ከወረቀት ወደ ተግባር፦ በድሬዳዋ የሚከፈተው የነዳጅ ላብራቶሪ ተስፋና ስጋት
ኢትዮጵያ በየዓመቱ ከጠቅላላ የውጭ ንግድ ገቢዋ ውስጥ ከ 60% እስከ 80% የሚሆነውን ለነዳጅ ግዥ እንደምታውል መረጃዎች ያሳያሉ። ሆኖም ይህን ግዙፍ ሀብት ጥራትና ይዘት የሚቆጣጠር ብሔራዊ ተቋም አለመኖሩ ሀገሪቱን ለዘመናት "ለኬሚካላዊ ወረራ" አጋልጧት ቆይቷል። በድሬዳዋ ከተማ በቅርቡ ስራ ይጀምራል የተባለው የመጀመሪያው የነዳጅ ምርት መፈተሻ ላብራቶሪ፣ ይህንን ክፍተት ለመድፈን የተቃጣ ትልቅ "ተስፋ" ቢሆንም፣ አተገባበሩ ግን በርካታ "ስጋቶች" ተደቅነውበታል።
1. የድሬዳዋው ተስፋ፦ የኢኮኖሚ ደህንነት ጥበቃ
ላብራቶሪው በድሬዳዋ መከፈቱ ትልቅ ስትራቴጂካዊ ፋይዳ አለው። አብዛኛው ነዳጅ የሚገባው በጂቡቲ በኩል እንደመሆኑ፣ ነዳጁ ወደ መሀል ሀገር ተሰራጭቶ ጉዳት ሳያደርስ በድንበር አካባቢ መቆጣጠር ያስችላል።
ተስፋ አንድ፦ የውጭ ምንዛሬ ቁጠባ ከዚህ ቀደም ነዳጅን ወደ ውጭ ሀገር ልኮ ለማስፈተሽ የሚወጣው በሚሊዮን የሚቆጠር ዶላር በሀገር ውስጥ ይቃለላል። ይህም የውጭ ምንዛሬ እጥረትን በትንሹም ቢሆን ለማቃለል ይረዳል።
ተስፋ ሁለት፦ የመሠረተ ልማት ዕድሜ መጨመር በኢትዮጵያ የሚገኙ ተሽከርካሪዎችና የኢንዱስትሪ ማሽኖች ጥራት በሌለው ነዳጅ ምክንያት አላስፈላጊ ለሆነ ብልሽት ይዳረጋሉ። ላብራቶሪው ይህንን በማስቀረት የሀገር ሀብትን ይከላከላል።
2. ዓለም አቀፍ ተሞክሮ፦ ከኬንያ እስከ ህንድ
ኢትዮጵያ የምታስጀምረው ይህ ስራ በሌሎች ሀገራት እንዴት ይተገበራል?
የኬንያ ስኬት (Kenya Bureau of Standards): ኬንያ በነዳጅ ጥራት ላይ ጥብቅ ቁጥጥር ታደርጋለች። በተለይም በነዳጅ ላይ የማይታይ የኬሚካል ምልክት (Fuel Marking) በማድረግ፣ ነዳጁ ከወደብ እስከ ማደያ ድረስ መበረዝ አለመበረዙን በየቦታው ትፈትሻለች። ይህም በመንግስት ላይ ይደርስ የነበረውን የታክስ ስወራ በከፍተኛ ሁኔታ ቀንሷል።
የህንድ ተሞክሮ፦ ህንድ ውስጥ የነዳጅ ላብራቶሪዎች በዲጂታል ትስስር የተሳሰሩ ናቸው። ፍተሻው እንደተጠናቀቀ ውጤቱ በቀጥታ ለዋናው መቆጣጠሪያ ማዕከል ይላካል። ይህም የሰው ልጅ ጣልቃ ገብነትንና ሙስናን ይቀንሳል።
3. ጥልቁ ስጋት፦ የ"ወረቀት ላይ" ትርፍ ወይስ እውነተኛ ቁጥጥር?
ላብራቶሪው ቢገነባም በሚከተሉት ነጥቦች ዙሪያ ትልቅ ስጋት አለ፦
ሀ. የሙስና እና የታማኝነት ፈተና
ነዳጅ ከፍተኛ ገንዘብ የሚንቀሳቀስበት ዘርፍ ነው። በናይጄሪያ የተካሄዱ ጥናቶች እንደሚያሳዩት፣ የነዳጅ ላብራቶሪዎች ቢኖሩም፣ ባለሙያዎች ከአስመጪዎች በሚቀርብላቸው ጉቦ ምክንያት ጥራት የሌለውን ነዳጅ "አልፏል" ብለው የምስክር ወረቀት የሚሰጡበት አጋጣሚ አለ። በድሬዳዋ የሚሰማሩ ባለሙያዎች ከዚህ ፈተና ምን ያህል ነጻ ይሆናሉ? የሚለው ቁልፍ ጥያቄ ነው።
ለ. "ነዳጅ ማቀላቀል" (Fuel Adulteration)
በኢትዮጵያ ውስጥ ትልቁ ችግር ርካሹን ኬሮሲን ከቤንዚን ወይም ከናፍጣ ጋር ማቀላቀል ነው። ይህን ወንጀል ለመለየት ላብራቶሪው እጅግ ዘመናዊ የሆኑ እንደ Gas Chromatography (GC) ያሉ መሣሪያዎች ሊኖሩት ይገባል።
የኢትዮጵያ የተስማሚነት ምዘና ዋና ዳይሬክተር መዓዛ አበራ "ዘመናዊ መሣሪያዎች ተዘጋጅተዋል" ቢሉም፣ እነዚህ መሣሪያዎች በየጊዜው ካልታደሱና ኬሚካላዊ ለውጦችን መለየት ካልቻሉ ተቋሙ ስም ብቻ ሆኖ ይቀራል።
4. የጥናት ዳታ፦ የጥራት መጓደል ጉዳት
በአፍሪካ ደረጃ የተደረጉ ጥናቶች እንደሚያሳዩት፦
ጥራት የሌለው ነዳጅ አጠቃቀም የተሽከርካሪዎችን የሞተር ዕድሜ በአማካይ በ 30% ያሳጥራል።
በአየር ላይ የሚለቀቀውን የካርቦንና የሰልፈር መጠን በ 20% በመጨመር ለዜጎች የመተንፈሻ አካላት በሽታ ምክንያት ይሆናል።
ኢትዮጵያ በዚህ ቁጥጥር አለመኖር ምክንያት በየዓመቱ በመቶ ሚሊዮኖች የሚቆጠር ብር ለማሽነሪዎች ጥገናና ለጤና ወጪ እንደምታባክን ይገመታል።
5. ማጠቃለያ
የድሬዳዋው የነዳጅ ላብራቶሪ መከፈት ለሀገሪቱ የኢኮኖሚ ነጻነት ትልቅ እርምጃ ነው። ሆኖም ግን ላብራቶሪው ውጤታማ የሚሆነው ከሚከተሉት ነጥቦች ጋር ተያይዞ ሲሰራ ብቻ ነው፦
ገለልተኝነት፦ ተቋሙ ከፖለቲካዊና ከንግድ ተፅዕኖ ነጻ ሆኖ ሳይንሳዊ ውጤቱን ብቻ መሰረት አድርጎ መስራት አለበት።
ተከታታይ ቁጥጥር፦ ፍተሻው በድሬዳዋ ብቻ ተወስኖ መቅረት የለበትም። ነዳጁ ማደያ ላይ እስኪፈስ ድረስ በየቦታው ድንገተኛ ፍተሻ የሚያደርግ ቡድን ሊኖር ይገባል።
ዓለም አቀፍ እውቅና (Accreditation): ላብራቶሪው የ ISO/IEC 17025 እውቅና ካላገኘ፣ ዓለም አቀፍ የነዳጅ አቅራቢዎች የፍተሻ ውጤቱን ባለመቀበል በሕግ ሊሞግቱ ይችላሉ።
ባጠቃላይ፣ የድሬዳዋው ላብራቶሪ የተቃጣው ተስፋ ወደ ተግባር ተተርጉሞ ሀገሪቱን ከነዳጅ ማፊያዎችና ከብክነት ይታደጋል ወይስ በቢሮክራሲ ተተብትቦ ሌላው "የወረቀት ላይ" ስኬት ሆኖ ይቀራል? የሚለው ለጊዜ የሚተው ቢሆንም፣ ጅማሮው ግን አበረታች ነው።
በሰው ሰራሽ አስተውሎት የተሰራ ምስል
ኢትዮጵያ በየዓመቱ ከጠቅላላ የውጭ ንግድ ገቢዋ ውስጥ ከ 60% እስከ 80% የሚሆነውን ለነዳጅ ግዥ እንደምታውል መረጃዎች ያሳያሉ። ሆኖም ይህን ግዙፍ ሀብት ጥራትና ይዘት የሚቆጣጠር ብሔራዊ ተቋም አለመኖሩ ሀገሪቱን ለዘመናት "ለኬሚካላዊ ወረራ" አጋልጧት ቆይቷል። በድሬዳዋ ከተማ በቅርቡ ስራ ይጀምራል የተባለው የመጀመሪያው የነዳጅ ምርት መፈተሻ ላብራቶሪ፣ ይህንን ክፍተት ለመድፈን የተቃጣ ትልቅ "ተስፋ" ቢሆንም፣ አተገባበሩ ግን በርካታ "ስጋቶች" ተደቅነውበታል።
1. የድሬዳዋው ተስፋ፦ የኢኮኖሚ ደህንነት ጥበቃ
ላብራቶሪው በድሬዳዋ መከፈቱ ትልቅ ስትራቴጂካዊ ፋይዳ አለው። አብዛኛው ነዳጅ የሚገባው በጂቡቲ በኩል እንደመሆኑ፣ ነዳጁ ወደ መሀል ሀገር ተሰራጭቶ ጉዳት ሳያደርስ በድንበር አካባቢ መቆጣጠር ያስችላል።
ተስፋ አንድ፦ የውጭ ምንዛሬ ቁጠባ ከዚህ ቀደም ነዳጅን ወደ ውጭ ሀገር ልኮ ለማስፈተሽ የሚወጣው በሚሊዮን የሚቆጠር ዶላር በሀገር ውስጥ ይቃለላል። ይህም የውጭ ምንዛሬ እጥረትን በትንሹም ቢሆን ለማቃለል ይረዳል።
ተስፋ ሁለት፦ የመሠረተ ልማት ዕድሜ መጨመር በኢትዮጵያ የሚገኙ ተሽከርካሪዎችና የኢንዱስትሪ ማሽኖች ጥራት በሌለው ነዳጅ ምክንያት አላስፈላጊ ለሆነ ብልሽት ይዳረጋሉ። ላብራቶሪው ይህንን በማስቀረት የሀገር ሀብትን ይከላከላል።
2. ዓለም አቀፍ ተሞክሮ፦ ከኬንያ እስከ ህንድ
ኢትዮጵያ የምታስጀምረው ይህ ስራ በሌሎች ሀገራት እንዴት ይተገበራል?
የኬንያ ስኬት (Kenya Bureau of Standards): ኬንያ በነዳጅ ጥራት ላይ ጥብቅ ቁጥጥር ታደርጋለች። በተለይም በነዳጅ ላይ የማይታይ የኬሚካል ምልክት (Fuel Marking) በማድረግ፣ ነዳጁ ከወደብ እስከ ማደያ ድረስ መበረዝ አለመበረዙን በየቦታው ትፈትሻለች። ይህም በመንግስት ላይ ይደርስ የነበረውን የታክስ ስወራ በከፍተኛ ሁኔታ ቀንሷል።
የህንድ ተሞክሮ፦ ህንድ ውስጥ የነዳጅ ላብራቶሪዎች በዲጂታል ትስስር የተሳሰሩ ናቸው። ፍተሻው እንደተጠናቀቀ ውጤቱ በቀጥታ ለዋናው መቆጣጠሪያ ማዕከል ይላካል። ይህም የሰው ልጅ ጣልቃ ገብነትንና ሙስናን ይቀንሳል።
3. ጥልቁ ስጋት፦ የ"ወረቀት ላይ" ትርፍ ወይስ እውነተኛ ቁጥጥር?
ላብራቶሪው ቢገነባም በሚከተሉት ነጥቦች ዙሪያ ትልቅ ስጋት አለ፦
ሀ. የሙስና እና የታማኝነት ፈተና
ነዳጅ ከፍተኛ ገንዘብ የሚንቀሳቀስበት ዘርፍ ነው። በናይጄሪያ የተካሄዱ ጥናቶች እንደሚያሳዩት፣ የነዳጅ ላብራቶሪዎች ቢኖሩም፣ ባለሙያዎች ከአስመጪዎች በሚቀርብላቸው ጉቦ ምክንያት ጥራት የሌለውን ነዳጅ "አልፏል" ብለው የምስክር ወረቀት የሚሰጡበት አጋጣሚ አለ። በድሬዳዋ የሚሰማሩ ባለሙያዎች ከዚህ ፈተና ምን ያህል ነጻ ይሆናሉ? የሚለው ቁልፍ ጥያቄ ነው።
ለ. "ነዳጅ ማቀላቀል" (Fuel Adulteration)
በኢትዮጵያ ውስጥ ትልቁ ችግር ርካሹን ኬሮሲን ከቤንዚን ወይም ከናፍጣ ጋር ማቀላቀል ነው። ይህን ወንጀል ለመለየት ላብራቶሪው እጅግ ዘመናዊ የሆኑ እንደ Gas Chromatography (GC) ያሉ መሣሪያዎች ሊኖሩት ይገባል።
የኢትዮጵያ የተስማሚነት ምዘና ዋና ዳይሬክተር መዓዛ አበራ "ዘመናዊ መሣሪያዎች ተዘጋጅተዋል" ቢሉም፣ እነዚህ መሣሪያዎች በየጊዜው ካልታደሱና ኬሚካላዊ ለውጦችን መለየት ካልቻሉ ተቋሙ ስም ብቻ ሆኖ ይቀራል።
4. የጥናት ዳታ፦ የጥራት መጓደል ጉዳት
በአፍሪካ ደረጃ የተደረጉ ጥናቶች እንደሚያሳዩት፦
ጥራት የሌለው ነዳጅ አጠቃቀም የተሽከርካሪዎችን የሞተር ዕድሜ በአማካይ በ 30% ያሳጥራል።
በአየር ላይ የሚለቀቀውን የካርቦንና የሰልፈር መጠን በ 20% በመጨመር ለዜጎች የመተንፈሻ አካላት በሽታ ምክንያት ይሆናል።
ኢትዮጵያ በዚህ ቁጥጥር አለመኖር ምክንያት በየዓመቱ በመቶ ሚሊዮኖች የሚቆጠር ብር ለማሽነሪዎች ጥገናና ለጤና ወጪ እንደምታባክን ይገመታል።
5. ማጠቃለያ
የድሬዳዋው የነዳጅ ላብራቶሪ መከፈት ለሀገሪቱ የኢኮኖሚ ነጻነት ትልቅ እርምጃ ነው። ሆኖም ግን ላብራቶሪው ውጤታማ የሚሆነው ከሚከተሉት ነጥቦች ጋር ተያይዞ ሲሰራ ብቻ ነው፦
ገለልተኝነት፦ ተቋሙ ከፖለቲካዊና ከንግድ ተፅዕኖ ነጻ ሆኖ ሳይንሳዊ ውጤቱን ብቻ መሰረት አድርጎ መስራት አለበት።
ተከታታይ ቁጥጥር፦ ፍተሻው በድሬዳዋ ብቻ ተወስኖ መቅረት የለበትም። ነዳጁ ማደያ ላይ እስኪፈስ ድረስ በየቦታው ድንገተኛ ፍተሻ የሚያደርግ ቡድን ሊኖር ይገባል።
ዓለም አቀፍ እውቅና (Accreditation): ላብራቶሪው የ ISO/IEC 17025 እውቅና ካላገኘ፣ ዓለም አቀፍ የነዳጅ አቅራቢዎች የፍተሻ ውጤቱን ባለመቀበል በሕግ ሊሞግቱ ይችላሉ።
ባጠቃላይ፣ የድሬዳዋው ላብራቶሪ የተቃጣው ተስፋ ወደ ተግባር ተተርጉሞ ሀገሪቱን ከነዳጅ ማፊያዎችና ከብክነት ይታደጋል ወይስ በቢሮክራሲ ተተብትቦ ሌላው "የወረቀት ላይ" ስኬት ሆኖ ይቀራል? የሚለው ለጊዜ የሚተው ቢሆንም፣ ጅማሮው ግን አበረታች ነው።
በሰው ሰራሽ አስተውሎት የተሰራ ምስል
8 months ago
