥሮ ህግ ለመቀበል ፍቃደኛ አይደለም። "ገና ያልኖርነው ብዙ ይታየኛል" የሚለው ጩኸት፣ ሞት መጥቶ ታሪካቸውን እንዳያቋርጠው የሚደረግ የልብ ልመና ነው። በስነ-ፅሁፍ ውስጥ እጅግ አሳዛኙ ነገር "ያልተጨረሰ ታሪክ" (Unfinished Story) ነው።
የታሪክ ምሳሌ፦ የሙጋል ንጉሰ ነገስት ሻህ ጃሃን እና የሚስቱ ሙምታዝ ማሃል ታሪክ ይህንን በጉልህ ያሳያል። ሙምታዝ በ 1631 በ 14ኛው ልጇ ምጥ ወቅት በሞት አፋፍ ላይ ሳለች፣ ንጉሱ መላ ሰላሙን አጥቶ ነበር። "ገና ያልኖርነው ብዙ አለ" የሚለው ስሜት በንጉሱ ልብ ውስጥ የታተመው እሷ ከሞተች በኋላ በገነባው ታጅ ማሃል ህንፃ ነው። ያ ህንፃ በአካል የተለየችውን ሚስቱን በታሪክ ውስጥ "ያልተቋጨ ጉዞ" አድርጎ ለማኖር የተሰራ የድንጋይ ለቅሶ ነው።
3. የሳይኮሶማቲክ ህመም እና የነርቭ ሳይንስ ምስጢር
"ጎኔን አመመኝ ስትይ እኔንም ይሰማኛል / ልቤን ተሰማኝ ስትይ የኔም ልብ ይሸበራል"
በዘመናዊ ስነ-ልቦና እና በነርቭ ሳይንስ (Neuroscience)፣ ይህ ሁኔታ "Mirror Neurons" በመባል ይታወቃል። የምንወደው ሰው ሲያዝን ወይም ሲታመም፣ የእኛ አእምሮ ያንኑ ህመም ልክ በራሳችን ላይ እንደደረሰ አድርጎ ያስተናግደዋል። ጎሳዬ "ጎኔን አመመኝ ስትይ እኔንም ይሰማኛል" ሲል፣ ይህንን ሳይንሳዊ እውነት በቅኔ ገልጾታል። ይህ ፍቅር ሳይሆን "የአካል ውህደት" ነው።
ደራሲያዊ እይታ፦ የሩሲያው ታላቅ ደራሲ ፊዮዶር ዶስቶየቭስኪ በገጸ-ባህሪያቱ ውስጥ እንዲህ ያለውን "መንታ ስቃይ" በተደጋጋሚ ይስላል። አፍቃሪው የተፈቃሪውን ህመም ሲጋራ፣ ስቃዩ በሁለት አይባዛም፤ ይልቁንም አፍቃሪው ላይ የሚደርሰው ስነ-ልቦናዊ ስብራት ከተፈቃሪዋ አካላዊ ህመም ይበልጣል። "ያንቺን ስቃይ የኔ ያርገው" የሚለው ቃል፣ አፍቃሪው ያለበትን ከፍተኛ የተስፋ መቁረጥ ደረጃ ያሳያል።
4. የመጨረሻው መማፀኛ
"ማልዶ ሌት ሳይነጋ ፈጣሪን / በፀሎት የሚማፀነው አንደበትሽ / ይተርፍ ይሆን ወይ ካንቺ አልፎ ለኔ አፍቃሪሽ"
እዚህ ጋር ግጥሙ ከቁሳዊው ዓለም ወጥቶ ወደ ሜታፊዚክስ ይሸጋገራል። የዴንማርኩ ፈላስፋ ሶረን ኪርክጋርድ እንደሚለው፣ የሰው ልጅ በምክንያታዊነት ሊፈታው የማይችለው ችግር ሲገጥመው "የእምነት ዝላይ" (Leap of Faith) ያደርጋል። አፍቃሪው የራሱን ጤናና ሰላም የሚፈልገው በእሷ ፀሎት ውስጥ ነው። ይህ እጅግ አሳዛኝ ነው—ምክንያቱም እሷ ራሷ በህመም ላይ ሆና ለራሷ የምትፀልየው ፀሎት ለእርሱም "ተርፎት" እንዲድን ይፈልጋል።
ታሪካዊ እውነታ፦ የታዋቂው ሳይንቲስት አልበርት አንስታይን እና የሚስቱ ኤልሳ ታሪክን ብንመለከት፣ ኤልሳ በታመመችበት ወቅት አንስታይን በስራው ላይ ማተኮር አቅቶት "የእኔ አእምሮ የሚሰራው እሷ ከጎኔ ካለች ብቻ ነው" ብሎ ነበር። በግጥሙ ውስጥ "ፀጋ በረከቱ ያዝንብልሽ በጤና" የሚለው ምርቃት፣ አፍቃሪው ከፈጣሪ ውጭ ሌላ መፍትሄ እንደሌለው ያመነበት የመጨረሻው ጥግ ነው።
5. የፍቅር አምባገነንነት እና የነፃነት ማጣት
"የነገው ሰላሜም ይታጎላል... የነገው ሰላሜም ይበተናል"
በመጨረሻም፣ ይህ ግጥም ፍቅርን እንደ ደስታ ሳይሆን እንደ "ቆንጆ እስር" ይስለዋል። ፈላስፋው ዣን ፖል ሳርትር "ሌላው ሰው ገሃነሜ ነው" (L'enfer, c'est les autres) ሲል፣ ሌላው ሰው በእኛ ህልውና ላይ ያለውን ፍፁም ስልጣን ለመግለጽ ነው። አፍቃሪው "ነገዬ ይበተናል" ሲል፣ የእርሱ የወደፊት ዕጣ ፈንታ በእርሱ እጅ ሳይሆን በታመመችው ፍቅረኛው እጅ መሆኑን እያሳወቀ ነው። ይህ ነፃነትን ያጣ ፍቅር ነው—አሳዛኝነቱም እዚህ ላይ ነው።
ማጠቃለያ
የጎሳዬ ተስፋዬ "ሲያምሽ ያመኛል" የሚለው ስራ፣ የሰው ልጅ ለሌላው ሰው ያለውን ጥልቅ የርህራሄ አቅም የሚዘክር ነው። ግጥሙን ስንተነትነው የምናገኘው ትልቁ እውነት፡- መውደድ ማለት ልብን አውጥቶ ለሌላ ሰው መስጠት እና "እባክሽ አትሰባብሪው" ብሎ መማፀን መሆኑን ነው። አፍቃሪው በተፈቃሪዋ ህመም ውስጥ የራሱን ሞት ያያል፤ በእሷ ትንፋሽ ውስጥ የራሱን ህይወት ይፈልጋል።
"ሲያምሽ ያመኛል" የሚለው ዘፈን የአለምን የፍቅርና የሀዘን ታሪክ ጠቅልሎ ይዟል።
አሳዛኝነቱ የሚመነጨው ከተፈቃሪዋ ህመም ሳይሆን፣ አፍቃሪው እሷን ለማዳን ካለው "ፍፁም ፍላጎት" እና "ፍፁም አቅመ-ቢስነት" መካከል ካለው ሰፊ ገደል ነው።
3 months ago
