የአፍሪካ መዲና በላብራቶሪ መነጽር፦ የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ጥናት የነዋሪውን እንግልት ይፈታዋል?
የከተማዋ ስራ አስኪያጅ ጽህፈት ቤት ከሀገሪቱ አንጋፋ የጥናት ተቋም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ጋር በ2018 በጀት ዓመት የሚጠናቀቁ ሁለት ግዙፍ ስልታዊ ጥናቶችን ለማካሄድ ተፈራርሟል።
ስምምነቱ "Building Urban Resilience" (የከተማ መቋቋም አቅምን መገንባት) እና "Counting Every Life" (ዲጂታል የወሳኝ ኩነቶች ምዝገባ) በሚሉ መጠሪያዎች የቀረቡ ናቸው።
ነገር ግን ጥያቄው፦ ይህ ስምምነት የከተማዋን ነዋሪ ሕይወት በእርግጥ ይለውጠዋል ወይንስ ሌላ የቢሮክራሲ ሰነድ ሆኖ በመደርደሪያዎች ላይ ይከመራል? ይህ ዘገባ የዓለም አቀፍ ተሞክሮዎችን፣ የምሁራን የሰላ ትችቶችን እና የወደፊት ስጋቶችን በጥልቀት ይፈትሻል።
1. የአደጋ ስጋት መከላከል፡ ከ"እሳት አጥፊነት" ወደ "አደጋ መከላከል"
አዲስ አበባ በየዓመቱ በአማካይ ከሺ በላይ ድንገተኛ አደጋዎች (በተለይም የእሳት ቃጠሎ) ያስተናግዳል። እነዚህ አደጋዎች የሚከሰቱት ደግሞ በአብዛኛው መሠረተ ልማት ባልተሟላላቸው፣ የቤት አሰራራቸው ለቃጠሎ በሚያመቹ እና የደረቅ ቆሻሻ አወጋገድ ስርዓታቸው ባልተስተካከለ ሰፈሮች ነው።
🌍 የዓለም ተሞክሮ፦ የቶኪዮ እና የሜክሲኮ ሲቲ ትምህርት
እንደ ቶኪዮ ያሉ ከተሞች አደጋ ከመከሰቱ በፊት "Micro-Zoning" የተባለ ስልት ይጠቀማሉ። ይህም እያንዳንዱ ወረዳ የራሱ የሆነ የአደጋ ስጋት ካርታ (Hazard Map) እንዲኖረው ያደርጋል። አዲስ አበባ አሁን የጀመረችው ጥናት ይህንን በወረዳ ደረጃ ያለውን ስጋት የመለየት ስራ የሚያከናውን ከሆነ፣ ግዙፍ እመርታ ነው። ነገር ግን እንደ ሜክሲኮ ሲቲ ሁሉ፣ ጥናቱ በወረቀት ላይ ብቻ ቢሰፍርና በቂ በጀት ካልተመደበለት፣ አደጋው ሲመጣ መከላከል አይቻልም።
🎓 የምሁራን እይታ፦
የከተማ ፕላን ባለሙያዎች እንደሚሉት፣ አዲስ አበባ "Reactive" (አደጋ ሲመጣ የምትደነግጥ) ከተማ ነች። "ጥናቱ በወረዳ ደረጃ መውረዱ መልካም ነው፤ ነገር ግን ወረዳዎች አደጋን ለመከላከል የሚያስችል ራሱን የቻለ ስልጣንና በጀት የላቸውም። ጥናቱ ይህንን መዋቅራዊ ለውጥ ካላመጣ፣ ሰነዱ ብቻውን ህንፃዎችን ከአደጋ አይታደግም" ይላሉ።
2. ዲጂታል ማንነት፡ የቢሮክራሲው ሞት ወይንስ አዲስ መልክ?
ሁለተኛው ጥናት "Counting Every Life, Securing Every Right" የሚል ሲሆን፣ ዓላማው የወሳኝ ኩነቶች ምዝገባን (ልደት፣ ጋብቻ፣ ሞት) ሙሉ በሙሉ ዲጂታላይዝ ማድረግ ነው። በአሁኑ ወቅት በአዲስ አበባ አንድ ነዋሪ የልደት ምስክር ወረቀት ለማውጣት ቢያንስ ከ3-5 ቀናት እንግልትና በወረቀት የተሞላ ፋይል ይገጥመዋል።
🌍 የዓለም ተሞክሮ፦ የኢስቶኒያ ተአምር
ኢስቶኒያ 99% የመንግስት አገልግሎቶችን በዲጂታል ትሰጣለች። አንድ ዜጋ በህይወቱ ወረቀት የሚፈርመው ሲጋባ እና ቤት ሲገዛ ብቻ ነው። አዲስ አበባ ይህንን ልምድ ለመቅሰም የጀመረችው ጥናት፣ ዜጎች ከወረዳ ወረዳ መረጃ ፍለጋ እንዳይመላለሱ የሚያደርግ "Interoperable" (ተሳሳቢ) ዳታቤዝ መፍጠር ይኖርበታል።
ዲጂታላይዜሽን ማለት "የወረቀት ፎርምን ወደ ኮምፒውተር መተየብ" ማለት አይደለም። አሰራሩን (Process) መቀየር ማለት ነው። ምሁራን እንደሚጠቁሙት፣ በመንግስት መዋቅር ውስጥ ያለው "የመረጃ ምስጢራዊነት አባዜ" እና የተቋማት መረጃን አለማጋራት (Data Silos) ለጥናቱ ትግበራ ትልቅ እንቅፋት ናቸው። በተጨማሪም፣ 80% የሚሆነው የከተማዋ ነዋሪ የዲጂታል እውቀት (Digital Literacy) በሌለበት ሁኔታ፣ ሲስተሙ ለጥቂቶች ብቻ እንዳይሆን ያሰጋል።
3. የጥናት አባዜ እና የትግበራ ድርቅ (Implementation Gap)
ኢትዮጵያ ውስጥ በየዓመቱ በመቶዎች የሚቆጠሩ ጥናቶች በከፍተኛ በጀት ይከናወናሉ። ይሁን እንጂ ብዙዎቹ ጥናቶች "የፖለቲካ ፍጆታ" ተደርገው ይወሰዳሉ።
የዳታ ጥራት ስጋት፦ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ጥናቱን ሲያደርግ የሚጠቀመው መረጃ ከወረዳዎች የሚሰጠውን ነው። ወረዳዎች ደግሞ ሪፖርታቸውን "ለማሳመር" ሲሉ የተጋነነ ወይም የተሳሳተ መረጃ የመስጠት ዝንባሌ አላቸው። "Garbage in, Garbage out" እንደሚባለው፣ መነሻው የተሳሳተ ዳታ ከሆነ፣ የጥናቱ ውጤትም የተሳሳተ ይሆናል።
የሰው ኃይል ዝግጁነት፦ ዘመናዊ ሲስተም ቢገነባም፣ ያንን ሲስተም የሚረከበው የመንግስት ሰራተኛ በአሮጌው የቢሮክራሲ አስተሳሰብ የተተበተበ ከሆነ፣ ለውጥ ማምጣት አይቻልም። ቴክኖሎጂው ሳይሆን "አስተሳሰቡ" (Mindset) ይቀድማል።
4. የወደፊት ዕጣ-ፈንታ፦ ምን መደረግ አለበት?
ይህ ስምምነት ታሪካዊ ሊባል የሚችለው የሚከተሉት ነጥቦች ሲሟሉ ብቻ ነው፡
ግልጽነትና ተጠያቂነት፦ ጥናቱ በየደረጃው ያለውን ግስጋሴ ለህዝብ ይፋ ማድረግ አለበት። በ2018 መጨረሻ ምን ተሳካ? ምን ቀረ? የሚለው በግልጽ መታወቅ ይኖርበታል።
የግል ዘርፉ ተሳትፎ፦ መንግስትና ዩኒቨርሲቲ ብቻቸውን ከተማዋን ሊቀይሩ አይችሉም። የቴክኖሎጂ ኩባንያዎች (Startups) በዲጂታላይዜሽን ሂደቱ ውስጥ የራሳቸውን ሚና እንዲጫወቱ መፈቀድ አለበት።
የዜጎች ዳታ ደህንነት፦ የነዋሪዎች የግል መረጃ (Privacy) በህግ መጠበቅ አለበት። መረጃው ለክትትል ሳይሆን ለአገልግሎት መሆኑን ህዝቡ ካላመነበት፣ ለዲጂታል ምዝገባው ያለው ትብብር ዝቅተኛ ይሆናል።
ማጠቃለያ
የአዲስ አበባ ከተማ ስራ አስኪያጅ ጽ/ቤት እና የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ስምምነት ለከተማዋ "የተስፋ ጭላንጭል" ነው። ነገር ግን ይህ ጭላንጭል ወደ ደማቅ ብርሃን የሚቀየረው በጥናቱ ውጤት ሳይሆን በጥናቱ ተፈጻሚነት ነው።
ከተማዋ በወረቀት ላይ ሳይሆን በመሬት ላይ፣ በሪፖርት ሳይሆን በነዋሪው እርካታ መመዘን አለባት። አዲስ አበባ በ2018 "ስማርት ሲቲ" (Smart City) ለመሆን የመጀመሪያውን እርምጃ ትረምዳለች ወይንስ በቢሮክራሲው አዙሪት ውስጥ ትቀጥላለች? መልሱ የሚገኘው ከጥናቱ መጠናቀቅ በኋላ በሚወሰዱት ደፋር የፖሊሲ እርምጃዎች ላይ ነው።
የከተማዋ ስራ አስኪያጅ ጽህፈት ቤት ከሀገሪቱ አንጋፋ የጥናት ተቋም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ጋር በ2018 በጀት ዓመት የሚጠናቀቁ ሁለት ግዙፍ ስልታዊ ጥናቶችን ለማካሄድ ተፈራርሟል።
ስምምነቱ "Building Urban Resilience" (የከተማ መቋቋም አቅምን መገንባት) እና "Counting Every Life" (ዲጂታል የወሳኝ ኩነቶች ምዝገባ) በሚሉ መጠሪያዎች የቀረቡ ናቸው።
ነገር ግን ጥያቄው፦ ይህ ስምምነት የከተማዋን ነዋሪ ሕይወት በእርግጥ ይለውጠዋል ወይንስ ሌላ የቢሮክራሲ ሰነድ ሆኖ በመደርደሪያዎች ላይ ይከመራል? ይህ ዘገባ የዓለም አቀፍ ተሞክሮዎችን፣ የምሁራን የሰላ ትችቶችን እና የወደፊት ስጋቶችን በጥልቀት ይፈትሻል።
1. የአደጋ ስጋት መከላከል፡ ከ"እሳት አጥፊነት" ወደ "አደጋ መከላከል"
አዲስ አበባ በየዓመቱ በአማካይ ከሺ በላይ ድንገተኛ አደጋዎች (በተለይም የእሳት ቃጠሎ) ያስተናግዳል። እነዚህ አደጋዎች የሚከሰቱት ደግሞ በአብዛኛው መሠረተ ልማት ባልተሟላላቸው፣ የቤት አሰራራቸው ለቃጠሎ በሚያመቹ እና የደረቅ ቆሻሻ አወጋገድ ስርዓታቸው ባልተስተካከለ ሰፈሮች ነው።
🌍 የዓለም ተሞክሮ፦ የቶኪዮ እና የሜክሲኮ ሲቲ ትምህርት
እንደ ቶኪዮ ያሉ ከተሞች አደጋ ከመከሰቱ በፊት "Micro-Zoning" የተባለ ስልት ይጠቀማሉ። ይህም እያንዳንዱ ወረዳ የራሱ የሆነ የአደጋ ስጋት ካርታ (Hazard Map) እንዲኖረው ያደርጋል። አዲስ አበባ አሁን የጀመረችው ጥናት ይህንን በወረዳ ደረጃ ያለውን ስጋት የመለየት ስራ የሚያከናውን ከሆነ፣ ግዙፍ እመርታ ነው። ነገር ግን እንደ ሜክሲኮ ሲቲ ሁሉ፣ ጥናቱ በወረቀት ላይ ብቻ ቢሰፍርና በቂ በጀት ካልተመደበለት፣ አደጋው ሲመጣ መከላከል አይቻልም።
🎓 የምሁራን እይታ፦
የከተማ ፕላን ባለሙያዎች እንደሚሉት፣ አዲስ አበባ "Reactive" (አደጋ ሲመጣ የምትደነግጥ) ከተማ ነች። "ጥናቱ በወረዳ ደረጃ መውረዱ መልካም ነው፤ ነገር ግን ወረዳዎች አደጋን ለመከላከል የሚያስችል ራሱን የቻለ ስልጣንና በጀት የላቸውም። ጥናቱ ይህንን መዋቅራዊ ለውጥ ካላመጣ፣ ሰነዱ ብቻውን ህንፃዎችን ከአደጋ አይታደግም" ይላሉ።
2. ዲጂታል ማንነት፡ የቢሮክራሲው ሞት ወይንስ አዲስ መልክ?
ሁለተኛው ጥናት "Counting Every Life, Securing Every Right" የሚል ሲሆን፣ ዓላማው የወሳኝ ኩነቶች ምዝገባን (ልደት፣ ጋብቻ፣ ሞት) ሙሉ በሙሉ ዲጂታላይዝ ማድረግ ነው። በአሁኑ ወቅት በአዲስ አበባ አንድ ነዋሪ የልደት ምስክር ወረቀት ለማውጣት ቢያንስ ከ3-5 ቀናት እንግልትና በወረቀት የተሞላ ፋይል ይገጥመዋል።
🌍 የዓለም ተሞክሮ፦ የኢስቶኒያ ተአምር
ኢስቶኒያ 99% የመንግስት አገልግሎቶችን በዲጂታል ትሰጣለች። አንድ ዜጋ በህይወቱ ወረቀት የሚፈርመው ሲጋባ እና ቤት ሲገዛ ብቻ ነው። አዲስ አበባ ይህንን ልምድ ለመቅሰም የጀመረችው ጥናት፣ ዜጎች ከወረዳ ወረዳ መረጃ ፍለጋ እንዳይመላለሱ የሚያደርግ "Interoperable" (ተሳሳቢ) ዳታቤዝ መፍጠር ይኖርበታል።
ዲጂታላይዜሽን ማለት "የወረቀት ፎርምን ወደ ኮምፒውተር መተየብ" ማለት አይደለም። አሰራሩን (Process) መቀየር ማለት ነው። ምሁራን እንደሚጠቁሙት፣ በመንግስት መዋቅር ውስጥ ያለው "የመረጃ ምስጢራዊነት አባዜ" እና የተቋማት መረጃን አለማጋራት (Data Silos) ለጥናቱ ትግበራ ትልቅ እንቅፋት ናቸው። በተጨማሪም፣ 80% የሚሆነው የከተማዋ ነዋሪ የዲጂታል እውቀት (Digital Literacy) በሌለበት ሁኔታ፣ ሲስተሙ ለጥቂቶች ብቻ እንዳይሆን ያሰጋል።
3. የጥናት አባዜ እና የትግበራ ድርቅ (Implementation Gap)
ኢትዮጵያ ውስጥ በየዓመቱ በመቶዎች የሚቆጠሩ ጥናቶች በከፍተኛ በጀት ይከናወናሉ። ይሁን እንጂ ብዙዎቹ ጥናቶች "የፖለቲካ ፍጆታ" ተደርገው ይወሰዳሉ።
የዳታ ጥራት ስጋት፦ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ጥናቱን ሲያደርግ የሚጠቀመው መረጃ ከወረዳዎች የሚሰጠውን ነው። ወረዳዎች ደግሞ ሪፖርታቸውን "ለማሳመር" ሲሉ የተጋነነ ወይም የተሳሳተ መረጃ የመስጠት ዝንባሌ አላቸው። "Garbage in, Garbage out" እንደሚባለው፣ መነሻው የተሳሳተ ዳታ ከሆነ፣ የጥናቱ ውጤትም የተሳሳተ ይሆናል።
የሰው ኃይል ዝግጁነት፦ ዘመናዊ ሲስተም ቢገነባም፣ ያንን ሲስተም የሚረከበው የመንግስት ሰራተኛ በአሮጌው የቢሮክራሲ አስተሳሰብ የተተበተበ ከሆነ፣ ለውጥ ማምጣት አይቻልም። ቴክኖሎጂው ሳይሆን "አስተሳሰቡ" (Mindset) ይቀድማል።
4. የወደፊት ዕጣ-ፈንታ፦ ምን መደረግ አለበት?
ይህ ስምምነት ታሪካዊ ሊባል የሚችለው የሚከተሉት ነጥቦች ሲሟሉ ብቻ ነው፡
ግልጽነትና ተጠያቂነት፦ ጥናቱ በየደረጃው ያለውን ግስጋሴ ለህዝብ ይፋ ማድረግ አለበት። በ2018 መጨረሻ ምን ተሳካ? ምን ቀረ? የሚለው በግልጽ መታወቅ ይኖርበታል።
የግል ዘርፉ ተሳትፎ፦ መንግስትና ዩኒቨርሲቲ ብቻቸውን ከተማዋን ሊቀይሩ አይችሉም። የቴክኖሎጂ ኩባንያዎች (Startups) በዲጂታላይዜሽን ሂደቱ ውስጥ የራሳቸውን ሚና እንዲጫወቱ መፈቀድ አለበት።
የዜጎች ዳታ ደህንነት፦ የነዋሪዎች የግል መረጃ (Privacy) በህግ መጠበቅ አለበት። መረጃው ለክትትል ሳይሆን ለአገልግሎት መሆኑን ህዝቡ ካላመነበት፣ ለዲጂታል ምዝገባው ያለው ትብብር ዝቅተኛ ይሆናል።
ማጠቃለያ
የአዲስ አበባ ከተማ ስራ አስኪያጅ ጽ/ቤት እና የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ስምምነት ለከተማዋ "የተስፋ ጭላንጭል" ነው። ነገር ግን ይህ ጭላንጭል ወደ ደማቅ ብርሃን የሚቀየረው በጥናቱ ውጤት ሳይሆን በጥናቱ ተፈጻሚነት ነው።
ከተማዋ በወረቀት ላይ ሳይሆን በመሬት ላይ፣ በሪፖርት ሳይሆን በነዋሪው እርካታ መመዘን አለባት። አዲስ አበባ በ2018 "ስማርት ሲቲ" (Smart City) ለመሆን የመጀመሪያውን እርምጃ ትረምዳለች ወይንስ በቢሮክራሲው አዙሪት ውስጥ ትቀጥላለች? መልሱ የሚገኘው ከጥናቱ መጠናቀቅ በኋላ በሚወሰዱት ደፋር የፖሊሲ እርምጃዎች ላይ ነው።
4 months ago
