🚨 በአልዲ (Aldi) መድብሮች የሚሸጠው Mac & Cheese ለምን ታገደ? #aldi #macandcheese #foodrecall #aldirecall

በኢትዮጵያ የማንነት ቀውስ ሶሺዮሎጂ፡ በባህል፣ በሃይማኖትና በዘመናዊነት መካከል የሚደረግ ትንቅንቅ

​በ21ኛው ክፍለ ዘመን በግርግርና በውጥረት ውስጥ ባለችው ዓለማችን፣ የኢትዮጵያን ማህበራዊ መዋቅር በጥልቀት ብንመረምር ሶስት ትይዩ መስመሮች—ሃይማኖት፣ ባህል እና ዘመናዊነት—በዕለት ተዕለት ህይወታችን ውስጥ ተሳስረውና ተገጣጥመው እናገኛቸዋለን።

ይህ ትስስር ግን ያለ ግጭትና ያለ ውጥረት የመጣ አይደለም። ውጥረቱ በአለባበስና በአመጋገብ ለውጥ ብቻ የሚገደብ ሳይሆን፣ የብሄራዊ ማንነታችንን እምብርት፣ የሞራል እሴቶቻችንን እና የማህበራዊ መረጋጋታችንን መሠረት የሚነቀንቅ ነው።

ይህንን ለውጥ በሶሺዮሎጂ እይታ ስንመለከተው፣ አንዲት ሀገር ወደ ፈጣን መዋቅራዊ እድገት ጎዳና ስትገባ፣ በዘላለማዊ እሴቶቿ እና በአዲሱ ዓለም አቀፋዊ ስርዓት መካከል የሚፈጠር "የሽግግር ቀውስ" (Transition Crisis) እንደሆነ እንረዳለን።

​ታዋቂው ሶሺዮሎጂስት ዊሊያም ኦግበርን "የባህል መዘግየት" (Cultural Lag) በሚለው ፅንሰ-ሃሳቡ እንደገለጸው፣ የአንድ ማህበረሰብ ቁሳዊ ባህል (ቴክኖሎጂ፣ ህንፃዎች፣ መሠረተ ልማት) በሮኬት ፍጥነት ሲራመድ፣ ቁሳዊ ያልሆነው ባህል (አስተሳሰብ፣ እምነት፣ ስነ-ምግባር) ግን አብሮ መጓዝ አይችልም።

በዛሬዋ ኢትዮጵያ ይህ ፅንሰ-ሃሳብ በግልጽ ይታያል። በእጃችን ዘመናዊ ስማርት ስልኮች ይዘናል፣ በየቤታችን ኢንተርኔት ገብቷል፣ ስለ አርቴፊሻል ኢንተለጀንስ (AI) እናወራለን። ነገር ግን ከዚህ የቴክኖሎጂ እድገት ጋር አብሮ አስተሳሰባችን፣ እርስ በርስ የመቻቻል ባህላችንና ስነ-ምግባራችን ዘምኗልን?

ኦግበርን እንደሚለው፣ በዚህ ቁሳዊ እድገትና በአስተሳሰብ ንቃት መካከል ያለው ገደል ሲሰፋ ማህበራዊ አለመረጋጋት ይፈጠራል። ዛሬ በኢትዮጵያ የምናየው የጽንፈኝነት እና የማንነት ፍለጋ ግጭቶች የዚህ ባህላዊ መዘግየት ውጤቶች ናቸው።

​ክላሲካል ሶሺዮሎጂስቱ ማክስ ዌበር ዘመናዊነትን (Modernity) ሲገልጽ "ዓለምን ከምስጢራዊነትማላቀቅ" (Disenchantment of the world) ይለዋል።

ሳይንስና ምክንያታዊነት እያደጉ ሲሄዱ የሰው ልጅ ከሃይማኖትና ከተፈጥሮ በላይ ከሆኑ እምነቶች ይልቅ በምክንያት ላይ ብቻ ተመስርቶ ይፈርዳል የሚል ትንቢት ነበረው።

ዛሬ ዘመናዊው ትውልድ ቴክኖሎጂን በመጠቀም ሃይማኖታዊ ክርክሮችን በዲጂታል መድረኮች ያጦጥፋል። እዚህ ጋር ዘመናዊነት ሃይማኖትን አላጠፋውም፤ ይልቁንም ሃይማኖት ዘመናዊነትን እንደ ተሽከርካሪ እየተጠቀመበት ነው። ይህ የሃይማኖትና የዘመናዊነት አብሮ መኖር ግን አንዳንድ ጊዜ ግጭት ይፈጥራል።

​ኤሚል ዱርካይም ስለ ሃይማኖት ሶሺዮሎጂ ሲጽፍ፣ ሃይማኖትን እንደ "ማህበራዊ ትስስር" (Social Solidarity) ምንጭ ይመለከተው ነበር። ሃይማኖት ሰዎችን በአንድ የሞራል ሰንሰለት በማሰር ማህበረሰባዊ አንድነትን ይፈጥራል። ነገር ግን በዛሬዋ ኢትዮጵያ ግሎባላይዜሽን (Globalization) የግለኝነትን (Individualism) መንፈስ ይታይበታል።

ዘመናዊነት "እኔ" ላይ ሲያተኩር፣ የኢትዮጵያ ባህልና ሃይማኖት ግን "እኛ" በሚለው የጋራ እሴት ላይ ይቆማሉ። ይህ በግለኝነትና በጋራ ማንነት መካከል የሚደረግ ትግል በቤተሰብ ውስጥ የትውልድ ክፍተትን (Generation Gap) እየፈጠረ ይገኛል።

ወጣቱ ነፃነቱን ሲፈልግ፣ ማህበረሰቡ ደግሞ የቆየውን የቡድን አንድነት እንዲጠብቅ ይወጥረዋል።

​ኢትዮጵያዊነት ልክ እንደ ወራጅ ወንዝ ነው፤ ነገር ግን ዛሬ ይህ ወንዝ አደጋ ከፊቱ ተጋርጦበታል። በአንድ በኩል ለሺህ ዓመታት የዘለቁ የቆዩ እሴቶቻችን፣ የክብር ባህሎቻችን እና አብሮነታችን አለ፤ በሌላ በኩል ደግሞ በዲጂታል መስኮት በኩል የገባው ዓለም አቀፋዊ የሸቀጥ ባህል አለ።

ሶሺዮሎጂስቱ ጆርጅ ሪትዘር "McDonaldization" እንደሚለው፣ ዓለም አቀፋዊነት ሁሉንም ባህሎች ወደ አንድ ወጥ ቅርፅ እየቀረጻቸው ነው። ወጣቱ ትውልድ ከራሱ ስርወ-መሠረት ይልቅ የውጭውን ፖፕ-ባህልና የዲጂታል ዝናን ሲያሳድድ "መነጠል" (Alienation) ይፈጠርበታል።

ይህ ክፍተት ደግሞ ወይ ወደ አክራሪ ዘመናዊነት ወይም ወደ ተዛባ የሃይማኖት ትርጉም ይገፋዋል። የራሳችንን በዓላት ረስተን ባዕድ በዓላትን ስናከብር፣ በሶሺዮሎጂ እይታ "ማንነት አልባ ህዝብ" ወደ መሆን ጉዞ ጀምረናል ማለት ነው።

​ሌላኛው ትልቅ ቀውስ በኤርቪንግ ጎፍማን "Dramaturgy" (ህይወት እንደ መድረክ) ቲዎሪ ሊገለጽ ይችላል። ዛሬ በማህበራዊ ሚዲያ በበዛበት ዓለም፣ ሰዎች ለህዝብ የሚያሳዩት ገፅታ (Front Stage) እና ትክክለኛ ማንነታቸው ተለያይቷል።

አንድ ኢትዮጵያዊ በፌስቡክ ወይም በቲክቶክ ላይ በጣም ዘመናዊና ሊበራል መስሎ ሊታይ ይችላል፤ ነገር ግን በግል ህይወቱ በጣም ወግ አጥባቂ ሊሆን ይችላል። ይህ "ድርብ ህይወት" በሰው ልጅ ስነ-ልቦና ላይ ከፍተኛ ግጭት ይፈጥራል።

ሃይማኖታዊ ጥቅሶችን በየማህበራዊ ሚዲያው እየለጠፉ በግል ህይወት ግን የሞራል ውድቀት ውስጥ መገኘት የዚህ ውጤት ነው።

​ዚግመንት ባውማን "Liquid Modernity" (ፈሳሽ ዘመናዊነት) እንደሚለው፣ በዘመናዊው ዓለም ምንም ቋሚ ነገር የለም—ሁሉም ነገር ተለዋዋጭና የማይረጋ ነው። የሰው ልጅ ግንኙነት፣ ስራ፣ እንዲያውም እምነት እንደ ድሮው ፅኑ አይደሉም። ይህ አለመረጋጋት ሰዎችን ወደ ጭንቀት ይከታቸዋል። ሁሉም ነገር አሻሚ ሲሆንባቸው ሰዎች ወደ ቀደመ ማንነታቸው ወይም ወደ ሃይማኖታቸው በከፍተኛ ሁኔታ ይጠጋሉ። ነገር ግን ይህ ጥገኝነት አንዳንድ ጊዜ ጥላቻንና አለመቻቻልን ይወልዳል።

"ማንነቴን ላጣ ነው" የሚል ፍርሃት በፖለቲካዊና ማህበራዊ መድረኮች ላይ የሚታየውን የዛሬውን አለመቻቻል ፈጥሮታል።

​ከዚህ ቀውስ ለመውጣት ዩርገን ሀበርማስ "Communicative Action" እንደሚለው፣ ምክንያታዊ ውይይት (Rational Dialogue) ያስፈልጋል።

ዘመናዊነት ማለት የውጭውን ባህል በጭፍን መኮረጅ ሳይሆን፣ የራስን ማንነት ይዞ ዓለም አቀፋዊ ዜጋ መሆን ነው። የኢትዮጵያ የነገ ጉዞ ስኬታማ የሚሆነው በእጃችን ስማርት ስልክ ይዘን፣ በጭንቅላታችን የሳይንስን አመክንዮ ጭነን፣ በልባችን ግን የቆየውን የኢትዮጵያዊነት ስነ-ምግባርና ሃይማኖታዊ ሞራል ስናስር ብቻ ነው።

​ለማጠቃለል ያህል፣ ሃይማኖት የሞራል ማዕቀፍ ይሰጠናል። ባህል የነፍሳችንን መታወቂያ ይሰጠናል። ዘመናዊነት ደግሞ ወደፊት የምንራመድበትን መንገድ ያሳየናል። ከነዚህ ከሶስቱ አንዱን ነጥለን የተሟላ ማህበረሰብ መፍጠር አንችልም። ዘመናዊነት የዕድገት መሰላላችን፣ ሃይማኖት የብርሃን መንገዳችን፣ ባህል ደግሞ የልባችን ትርታ ሊሆኑ ይገባል። የዘመናዊነት ጉልበት በክንፋችን ላይ፣ የባህል ጥልቀት ደግሞ በሥራችን (Roots) ላይ ሲሆን ብቻ ነው የነገው የኢትዮጵያ ድል የሚበሰረው።

የነገው ማህበረሰብ ዕጣ-ፈንታ፡ የጥንታዊ እሴቶች እና የዲጂታል ዘመናዊነት ፍልሚያ

​የ21ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ ቆመን ወደ ፊት ስንመለከት፣ የሰው ልጅ ማህበራዊ መዋቅር በታሪኩ አይቶት በማያውቀው የለውጥ ማዕበል ውስጥ ይገኛል። ዛሬ የምንኖርበት ዓለም በሃይማኖት፣ በባህል እና በዘመናዊነት ሶስትዮሽ ፍልሚያ የታጠረ ቢሆንም፣ ይህ ውጥረት ለወደፊቱ አዲስ ዓይነት የሰው ልጅ ማንነት መፈልፈያ እየሆነ ነው።

ሶሺዮሎጂስቶች እንደሚያስረዱት፣ ማንኛውም ማህበረሰብ ወደ "ሃይ-ቴክ" (High-tech) ስልጣኔ በሚሸጋገርበት ወቅት፣ በነባር እሴቶቹ እና በአዲሱ የዓለም ስርአት መካከል የሚፈጠረው ግጭት "የሽግግር ወቅት ቀውስ" (Transition Crisis) መባሉ አይቀርም። ይሁን እንጂ ይህ ቀውስ ውድቀትን ሳይሆን፣ የወደፊቱን የተራቀቀ ማህበረሰብ ለመፍጠር የሚያስችል "የህመም ወሊድ" ነው።

ዛሬ የምናየው የባህል እና የቴክኖሎጂ ግጭት፣ ነገ ለሚመጣው አዲስ ስልጣኔ መሰረት የሚጥል እንጂ ማንነታችንን የሚያጠፋ ብቻ ተደርጎ መወሰድ የለበትም።
​የዊሊያም ኦግበርን "የባህል መዘግየት" (Cultural Lag) ፅንሰ-ሃሳብ በወደፊቱ ዓለም ውስጥ ይበልጥ እየጎላ ይመጣል። ቁሳዊ ቴክኖሎጂው በብርሃን ፍጥነት ሲገሰግስ—ሰው ሰራሽ አስተውሎት (AI)፣ ባዮ-ቴክኖሎጂ እና የጠፈር ምርምር የዕለት ተዕለት ህይወታችን አካል ሲሆኑ—የሰው ልጅ አስተሳሰብና ስነ-ምግባር ግን አሁንም ወደ ኋላ እየቀረ ነው።

ዛሬ በእጃችን ያለው ስማርት ስልክ ነገ ወደ አእምሯችን የሚተከል ቺፕ ሊቀየር ይችላል፤ ነገር ግን ጥያቄው "ያንን ቴክኖሎጂ የምንመራበት የሞራል ልክ አለን ወይ?" የሚለው ነው። የነገው ማህበረሰብ ትልቁ ፈተና የቴክኖሎጂ እጥረት ሳይሆን፣ የሰለጠነ አእምሮ እጥረት ሊሆን ይችላል። ኦግበርን እንዳሳሰበው፣ በቴክኖሎጂያዊ ብቃት እና በመንፈሳዊ ብስለት መካከል ያለው ክፍተት ካልጠበበ፣ ማህበረሰቡ ወደ ትርምስ ማምራቱ አይቀርም።

ስለሆነም የወደፊቱ ትውልድ ስራ ዲጂታል መሆን ብቻ ሳይሆን፣ ያንን ዲጂታል ዓለም የሚመራበትን አዲስ "ሰብአዊ ስነ-ምግባር" (Digital Ethics) መቅረጽ መሆን አለበት።

​ማክስ ዌበር "የዓለም አስማታዊነት ማጣት" (Disenchantment) ሲል የሰጋው ለምክንያታዊነት (Rationality) መስፋፋት ነበር። ሆኖም ግን ወደ ፊት በሄድን ቁጥር የምናየው እውነታ ሃይማኖት ከዘመናዊነት ጋር ተዋህዶ አዲስ መልክ ሲይዝ ነው።

የወደፊቱ ሃይማኖታዊ ማንነት ከመጻሕፍት ገጾች ወጥቶ ወደ ዲጂታል ህልውና (Virtual Reality) ይሸጋገራል። ሰዎች በአካል ሳይገናኙ በመንፈሳዊ ዓለም የሚተሳሰሩበት፣ ሃይማኖትና ቴክኖሎጂ የማይነጣጠሉበት ዘመን ላይ እንገኛለን። እዚህ ጋር ትልቁ ስጋት ሃይማኖት ለፖለቲካዊ መጠቀሚያነት መዋሉ ቢሆንም፣ በሌላ በኩል ደግሞ ለሰው ልጅ የሞራል ኮምፓስ (Moral Compass) ሆኖ ሊያገለግል ይችላል። ዘመናዊነት ሰውን ማሽን ለማድረግ ሲሞክር፣ እምነትና ባህል ደግሞ "ሰው" መሆናችንን የሚያስታውሱን ስሮች ሆነው ይቀጥላሉ።

የወደፊቱ ማህበረሰብ በእነዚህ ሁለት ዋልታዎች መካከል የሚኖር ሳይሆን፣ ሁለቱንም አጣጥሞ የሚጓዝ "ሁለንተናዊ ሰው" (Universal Human) ሊሆን ይገባዋል።

​ኤሚል ዱርካይም የተነተነው "ማህበራዊ ትስስር" (Social Solidarity) በወደፊቱ ዓለም አዲስ ፈተና ይገጥመዋል። ግሎባላይዜሽን "እኔ" የሚል ግለኝነትን (Individualism) እያገነነ ባለበት በዚህ ወቅት፣ የጋራ ማንነት (Collectivism) እየደበዘዘ መጥቷል። ይህ ሁኔታ ሰውን ከማህበረሰቡ ነጥሎ የብቸኝነት ሰለባ ያደርገዋል። ነገር ግን የወደፊቱ ቴክኖሎጂ ሰዎችን በአዲስ መልክ የማስተሳሰር አቅም አለው። ቤተሰብ በአካል ባይገናኝም በዲጂታል ዓለም ተቀራርቦ የሚኖርበት፣ ባህል ከድንበር አልፎ ዓለም አቀፋዊ የሚሆንበት እድል ሰፊ ነው። ይሁን እንጂ ይህ የዲጂታል ትስስር እውነተኛውን ሰብአዊ መተሳሰብ እንዳይተካ ጥንቃቄ ያስፈልጋል። የወደፊቱ ማህበረሰብ የሚገነባው በብረትና በኤሌክትሪክ ብቻ ሳይሆን፣ በሰዎች መካከል በሚኖር እውነተኛ ፍቅርና መግባባት ነው። ለዚህም ነው ከግለኝነት ይልቅ ወደ "እኛነት" የሚመልሰን የባህልና የሃይማኖት እሴት ለነገው ዓለም እጅግ አስፈላጊ የሚሆነው።

​ጆርጅ ሪትዘር "ማክዶናልድዜሽን (McDonaldization) ሲል የገለጸው የባህል መመሳሰል አደጋ፣ የወደፊቱን ልዩ ልዩ ማንነቶች ስጋት ላይ ጥሏቸዋል። ዓለም ወደ አንድ ወጥ የፍጆታ ባህል ስትቀየር፣ የሀገር በቀል ጥበቦችና እሴቶች የመጥፋት እድላቸው ሰፊ ነው። ነገር ግን የወደፊቱ ንቁ ትውልድ ይህንን አደጋ ተረድቶ "ባህላዊ ህዳሴ" (Cultural Renaissance) ሊፈጥር ይችላል። ቴክኖሎጂን በመጠቀም የራስን ቋንቋ፣ ሙዚቃ እና ታሪክ ለዓለም ማስተዋወቅ ይቻላል። ባህል የሚፈስ ወንዝ እንደመሆኑ መጠን፣ ከዘመኑ ጋር እየተዋሃደ ካልሄደ ይደርቃል። የወደፊቱ ብልህ ማህበረሰብ የጥንቱን ጥበብ ከዘመኑ ሳይንስ ጋር አዋህዶ አዲስ "የማንነት ቀመር" ይፈጥራል።

ራሳችንን ከዓለም ሳንነጥል ነገር ግን ማንነታችንን ሳንለቅ የምንኖርበት "ግሎካል" (Glocal - Global + Local) አስተሳሰብ የነገው ዓለም መመሪያ ይሆናል።
​የኧርቪንግ ጎፍማን "ድራማቱርጅ" ቲዎሪ በወደፊቱ ሜታቨርስ (Metaverse) ዓለም ውስጥ ይበልጥ ይገዝፋል።

ሰዎች የተለያዩ ማንነቶችን (Avatars) ይዘው የሚኖሩበት ዘመን ሲመጣ፣ "እውነተኛው ማንነታችን የትኛው ነው?" የሚለው ጥያቄ የነገው ትልቁ ስነ-ልቦናዊ ቀውስ ይሆናል። በማህበራዊ ሚዲያ የሚታየው ድራማ እና በውስጥ የሚሰማው ባዶነት ሰውን ወደ መካኒካዊ ህይወት እንዳይገፋው ስጋት አለ።

ይህንን ክፍተት የሚሞላው ደግሞ ወደ ውስጥ የሚመለከት መንፈሳዊነት እና እውነተኛ ባህላዊ እሴት ብቻ ነው። ቴክኖሎጂው ቢገዝፍም፣ የሰው ልጅ ፍቅርን፣ ርህራሄንና ቅንነትን መፈለጉ አይቀርም። ስለሆነም የወደፊቱ ስልጣኔ በውጫዊ ውበትና በቴክኖሎጂ ብልጭልጭነት ላይ ብቻ ሳይሆን፣ በውስጣዊ ስብዕና ግንባታ ላይ ማተኮር ይኖርበታል።

​በስተመጨረሻም፣ የወደፊቱ ማህበረሰብ እጣ ፈንታ የሚወሰነው ዛሬ በምናስቀምጠው መሰረት ላይ ነው። ቴክኖሎጂ ክንፋችን፣ ባህልና ሃይማኖት ደግሞ ስሮቻችን ናቸው። ክንፍ ብቻ ያለው ወፍ አርፎ የሚቆምበት ቅርንጫፍ የለውም፤ ስር ብቻ ያለው ዛፍ ደግሞ ሰማይን መድረስ አይችልም። የነገው ስኬታማ ትውልድ በአንድ እጁ አይፎን ይዞ በሌላ እጁ የጥንት መጻሕፍቱን የሚያነብ፣ በሳይንስ እያመነ በሃይማኖቱ የሚጸና፣ በዓለም አቀፍ መድረክ እየተወዳደረ ባህሉን የሚወድ "ባለ ሁለት ዓለም" ዜጋ ነው። ይህ ሚዛን ሲጠበቅ ብቻ ነው ከማንነት ቀውስ ወጥተን ወደ ታላቅነት የምንሸጋገረው። የወደፊቱ ታሪክ የሚጽፈው በቴክኖሎጂ መራቀቃችንን ብቻ ሳይሆን፣ በሰብአዊነታችን መላቃችንን ጭምር መሆን አለበት። ይህንን ሚዛናዊ ጉዞ ስንጀምር፣ የሽግግር ቀውሱ አብቅቶ የማንነት ብርሃን ይበራል።