የቀይ ባህር የቼዝ ጨዋታ፦ የሳውዲ እና ሶማሊያ ወታደራዊ ስምምነት ጂኦ-ፖለቲካዊ አንድምታ
በየካቲት መጀመሪያ ላይ ሳውዲ አረቢያ እና ሶማሊያ በሪያድ የተፈራረሙት የወታደራዊ ትብብር ስምምነት በአፍሪካ ቀንድ የነበረውን የሃይል ሚዛን በአንድ ጀምበር የቀየረ ክስተት ሆኗል። ይህ ስምምነት ተራ የሁለትዮሽ ግንኙነት ሳይሆን፣ በአለም አቀፍ የፖለቲካ ኢኮኖሚ እና በባህር ሃይል የበላይነት ፉክክር ውስጥ የሚታይ ትልቅ "የቼዝ ጨዋታ" አካል ነው።
የቀጠናዊ መሪነት ፉክክር
ከፖለቲካ ሳይንስ ጽንሰ-ሀሳብ አንጻር፣ ሳውዲ አረቢያ የምትከተለው "Offensive Realism" የተሰኘውን ስልት ነው። ይህ ማለት አንድ ሀገር ደህንነቷን ለማረጋገጥ በቀጠናው ያላትን ተጽዕኖ በከፍተኛ ሁኔታ ማስፋፋት አለባት የሚል ነው።
የተባበሩት አረብ ኤምሬትስ (UAE) ተጽዕኖን መገደብ፦ ላለፉት ጥቂት አመታት ኤምሬትስ በሶማሌላንድ (በርበራ) እና በፑንትላንድ (ቦሳሶ) ወደቦች በኩል የነበራት የበላይነት ሳውዲን ስጋት ላይ ጥሏታል።
ሳውዲ አረቢያ ከማዕከላዊው የሞቃዲሾ መንግስት ጋር መወገኗ፣ ኤምሬትስ ከክልላዊ መንግስታት ጋር የምታደርገውን ግንኙነት "ህገ-ወጥ" ለማስመሰልና በሶማሊያ ያላትን ብቸኛ ተሰሚነት ለመቀነስ ያለመ ነው።
የእስራኤል "ድንገተኛ" እውቅና እና ምላሹ፦
እስራኤል ለሶማሌላንድ የሰጠችው እውቅና ለሪያድ ትልቅ የማንቂያ ደወል ነበር። እስራኤል በቀይ ባህር መውጫ ላይ የጦር ሰፈር ወይም የስለላ ጣቢያ ካገኘች፣ የሳውዲን "የአረብ ባህር" የበላይነት ትጋፋለች። ስለዚህ ይህ ስምምነት እስራኤልን ለመገደብ የተዘረጋ ዲፕሎማሲያዊ አጥር ነው።
የአለም አቀፍ ፖለቲካዊ ኢኮኖሚ አንድምታ
የሳውዲ አረቢያ የኢኮኖሚ ህልውና የተመሰረተው በነጻ የንግድ መስመሮች ላይ ነው። የዓለም አቀፍ የፖለቲካ ኢኮኖሚ (IPE) ምሁራን እንደሚሉት፣ የንግድ መስመሮችን መቆጣጠር የኢኮኖሚ ልዕለ-ሃያልነት መገለጫ ነው።
የባብ ኤል-ማንዴብ ጥበቃ፦ በአመት ከ20,000 በላይ መርከቦች የሚያልፉበት ይህ የንግድ መስመር ለሳውዲ "ቪዥን 2030" (Vision 2030) ስኬት ወሳኝ ነው። ሶማሊያ ረጅሙን የባህር ጠረፍ የያዘች ሀገር በመሆኗ፣ ከእሷ ጋር ወታደራዊ ስምምነት ማድረግ ማለት የሳውዲን የንግድ መርከቦች ከባህር ላይ ወንበዴዎችና ከሁቲዎች ጥቃት መከላከያ "Buffer Zone" መፍጠር ማለት ነው።
የኢንቨስትመንት ዋስትና፦ ሳውዲ አረቢያ በሶማሊያ የግብርና፣ የኢነርጂ እና የወደብ ልማት ላይ ኢንቨስት ለማድረግ ትፈልጋለች። ለዚህ ደግሞ የተረጋጋ ወታደራዊ ሁኔታ የግድ ያስፈልጋል። ስምምነቱ የሳውዲ ኩባንያዎች ወደ ሶማሊያ በልበ ሙሉነት እንዲገቡ መንገድ ይከፍታል።
ከብቸኝነት ወደ አጋርነት
ለሶማሊያ ይህ ስምምነት የህልውና ጉዳይ ነው። ሶማሊያ ከኢትዮጵያ ጋር በባህር በር ጉዳይ፣ ከኤምሬትስ ጋር ደግሞ በሉዓላዊነት ጉዳይ በገባችበት ውጥረት ውስጥ ሳውዲን እንደ "ትልቅ ወንድም" አግኝታለች።
ወታደራዊ ዘመናዊነት፦ የሶማሊያ ጦር ከአል-ሸባብ ጋር በሚያደርገው ትግል የሳውዲን የቴክኖሎጂ እና የገንዘብ ድጋፍ ማግኘቱ የአቅም ሚዛኑን ወደ መንግስት ያዘነብላል።
ዲፕሎማሲያዊ ጋሻ፦ ሶማሊያ ከሳውዲ ጋር መፈራረሟ፣ ሌሎች ሀገራት (እንደ እስራኤል እና ኤምሬትስ ያሉ) በሶማሊያ የውስጥ ጉዳይ ጣልቃ ሲገቡ ሪያድን ግምት ውስጥ እንዲያስገቡ ያስገድዳቸዋል።
የቀጠናው ተዋናዮች ስጋት እና ምላሽ
ይህ የወታደራዊ ስምምነት ሌሎች የቀጠናውን ሀገራት ዝም አያስኝም።
ኢትዮጵያ፦ ኢትዮጵያ ከሶማሌላንድ ጋር ያደረገችው የመግባቢያ ሰነድ (MoU) በሳውዲ እና ሶማሊያ ስምምነት ሳቢያ አዳዲስ ፈተናዎች ሊገጥሙት ይችላሉ። ሳውዲ የሶማሊያን የባህር ክልል ደህንነት ለመጠበቅ ቃል መግባቷ፣ ኢትዮጵያ ልታገኝ ያሰበችውን የባህር በር ስምምነት ዲፕሎማሲያዊ ጫና ውስጥ ሊከተው ይችላል።
ግብፅ፦ ግብፅ ይህን ስምምነት በደስታ ነው የምትቀበለው። ግብፅ እና ሳውዲ በቀይ ባህር ላይ ተመሳሳይ ፍላጎት ስላላቸው፣ ይህ ስምምነት የኢትዮጵያን ተጽዕኖ ለመገደብ የሚሰሩት ሴራ የበለጠ ሊያወሳስበው ይችላል።
ድምዳሜ
የሳውዲ-ሶማሊያ ወታደራዊ ስምምነት ከሁለትዮሽ ወታደራዊ ልምምድ የዘለለ ግብ አለው። ሳውዲ አረቢያ በአፍሪካ ቀንድ ያላትን "ሄጂሞኒ" (በላይነት) ለማስከበር፣ ሶማሊያ ደግሞ የፈረሰውን ሉዓላዊነቷን ለመገንባት የተገናኙበት ነጥብ ነው።
ይህ "የቼዝ ጨዋታ" ወደፊት የቀይ ባህርን ሰላም ሊያስከብር ይችላል፤ ወይም ደግሞ በታላላቅ የባህረ ሰላጤው ሀገራት መካከል ያለውን ፍጥጫ ወደ አፍሪካ ቀንድ በማምጣት ቀጠናውን የውክልና ጦርነት (Proxy War) አውድማ ሊያደርገው ይችላል።
የሚቀጥሉት ጥቂት ወራት ሳውዲ በሶማሊያ ምድር የምታደርገው ወታደራዊ እንቅስቃሴ የጨዋታውን አሸናፊ ይወስነዋል።
በየካቲት መጀመሪያ ላይ ሳውዲ አረቢያ እና ሶማሊያ በሪያድ የተፈራረሙት የወታደራዊ ትብብር ስምምነት በአፍሪካ ቀንድ የነበረውን የሃይል ሚዛን በአንድ ጀምበር የቀየረ ክስተት ሆኗል። ይህ ስምምነት ተራ የሁለትዮሽ ግንኙነት ሳይሆን፣ በአለም አቀፍ የፖለቲካ ኢኮኖሚ እና በባህር ሃይል የበላይነት ፉክክር ውስጥ የሚታይ ትልቅ "የቼዝ ጨዋታ" አካል ነው።
የቀጠናዊ መሪነት ፉክክር
ከፖለቲካ ሳይንስ ጽንሰ-ሀሳብ አንጻር፣ ሳውዲ አረቢያ የምትከተለው "Offensive Realism" የተሰኘውን ስልት ነው። ይህ ማለት አንድ ሀገር ደህንነቷን ለማረጋገጥ በቀጠናው ያላትን ተጽዕኖ በከፍተኛ ሁኔታ ማስፋፋት አለባት የሚል ነው።
የተባበሩት አረብ ኤምሬትስ (UAE) ተጽዕኖን መገደብ፦ ላለፉት ጥቂት አመታት ኤምሬትስ በሶማሌላንድ (በርበራ) እና በፑንትላንድ (ቦሳሶ) ወደቦች በኩል የነበራት የበላይነት ሳውዲን ስጋት ላይ ጥሏታል።
ሳውዲ አረቢያ ከማዕከላዊው የሞቃዲሾ መንግስት ጋር መወገኗ፣ ኤምሬትስ ከክልላዊ መንግስታት ጋር የምታደርገውን ግንኙነት "ህገ-ወጥ" ለማስመሰልና በሶማሊያ ያላትን ብቸኛ ተሰሚነት ለመቀነስ ያለመ ነው።
የእስራኤል "ድንገተኛ" እውቅና እና ምላሹ፦
እስራኤል ለሶማሌላንድ የሰጠችው እውቅና ለሪያድ ትልቅ የማንቂያ ደወል ነበር። እስራኤል በቀይ ባህር መውጫ ላይ የጦር ሰፈር ወይም የስለላ ጣቢያ ካገኘች፣ የሳውዲን "የአረብ ባህር" የበላይነት ትጋፋለች። ስለዚህ ይህ ስምምነት እስራኤልን ለመገደብ የተዘረጋ ዲፕሎማሲያዊ አጥር ነው።
የአለም አቀፍ ፖለቲካዊ ኢኮኖሚ አንድምታ
የሳውዲ አረቢያ የኢኮኖሚ ህልውና የተመሰረተው በነጻ የንግድ መስመሮች ላይ ነው። የዓለም አቀፍ የፖለቲካ ኢኮኖሚ (IPE) ምሁራን እንደሚሉት፣ የንግድ መስመሮችን መቆጣጠር የኢኮኖሚ ልዕለ-ሃያልነት መገለጫ ነው።
የባብ ኤል-ማንዴብ ጥበቃ፦ በአመት ከ20,000 በላይ መርከቦች የሚያልፉበት ይህ የንግድ መስመር ለሳውዲ "ቪዥን 2030" (Vision 2030) ስኬት ወሳኝ ነው። ሶማሊያ ረጅሙን የባህር ጠረፍ የያዘች ሀገር በመሆኗ፣ ከእሷ ጋር ወታደራዊ ስምምነት ማድረግ ማለት የሳውዲን የንግድ መርከቦች ከባህር ላይ ወንበዴዎችና ከሁቲዎች ጥቃት መከላከያ "Buffer Zone" መፍጠር ማለት ነው።
የኢንቨስትመንት ዋስትና፦ ሳውዲ አረቢያ በሶማሊያ የግብርና፣ የኢነርጂ እና የወደብ ልማት ላይ ኢንቨስት ለማድረግ ትፈልጋለች። ለዚህ ደግሞ የተረጋጋ ወታደራዊ ሁኔታ የግድ ያስፈልጋል። ስምምነቱ የሳውዲ ኩባንያዎች ወደ ሶማሊያ በልበ ሙሉነት እንዲገቡ መንገድ ይከፍታል።
ከብቸኝነት ወደ አጋርነት
ለሶማሊያ ይህ ስምምነት የህልውና ጉዳይ ነው። ሶማሊያ ከኢትዮጵያ ጋር በባህር በር ጉዳይ፣ ከኤምሬትስ ጋር ደግሞ በሉዓላዊነት ጉዳይ በገባችበት ውጥረት ውስጥ ሳውዲን እንደ "ትልቅ ወንድም" አግኝታለች።
ወታደራዊ ዘመናዊነት፦ የሶማሊያ ጦር ከአል-ሸባብ ጋር በሚያደርገው ትግል የሳውዲን የቴክኖሎጂ እና የገንዘብ ድጋፍ ማግኘቱ የአቅም ሚዛኑን ወደ መንግስት ያዘነብላል።
ዲፕሎማሲያዊ ጋሻ፦ ሶማሊያ ከሳውዲ ጋር መፈራረሟ፣ ሌሎች ሀገራት (እንደ እስራኤል እና ኤምሬትስ ያሉ) በሶማሊያ የውስጥ ጉዳይ ጣልቃ ሲገቡ ሪያድን ግምት ውስጥ እንዲያስገቡ ያስገድዳቸዋል።
የቀጠናው ተዋናዮች ስጋት እና ምላሽ
ይህ የወታደራዊ ስምምነት ሌሎች የቀጠናውን ሀገራት ዝም አያስኝም።
ኢትዮጵያ፦ ኢትዮጵያ ከሶማሌላንድ ጋር ያደረገችው የመግባቢያ ሰነድ (MoU) በሳውዲ እና ሶማሊያ ስምምነት ሳቢያ አዳዲስ ፈተናዎች ሊገጥሙት ይችላሉ። ሳውዲ የሶማሊያን የባህር ክልል ደህንነት ለመጠበቅ ቃል መግባቷ፣ ኢትዮጵያ ልታገኝ ያሰበችውን የባህር በር ስምምነት ዲፕሎማሲያዊ ጫና ውስጥ ሊከተው ይችላል።
ግብፅ፦ ግብፅ ይህን ስምምነት በደስታ ነው የምትቀበለው። ግብፅ እና ሳውዲ በቀይ ባህር ላይ ተመሳሳይ ፍላጎት ስላላቸው፣ ይህ ስምምነት የኢትዮጵያን ተጽዕኖ ለመገደብ የሚሰሩት ሴራ የበለጠ ሊያወሳስበው ይችላል።
ድምዳሜ
የሳውዲ-ሶማሊያ ወታደራዊ ስምምነት ከሁለትዮሽ ወታደራዊ ልምምድ የዘለለ ግብ አለው። ሳውዲ አረቢያ በአፍሪካ ቀንድ ያላትን "ሄጂሞኒ" (በላይነት) ለማስከበር፣ ሶማሊያ ደግሞ የፈረሰውን ሉዓላዊነቷን ለመገንባት የተገናኙበት ነጥብ ነው።
ይህ "የቼዝ ጨዋታ" ወደፊት የቀይ ባህርን ሰላም ሊያስከብር ይችላል፤ ወይም ደግሞ በታላላቅ የባህረ ሰላጤው ሀገራት መካከል ያለውን ፍጥጫ ወደ አፍሪካ ቀንድ በማምጣት ቀጠናውን የውክልና ጦርነት (Proxy War) አውድማ ሊያደርገው ይችላል።
የሚቀጥሉት ጥቂት ወራት ሳውዲ በሶማሊያ ምድር የምታደርገው ወታደራዊ እንቅስቃሴ የጨዋታውን አሸናፊ ይወስነዋል።
6 months ago
