የክብር ሰልፈኛው የመጨረሻ ጉዞ፦ ሬቨረንድ ጄሲ ጃክሰን እና የማይጠፋው የተስፋ ቋያ
ዛሬ የአሜሪካ ሰማይ በሀዘን ደመና ተሸፍኗል። በቺካጎ ከተማ በሚገኘው ኖርዘስተርን ሜሞሪያል ሆስፒታል ውስጥ፣ ላለፉት ስድስት አስርተ ዓመታት የአለምን ህሊና ሲቀሰቅስ የነበረው ያ ድምፅ ለዘላለም ዝም ብሏል።
ሬቨረንድ ጄሲ ሉዊስ ጃክሰን ሲኒየር፣ በ84 ዓመታቸው ከዚህ ዓለም በሞት ተለይተዋል። ይህ ዜና ለቤተሰቦቻቸው ብቻ ሳይሆን፣ ፍትህ ለተራበውና ሰብአዊነት ለጎደለው ዓለም ትልቅ ድንጋጤ ነበር።
የመጨረሻው ተጋድሎ፦ የጤና እና የፅናት ፍልሚያ
የሬቨረንድ ጄሲ ጃክሰን ህይወት እስከ መጨረሻው ሰከንድ ድረስ ትግል ነበር። እ.ኤ.አ. በ2017 የፓርኪንሰን በሽታ እንዳለባቸው በይፋ ቢያሳውቁም፣ ትግላቸውን ግን አላቆሙም ነበር። ሆኖም እ.ኤ.አ. በ2025 አጋማሽ ላይ Progressive Supranuclear Palsy (PSP) የተባለና እጅግ አልፎ አልፎ የሚከሰት፣ የሰውነትን እንቅስቃሴ፣ ንግግርንና ሚዛንን የሚገታ የነርቭ በሽታ እንደተገኘባቸው ተገለጸ።
ይህ በሽታ ከፓርኪንሰን እጅግ የከፋና የሰውነትን የነርቭ ስርአት ቀስ በቀስ የሚበላሽ ነው። ጃክሰን በመጨረሻዎቹ ወራት በዊልቸር ለመንቀሳቀስ ተገደው ነበር። ህዳር 12 ቀን 2025 በሆስፒታል በገቡበት ወቅት፣ የልብ ምታቸው መጨመር እና በሳምባ አቅራቢያ የሚሰማ የ"መንቀጥቀጥ" ድምፅ (Rattle) የፍፃሜያቸው መቃረብ ምልክት ነበር።
ባለቤታቸው ጃኩሊን ላቪኒያ ብራውን እና አምስቱ ልጆቻቸው—ሳንቲታ፣ ጄሲ ጁኒየር፣ ጆናታን ሉተር፣ ዩሱፍ እና አሽሊ—በዙሪያቸው ሆነው ጸሎት ያደርጉ ነበር። የታሪክ ምሁራን እንደሚሉት፣ ያ በድፍረት መድረክ ላይ አንበሳ ሆኖ የሚያገሳው መሪ፣ በመጨረሻው ሰዓት በአይኖቹ ብቻ ነበር የሚናገረው።
"ከጥላ ስር የወጣ ብርሃን"
ታሪክ ጸሐፊዎች ጄሲ ጃክሰንን የሚመለከቷቸው እንደ ተራ የሲቪል መብቶች ተሟጋች ሳይሆን፣ እንደ "የድልድይ ሰሪ" (Bridge Builder) ነው። የደቡብ ካሮላይና ተወላጅ የሆኑት ጃክሰን፣ በደቡብ አሜሪካ የዘረኝነት ቀንበር በከበደበት ወቅት ከአባት አልባ (out-of-wedlock) ቤተሰብ መገኘታቸው ለትግል ያላቸውን ቁርጠኝነት እንዳጠናከረው ምሁራን ይተነትናሉ።
ጃክሰን የተወለዱት ከሁለተኛ ደረጃ ተማሪ እና ጎረቤታቸው ከነበሩ ባለትዳር ሰው ነበር። በልጅነታቸው "ዲቃላ" እየተባሉ ሲሰደቡ፣ ያ ስድብ በውስጣቸው "እኔ ሰው ነኝ" የሚለውን እልህ ፈጥሮባቸዋል። ታሪክ ጸሐፊው ማርሻል ፍራዲ እንዳሉት፣ "ጃክሰን በታሪክ ውስጥ የነበረው ሚና በዶክተር ማርቲን ሉተር ኪንግ እና በባራክ ኦባማ መካከል ያለውን ክፍተት መሙላት ነበር።"
እ.ኤ.አ በ1968 ዶክተር ማርቲን ሉተር ኪንግ በሜምፊስ ሆቴል በጠመንጃ ጥይት ሲገደሉ ጃክሰን ከጎናቸው ነበሩ። ያ በደም የተጨማለቀው ሸሚዝ የትግሉን አደራ የመረከብ ምልክት ሆኖ ታይቷል። ምንም እንኳን በወቅቱ በነበሩት የሲቪል መብቶች መሪዎች መካከል "አደራውን ማን ይረከብ?" በሚል መጠነኛ ፉክክር ቢኖርም፣ ጃክሰን የኪንግን "ኢኮኖሚያዊ ፍትህ" ራዕይ በማንገብ 'Operation Breadbasket' የተባለውን ንቅናቄ ወደ ላቀ ደረጃ አድርሰዋል።
የ"ቀስተ ደመና" ጥምረት ተዓምር
በፖለቲካ ሳይንቲስቶች እይታ፣ የጃክሰን ትልቁ ስኬት እ.ኤ.አ. በ1984 እና 1988 ያደረጓቸው የፕሬዝዳንታዊ ምርጫ ቅስቀሳዎች ናቸው። በወቅቱ ጥቁር አሜሪካዊ ፕሬዝዳንት ይሆናል ብሎ ማሰብ እንደ ቅዠት በሚቆጠርበት ዘመን፣ ጃክሰን በሚሊዮን የሚቆጠሩ አዳዲስ መራጮችን አስመዝግበዋል።
የ1984 ዘመቻ፦ 3.2 ሚሊዮን ድምፅ በማግኘት፣ ጥቁር እጩ በከፍተኛ ደረጃ ተወዳዳሪ መሆኑን አረጋግጠዋል።
የ1988 ዘመቻ፦ ከ6.9 ሚሊዮን በላይ ድምፅ በማግኘት እና በ11 ግዛቶች አሸናፊ በመሆን፣ የዴሞክራቲክ ፓርቲን አቅጣጫ ቀይረዋል።
ፖለቲካ ሳይንቲስቱ ኤዲ ዊሊያምስ እንደሚሉት፣ "ጃክሰን 'ቀስተ ደመና ጥምረት' (Rainbow Coalition) በሚለው ፅንሰ ሃሳብ፣ ጥቁሮችን፣ ነጮችን፣ ሂስፓኒኮችን፣ ሴቶችን እና ድሆችን በአንድ ጥላ ስር በማምጣት የአሜሪካን ፖለቲካ መዋቅር ለውጠዋል።
" ዛሬ የምናየው የባራክ ኦባማም ሆነ የካማላ ሃሪስ ስኬት መሰረቱ የጄሲ ጃክሰን "Run, Jesse, Run!" የሚለው የትላንት ጩኸት ነው። ጃክሰን ፖለቲካን ከላይኛው መደብ አውርደው ወደ ተራው ህዝብ ጎጆ ያስገቡ መሪ ነበሩ።
"እኔ ሰው ነኝ!"
ለፈላስፎች ደግሞ የጄሲ ጃክሰን ትልቁ ውርስ የሰው ልጅን ክብር የመመለስ ጥበባቸው ነው። እ.ኤ.አ. በ1971 በሰሊጥ ጎዳና ላይ ህፃናትን ሰብስበው ያስደገሙት ግጥም ዛሬም ድረስ በነፍስ ውስጥ ያስተጋባል፦
"ጭንቅላቴ ባዶ ሊሆን ይችላል፣ ግን እኔ ሰው ነኝ! ... ድሃ ልሆን እችላለሁ፣ ግን እኔ ሰው ነኝ! ... እኔ የእግዚአብሔር ልጅ ነኝ!"
ይህ ፍልስፍና "Ontological Affirmation" ወይም "የመኖር ማረጋገጫ" ይባላል። በዘረኝነት ሰንሰለት የታሰረን ህዝብ መንፈስ ነፃ ለማውጣት መጀመሪያ "ማንነቱን" ማሳመን እንዳለበት ጃክሰን ተረድተው ነበር።
ፈላስፋው ዴቪድ ማስቺዮትራ እንደሚለው፣ "ጃክሰን ለተናቁት ድምፅ ብቻ ሳይሆን፣ ለራሳቸው ያላቸውን ግምት የገነባ የነፍስ መሃንዲስ ነው።" ጃክሰን ለጥቁር አሜሪካውያን "ጥቁርነት ውበት ነው" (Black is Beautiful) የሚለውን ብቻ ሳይሆን "ጥቁርነት አቅም ነው" የሚለውን አስተምረዋል።
ዲፕሎማሲያዊ ብቃታቸው፦ "የሰላም መልእክተኛው"
ጄሲ ጃክሰን በአገር ውስጥ ትግል ብቻ አልተወሰኑም። በዓለም አቀፍ ደረጃም የታገቱ ሰዎችን በማስፈታት ረገድ አስደናቂ ተሰጥኦ ነበራቸው። እ.ኤ.አ. በ1983 ወደ ሶሪያ በመጓዝ የባህር ሃይል አብራሪው ሮበርት ጉድማንን አስፈትተዋል። በ1999 ወደ ዩጎዝላቪያ በመሄድ ሶስት የአሜሪካ ወታደሮችን ከምርኮ ነፃ አውጥተዋል። የፖለቲካ ተንታኞች እንደሚሉት፣ ጃክሰን በይፋዊ ዲፕሎማሲ የማይፈቱ ችግሮችን በ"ሞራል ዲፕሎማሲ" (Moral Diplomacy) የመፍታት ተአምራዊ ችሎታ ነበራቸው።
ትዝታዎች እና የመጨረሻው እንባ
የጄሲ ጃክሰን ህይወት በደስታ እና በሀዘን የተሞላ ነበር። በፈረንጆቹ ህዳር 4 ቀን 2008 ዓ.ም. ባራክ ኦባማ ምርጫውን ሲያሸንፉ፣ ጄሲ ጃክሰን በቺካጎ ግራንት ፓርክ ውስጥ ቆመው በካሜራ የታየው የመሪር እንባ ዘነብ፣ የአንድ ትውልድ ትግል ፍሬ ያየበት ቅፅበት ነበር። ያ እንባ ለባራክ ኦባማ ብቻ ሳይሆን፣ በሴልማ አብረዋቸው ለቆሰሉት፣ በሜምፊስ ለወደቁት ዶክተር ኪንግ እና በባርነት ለተሰቃዩ አባቶቻቸው የፈሰሰ ነበር። ያን እለት "ተስፋ ህያው ሆነ" ብለው ነበር።
ሬቨረንድ ጃክሰን በህይወት ዘመናቸው ስህተቶችን ሰርተዋል—የ1984ቱ የአይሁድ ማህበረሰብን ያስቆጣ ንግግራቸው እና ከጋብቻ ውጭ የወለዱት ልጅ መኖሩ በወቅቱ ስማቸውን ቢያጎድፍም፣ በይፋ ይቅርታ በመጠየቅ እና ለኃላፊነት በመገዛት ዳግም ተነስተዋል።
ይህ ደግሞ "ሰው መሆን" ስህተትንም ድልንም እንደሚጨምር የሚያሳይ የህይወት ትምህርት ሆኖ ተመዝግቧል።
የዓለም መሪዎች ምስክርነት
ዛሬ የአሜሪካ ሰማይ በሀዘን ደመና ተሸፍኗል። በቺካጎ ከተማ በሚገኘው ኖርዘስተርን ሜሞሪያል ሆስፒታል ውስጥ፣ ላለፉት ስድስት አስርተ ዓመታት የአለምን ህሊና ሲቀሰቅስ የነበረው ያ ድምፅ ለዘላለም ዝም ብሏል።
ሬቨረንድ ጄሲ ሉዊስ ጃክሰን ሲኒየር፣ በ84 ዓመታቸው ከዚህ ዓለም በሞት ተለይተዋል። ይህ ዜና ለቤተሰቦቻቸው ብቻ ሳይሆን፣ ፍትህ ለተራበውና ሰብአዊነት ለጎደለው ዓለም ትልቅ ድንጋጤ ነበር።
የመጨረሻው ተጋድሎ፦ የጤና እና የፅናት ፍልሚያ
የሬቨረንድ ጄሲ ጃክሰን ህይወት እስከ መጨረሻው ሰከንድ ድረስ ትግል ነበር። እ.ኤ.አ. በ2017 የፓርኪንሰን በሽታ እንዳለባቸው በይፋ ቢያሳውቁም፣ ትግላቸውን ግን አላቆሙም ነበር። ሆኖም እ.ኤ.አ. በ2025 አጋማሽ ላይ Progressive Supranuclear Palsy (PSP) የተባለና እጅግ አልፎ አልፎ የሚከሰት፣ የሰውነትን እንቅስቃሴ፣ ንግግርንና ሚዛንን የሚገታ የነርቭ በሽታ እንደተገኘባቸው ተገለጸ።
ይህ በሽታ ከፓርኪንሰን እጅግ የከፋና የሰውነትን የነርቭ ስርአት ቀስ በቀስ የሚበላሽ ነው። ጃክሰን በመጨረሻዎቹ ወራት በዊልቸር ለመንቀሳቀስ ተገደው ነበር። ህዳር 12 ቀን 2025 በሆስፒታል በገቡበት ወቅት፣ የልብ ምታቸው መጨመር እና በሳምባ አቅራቢያ የሚሰማ የ"መንቀጥቀጥ" ድምፅ (Rattle) የፍፃሜያቸው መቃረብ ምልክት ነበር።
ባለቤታቸው ጃኩሊን ላቪኒያ ብራውን እና አምስቱ ልጆቻቸው—ሳንቲታ፣ ጄሲ ጁኒየር፣ ጆናታን ሉተር፣ ዩሱፍ እና አሽሊ—በዙሪያቸው ሆነው ጸሎት ያደርጉ ነበር። የታሪክ ምሁራን እንደሚሉት፣ ያ በድፍረት መድረክ ላይ አንበሳ ሆኖ የሚያገሳው መሪ፣ በመጨረሻው ሰዓት በአይኖቹ ብቻ ነበር የሚናገረው።
"ከጥላ ስር የወጣ ብርሃን"
ታሪክ ጸሐፊዎች ጄሲ ጃክሰንን የሚመለከቷቸው እንደ ተራ የሲቪል መብቶች ተሟጋች ሳይሆን፣ እንደ "የድልድይ ሰሪ" (Bridge Builder) ነው። የደቡብ ካሮላይና ተወላጅ የሆኑት ጃክሰን፣ በደቡብ አሜሪካ የዘረኝነት ቀንበር በከበደበት ወቅት ከአባት አልባ (out-of-wedlock) ቤተሰብ መገኘታቸው ለትግል ያላቸውን ቁርጠኝነት እንዳጠናከረው ምሁራን ይተነትናሉ።
ጃክሰን የተወለዱት ከሁለተኛ ደረጃ ተማሪ እና ጎረቤታቸው ከነበሩ ባለትዳር ሰው ነበር። በልጅነታቸው "ዲቃላ" እየተባሉ ሲሰደቡ፣ ያ ስድብ በውስጣቸው "እኔ ሰው ነኝ" የሚለውን እልህ ፈጥሮባቸዋል። ታሪክ ጸሐፊው ማርሻል ፍራዲ እንዳሉት፣ "ጃክሰን በታሪክ ውስጥ የነበረው ሚና በዶክተር ማርቲን ሉተር ኪንግ እና በባራክ ኦባማ መካከል ያለውን ክፍተት መሙላት ነበር።"
እ.ኤ.አ በ1968 ዶክተር ማርቲን ሉተር ኪንግ በሜምፊስ ሆቴል በጠመንጃ ጥይት ሲገደሉ ጃክሰን ከጎናቸው ነበሩ። ያ በደም የተጨማለቀው ሸሚዝ የትግሉን አደራ የመረከብ ምልክት ሆኖ ታይቷል። ምንም እንኳን በወቅቱ በነበሩት የሲቪል መብቶች መሪዎች መካከል "አደራውን ማን ይረከብ?" በሚል መጠነኛ ፉክክር ቢኖርም፣ ጃክሰን የኪንግን "ኢኮኖሚያዊ ፍትህ" ራዕይ በማንገብ 'Operation Breadbasket' የተባለውን ንቅናቄ ወደ ላቀ ደረጃ አድርሰዋል።
የ"ቀስተ ደመና" ጥምረት ተዓምር
በፖለቲካ ሳይንቲስቶች እይታ፣ የጃክሰን ትልቁ ስኬት እ.ኤ.አ. በ1984 እና 1988 ያደረጓቸው የፕሬዝዳንታዊ ምርጫ ቅስቀሳዎች ናቸው። በወቅቱ ጥቁር አሜሪካዊ ፕሬዝዳንት ይሆናል ብሎ ማሰብ እንደ ቅዠት በሚቆጠርበት ዘመን፣ ጃክሰን በሚሊዮን የሚቆጠሩ አዳዲስ መራጮችን አስመዝግበዋል።
የ1984 ዘመቻ፦ 3.2 ሚሊዮን ድምፅ በማግኘት፣ ጥቁር እጩ በከፍተኛ ደረጃ ተወዳዳሪ መሆኑን አረጋግጠዋል።
የ1988 ዘመቻ፦ ከ6.9 ሚሊዮን በላይ ድምፅ በማግኘት እና በ11 ግዛቶች አሸናፊ በመሆን፣ የዴሞክራቲክ ፓርቲን አቅጣጫ ቀይረዋል።
ፖለቲካ ሳይንቲስቱ ኤዲ ዊሊያምስ እንደሚሉት፣ "ጃክሰን 'ቀስተ ደመና ጥምረት' (Rainbow Coalition) በሚለው ፅንሰ ሃሳብ፣ ጥቁሮችን፣ ነጮችን፣ ሂስፓኒኮችን፣ ሴቶችን እና ድሆችን በአንድ ጥላ ስር በማምጣት የአሜሪካን ፖለቲካ መዋቅር ለውጠዋል።
" ዛሬ የምናየው የባራክ ኦባማም ሆነ የካማላ ሃሪስ ስኬት መሰረቱ የጄሲ ጃክሰን "Run, Jesse, Run!" የሚለው የትላንት ጩኸት ነው። ጃክሰን ፖለቲካን ከላይኛው መደብ አውርደው ወደ ተራው ህዝብ ጎጆ ያስገቡ መሪ ነበሩ።
"እኔ ሰው ነኝ!"
ለፈላስፎች ደግሞ የጄሲ ጃክሰን ትልቁ ውርስ የሰው ልጅን ክብር የመመለስ ጥበባቸው ነው። እ.ኤ.አ. በ1971 በሰሊጥ ጎዳና ላይ ህፃናትን ሰብስበው ያስደገሙት ግጥም ዛሬም ድረስ በነፍስ ውስጥ ያስተጋባል፦
"ጭንቅላቴ ባዶ ሊሆን ይችላል፣ ግን እኔ ሰው ነኝ! ... ድሃ ልሆን እችላለሁ፣ ግን እኔ ሰው ነኝ! ... እኔ የእግዚአብሔር ልጅ ነኝ!"
ይህ ፍልስፍና "Ontological Affirmation" ወይም "የመኖር ማረጋገጫ" ይባላል። በዘረኝነት ሰንሰለት የታሰረን ህዝብ መንፈስ ነፃ ለማውጣት መጀመሪያ "ማንነቱን" ማሳመን እንዳለበት ጃክሰን ተረድተው ነበር።
ፈላስፋው ዴቪድ ማስቺዮትራ እንደሚለው፣ "ጃክሰን ለተናቁት ድምፅ ብቻ ሳይሆን፣ ለራሳቸው ያላቸውን ግምት የገነባ የነፍስ መሃንዲስ ነው።" ጃክሰን ለጥቁር አሜሪካውያን "ጥቁርነት ውበት ነው" (Black is Beautiful) የሚለውን ብቻ ሳይሆን "ጥቁርነት አቅም ነው" የሚለውን አስተምረዋል።
ዲፕሎማሲያዊ ብቃታቸው፦ "የሰላም መልእክተኛው"
ጄሲ ጃክሰን በአገር ውስጥ ትግል ብቻ አልተወሰኑም። በዓለም አቀፍ ደረጃም የታገቱ ሰዎችን በማስፈታት ረገድ አስደናቂ ተሰጥኦ ነበራቸው። እ.ኤ.አ. በ1983 ወደ ሶሪያ በመጓዝ የባህር ሃይል አብራሪው ሮበርት ጉድማንን አስፈትተዋል። በ1999 ወደ ዩጎዝላቪያ በመሄድ ሶስት የአሜሪካ ወታደሮችን ከምርኮ ነፃ አውጥተዋል። የፖለቲካ ተንታኞች እንደሚሉት፣ ጃክሰን በይፋዊ ዲፕሎማሲ የማይፈቱ ችግሮችን በ"ሞራል ዲፕሎማሲ" (Moral Diplomacy) የመፍታት ተአምራዊ ችሎታ ነበራቸው።
ትዝታዎች እና የመጨረሻው እንባ
የጄሲ ጃክሰን ህይወት በደስታ እና በሀዘን የተሞላ ነበር። በፈረንጆቹ ህዳር 4 ቀን 2008 ዓ.ም. ባራክ ኦባማ ምርጫውን ሲያሸንፉ፣ ጄሲ ጃክሰን በቺካጎ ግራንት ፓርክ ውስጥ ቆመው በካሜራ የታየው የመሪር እንባ ዘነብ፣ የአንድ ትውልድ ትግል ፍሬ ያየበት ቅፅበት ነበር። ያ እንባ ለባራክ ኦባማ ብቻ ሳይሆን፣ በሴልማ አብረዋቸው ለቆሰሉት፣ በሜምፊስ ለወደቁት ዶክተር ኪንግ እና በባርነት ለተሰቃዩ አባቶቻቸው የፈሰሰ ነበር። ያን እለት "ተስፋ ህያው ሆነ" ብለው ነበር።
ሬቨረንድ ጃክሰን በህይወት ዘመናቸው ስህተቶችን ሰርተዋል—የ1984ቱ የአይሁድ ማህበረሰብን ያስቆጣ ንግግራቸው እና ከጋብቻ ውጭ የወለዱት ልጅ መኖሩ በወቅቱ ስማቸውን ቢያጎድፍም፣ በይፋ ይቅርታ በመጠየቅ እና ለኃላፊነት በመገዛት ዳግም ተነስተዋል።
ይህ ደግሞ "ሰው መሆን" ስህተትንም ድልንም እንደሚጨምር የሚያሳይ የህይወት ትምህርት ሆኖ ተመዝግቧል።
የዓለም መሪዎች ምስክርነት
4 months ago
