የአይኤምኤፍ 261 ሚሊዮን ዶላሩ ብድር እና የኢትዮጵያ ኢኮኖሚ እጣ ፋንታ
የዓለም አቀፍ የገንዘብ ድርጅት (አይኤምኤፍ) የሥራ አስፈፃሚ ቦርድ ለኢትዮጵያ የ261 ሚሊዮን ዶላር ተጨማሪ ብድር እንዲለቀቅ መወሰኑን በይፋ አስታውቋል። ይህ ውሳኔ በሀገር በቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያ ፕሮግራም ሥር አራተኛው የግምገማ ምዕራፍ መጠናቀቁን የሚያበስር ሲሆን፣ ኢትዮጵያ እስካሁን ከድርጅቱ ያገኘችውን ጠቅላላ የገንዘብ መጠን ወደ 2.183 ቢሊዮን ዶላር አሳድጎታል።
ሆኖም ይህ የገንዘብ መርፌ ለሀገሪቱ የረጅም ጊዜ ህመም ፈውስ ይሆን ወይስ የዕዳ አዙሪት? የሚለው ጥያቄ የሁለቱንም ወገን መከራከሪያዎች በሚዛናዊነት መመልከትን ይጠይቃል።
1. የኢኮኖሚ ንድፈ-ሐሳቦች ግብግብ
ኢትዮጵያ አሁን ያለችበት ሁኔታ በሁለት ተቃራኒ የኢኮኖሚ ንድፈ-ሐሳቦች መካከል የሚደረግ ፍልሚያ ይመስላል፦
ኒዮ-ክላሲካል ኢኮኖሚክስ (Neoclassical Economics): አይኤምኤፍ የሚመራበት ይህ ንድፈ-ሐሳብ፣ የገበያ ኃይሎች (ፍላጎትና አቅርቦት) ያለ መንግሥት ጣልቃ ገብነት ዋጋን እንዲወስኑ ያሳስባል። "የማይታየው እጅ" (The Invisible Hand) ገበያውን ያስተካክላል የሚለው ይህ አስተሳሰብ፣ የብር ዋጋ በገበያ እንዲወሰን ማድረጉን ይደግፋል።
የስትራቴጂክ ንግድ ቲዮሪ (Strategic Trade Theory): ይህ ደግሞ ታዳጊ ሀገራት የሀገር ውስጥ ኢንዱስትሪዎቻቸው እስኪጠነክሩ ድረስ መንግሥት ጥበቃና ድጋፍ ሊያደርግላቸው ይገባል ይላል። ኢትዮጵያ ከዚህ ቀደም ስትከተለው የነበረው "ልማታዊ መንግሥት" ፍልስፍና ከዚህ ይመነጫል። አሁን ላይ ሀገሪቱ ከለጋሽ ድርጅቶች ጫና የተነሳ ከዚህ ፍልስፍና ወጥታ ወደ ነፃ ገበያ መግባቷ "የመዋቅር ሽግግር ድንጋጤ" (Structural Adjustment Shock) ፈጥሮባታል።
2. የአራት ሀገራት ተሞክሮ፡ ስኬት፣ ውድቀት እና ትምህርት
አይኤምኤፍ በሌሎች ሀገራት የነበረው ሚና ሚዛናዊ በሆነ መልኩ ሲታይ ሁለት መልክ አለው፦
ደቡብ ኮሪያ (የስኬት ተምሳሌት): በ1997 የኤዥያ የፋይናንስ ቀውስ ወቅት ኮሪያ ከአይኤምኤፍ ጋር መራራ ስምምነት አድርጋ ነበር። ሀገሪቱ መዋቅራዊ ለውጦችን በብቃት በመተግበሯ እና ትኩረቷን በኤክስፖርት ላይ በማድረጓ በአጭር ጊዜ ውስጥ አገግማለች። ይሁን እንጂ ስኬቷ የመጣው በጠንካራ የሀገር ውስጥ ምርታማነት እንጂ በብድሩ ብቻ አልነበረም።
አርጀንቲና (የዕዳ አዙሪት): አርጀንቲና ከአይኤምኤፍ ጋር ከአርባ ጊዜ በላይ የብድር ስምምነት አድርጋለች። ሆኖም ፖለቲካዊ አለመረጋጋት እና ሙስና በታከለበት ሁኔታ የሚወሰድ ብድር ሀገሪቱን ለከፍተኛ የዋጋ ግሽበት (Hyperinflation) ዳርጓታል። ይህ ተሞክሮ ለኢትዮጵያ ትልቅ ማስጠንቀቂያ ነው።
ግብፅ (የመካከለኛ መንገድ): ግብፅ በቅርቡ ያደረገችው የገንዘብ ምንዛሬ ማሻሻያ የውጭ ኢንቨስትመንትን ቢያነቃቃም፣ የኑሮ ውድነቱ ግን ማኅበራዊ ቀውስ አስከትሏል። ይህ ተሞክሮ "ኢኮኖሚው ሲያገግም ሕዝቡ ሊቆስል ይችላል" የሚለውን እውነታ ያሳያል።
ጋና (የቅርብ ጊዜ ፈተና): ጋና በከፍተኛ የዕዳ ጫና ምክንያት ብድር መክፈል አቁማ ነበር። ከአይኤምኤፍ ጋር ያደረገችው ስምምነት የሀገሪቱን ኢኮኖሚ ለማረጋጋት ቢረዳም፣ ዜጎቿ ግን አሁንም በከባድ የበጀት ቅነሳ ውስጥ ይገኛሉ።
3. የባለሙያዎች እይታ እና የዋጋ ግሽበት እውነታ
ለጉዳዩ ሚዛናዊ ምላሽ ለመስጠት የኢኮኖሚ ባለሙያዎች የሚሰጧቸውን ሁለት ተቃራኒ አስተያየቶች ከወቅታዊ ዳታ ጋር እንመልከት፦
የደጋፊዎች እይታ: "ይህ ብድር ኢትዮጵያ ወደ ዓለም አቀፍ የፋይናንስ ሥርዓት እንድትቀላቀል የሚያስችል ድልድይ ነው። የውጭ ምንዛሬ ተመን መስተካከሉ 'የገበያ መዛባትን' ያስቀራል፤ ይህም የውጭ ኢንቨስትመንት እንዲመጣ ያደርጋል።"
የተቺዎች እይታ: "ምርታማነት ባልጨመረበት ሁኔታ የገንዘብ ዋጋን ማርከስ የዋጋ ግሽበትን ወደ ሀገር ውስጥ ማስገባት ነው። በኢትዮጵያ የዋጋ ግሽበት (Inflation) አሁንም በከፍተኛ ሁኔታ መቀጠሉ የዚሁ ማረጋገጫ ነው።"
የቅርብ ጊዜ ዳታ፦ የኢትዮጵያ ስታቲስቲክስ አገልግሎት መረጃ እንደሚጠቁመው፣ የምግብ ዋጋ ግሽበት አሁንም አሳሳቢ ደረጃ ላይ ይገኛል። የብር ዋጋ መርከስን ተከትሎ የሚመጡት የነዳጅ እና የመሠረታዊ ሸቀጦች ዋጋ መጨመር የመግዛት አቅምን በእጅጉ እየተፈታተኑት ነው።
4. ምርታማነት እና ሰላም፦ ያልተመለሱ ጥያቄዎች
የአይኤምኤፍ ፕሮግራም ስኬታማ የሚሆነው ሀገራዊ ምርታማነት ሲጨምር ብቻ ነው።
የአቅርቦት ማነቆ: የገንዘብ ዋጋ መቀነሱ ኤክስፖርትን በጣም ያበረታታል ተብሎ ቢታሰብም፣ በሀገሪቱ ሰላም ባለመኖሩ ምክንያት አድገቶች ቢኖሩም ምርታማነት በታሰበው ያክል ሊጓዝ አልቻለም ። አቅርቦት ሳይጨምር የገንዘብ ዋጋ መቀነሱ ደግሞ የዋጋ ግሽበቱን አባብሶታል።
የዕዳ ሸክም: የሚወሰደው ብድር በምርት ላይ ካልዋለ፣ ሀገሪቱን ወደ ባሰ የዕዳ አዙሪት ውስጥ የመክተት ዕድል አለው።
ማጠቃለያ፦ ወደፊት ምን ይጠበቃል?
የ261 ሚሊዮን ዶላሩ ብድር ለኢትዮጵያ ኢኮኖሚ "የመተንፈሻ ቱቦ" ነው። ሀገሪቱን ከውጭ ክፍያ እዳ (Default) ታድጓታል። ሆኖም ዘላቂ ስኬት የሚመጣው ከብድር ባለፈ ሀገራዊ ሰላም ሲረጋገጥ፣ ሙስና ሲቀንስ እና የአገር በቀል ምርታማነት ሲጨምር ብቻ ነው። የኢትዮጵያ የወደፊት እጣ ፋንታ የሚወሰነው በዚህ መራራ የሪፎርም ጉዞ እና በማኅበራዊ መረጋጋት መካከል ያለውን ሚዛን በመጠበቅ ላይ ነው።
የዓለም አቀፍ የገንዘብ ድርጅት (አይኤምኤፍ) የሥራ አስፈፃሚ ቦርድ ለኢትዮጵያ የ261 ሚሊዮን ዶላር ተጨማሪ ብድር እንዲለቀቅ መወሰኑን በይፋ አስታውቋል። ይህ ውሳኔ በሀገር በቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያ ፕሮግራም ሥር አራተኛው የግምገማ ምዕራፍ መጠናቀቁን የሚያበስር ሲሆን፣ ኢትዮጵያ እስካሁን ከድርጅቱ ያገኘችውን ጠቅላላ የገንዘብ መጠን ወደ 2.183 ቢሊዮን ዶላር አሳድጎታል።
ሆኖም ይህ የገንዘብ መርፌ ለሀገሪቱ የረጅም ጊዜ ህመም ፈውስ ይሆን ወይስ የዕዳ አዙሪት? የሚለው ጥያቄ የሁለቱንም ወገን መከራከሪያዎች በሚዛናዊነት መመልከትን ይጠይቃል።
1. የኢኮኖሚ ንድፈ-ሐሳቦች ግብግብ
ኢትዮጵያ አሁን ያለችበት ሁኔታ በሁለት ተቃራኒ የኢኮኖሚ ንድፈ-ሐሳቦች መካከል የሚደረግ ፍልሚያ ይመስላል፦
ኒዮ-ክላሲካል ኢኮኖሚክስ (Neoclassical Economics): አይኤምኤፍ የሚመራበት ይህ ንድፈ-ሐሳብ፣ የገበያ ኃይሎች (ፍላጎትና አቅርቦት) ያለ መንግሥት ጣልቃ ገብነት ዋጋን እንዲወስኑ ያሳስባል። "የማይታየው እጅ" (The Invisible Hand) ገበያውን ያስተካክላል የሚለው ይህ አስተሳሰብ፣ የብር ዋጋ በገበያ እንዲወሰን ማድረጉን ይደግፋል።
የስትራቴጂክ ንግድ ቲዮሪ (Strategic Trade Theory): ይህ ደግሞ ታዳጊ ሀገራት የሀገር ውስጥ ኢንዱስትሪዎቻቸው እስኪጠነክሩ ድረስ መንግሥት ጥበቃና ድጋፍ ሊያደርግላቸው ይገባል ይላል። ኢትዮጵያ ከዚህ ቀደም ስትከተለው የነበረው "ልማታዊ መንግሥት" ፍልስፍና ከዚህ ይመነጫል። አሁን ላይ ሀገሪቱ ከለጋሽ ድርጅቶች ጫና የተነሳ ከዚህ ፍልስፍና ወጥታ ወደ ነፃ ገበያ መግባቷ "የመዋቅር ሽግግር ድንጋጤ" (Structural Adjustment Shock) ፈጥሮባታል።
2. የአራት ሀገራት ተሞክሮ፡ ስኬት፣ ውድቀት እና ትምህርት
አይኤምኤፍ በሌሎች ሀገራት የነበረው ሚና ሚዛናዊ በሆነ መልኩ ሲታይ ሁለት መልክ አለው፦
ደቡብ ኮሪያ (የስኬት ተምሳሌት): በ1997 የኤዥያ የፋይናንስ ቀውስ ወቅት ኮሪያ ከአይኤምኤፍ ጋር መራራ ስምምነት አድርጋ ነበር። ሀገሪቱ መዋቅራዊ ለውጦችን በብቃት በመተግበሯ እና ትኩረቷን በኤክስፖርት ላይ በማድረጓ በአጭር ጊዜ ውስጥ አገግማለች። ይሁን እንጂ ስኬቷ የመጣው በጠንካራ የሀገር ውስጥ ምርታማነት እንጂ በብድሩ ብቻ አልነበረም።
አርጀንቲና (የዕዳ አዙሪት): አርጀንቲና ከአይኤምኤፍ ጋር ከአርባ ጊዜ በላይ የብድር ስምምነት አድርጋለች። ሆኖም ፖለቲካዊ አለመረጋጋት እና ሙስና በታከለበት ሁኔታ የሚወሰድ ብድር ሀገሪቱን ለከፍተኛ የዋጋ ግሽበት (Hyperinflation) ዳርጓታል። ይህ ተሞክሮ ለኢትዮጵያ ትልቅ ማስጠንቀቂያ ነው።
ግብፅ (የመካከለኛ መንገድ): ግብፅ በቅርቡ ያደረገችው የገንዘብ ምንዛሬ ማሻሻያ የውጭ ኢንቨስትመንትን ቢያነቃቃም፣ የኑሮ ውድነቱ ግን ማኅበራዊ ቀውስ አስከትሏል። ይህ ተሞክሮ "ኢኮኖሚው ሲያገግም ሕዝቡ ሊቆስል ይችላል" የሚለውን እውነታ ያሳያል።
ጋና (የቅርብ ጊዜ ፈተና): ጋና በከፍተኛ የዕዳ ጫና ምክንያት ብድር መክፈል አቁማ ነበር። ከአይኤምኤፍ ጋር ያደረገችው ስምምነት የሀገሪቱን ኢኮኖሚ ለማረጋጋት ቢረዳም፣ ዜጎቿ ግን አሁንም በከባድ የበጀት ቅነሳ ውስጥ ይገኛሉ።
3. የባለሙያዎች እይታ እና የዋጋ ግሽበት እውነታ
ለጉዳዩ ሚዛናዊ ምላሽ ለመስጠት የኢኮኖሚ ባለሙያዎች የሚሰጧቸውን ሁለት ተቃራኒ አስተያየቶች ከወቅታዊ ዳታ ጋር እንመልከት፦
የደጋፊዎች እይታ: "ይህ ብድር ኢትዮጵያ ወደ ዓለም አቀፍ የፋይናንስ ሥርዓት እንድትቀላቀል የሚያስችል ድልድይ ነው። የውጭ ምንዛሬ ተመን መስተካከሉ 'የገበያ መዛባትን' ያስቀራል፤ ይህም የውጭ ኢንቨስትመንት እንዲመጣ ያደርጋል።"
የተቺዎች እይታ: "ምርታማነት ባልጨመረበት ሁኔታ የገንዘብ ዋጋን ማርከስ የዋጋ ግሽበትን ወደ ሀገር ውስጥ ማስገባት ነው። በኢትዮጵያ የዋጋ ግሽበት (Inflation) አሁንም በከፍተኛ ሁኔታ መቀጠሉ የዚሁ ማረጋገጫ ነው።"
የቅርብ ጊዜ ዳታ፦ የኢትዮጵያ ስታቲስቲክስ አገልግሎት መረጃ እንደሚጠቁመው፣ የምግብ ዋጋ ግሽበት አሁንም አሳሳቢ ደረጃ ላይ ይገኛል። የብር ዋጋ መርከስን ተከትሎ የሚመጡት የነዳጅ እና የመሠረታዊ ሸቀጦች ዋጋ መጨመር የመግዛት አቅምን በእጅጉ እየተፈታተኑት ነው።
4. ምርታማነት እና ሰላም፦ ያልተመለሱ ጥያቄዎች
የአይኤምኤፍ ፕሮግራም ስኬታማ የሚሆነው ሀገራዊ ምርታማነት ሲጨምር ብቻ ነው።
የአቅርቦት ማነቆ: የገንዘብ ዋጋ መቀነሱ ኤክስፖርትን በጣም ያበረታታል ተብሎ ቢታሰብም፣ በሀገሪቱ ሰላም ባለመኖሩ ምክንያት አድገቶች ቢኖሩም ምርታማነት በታሰበው ያክል ሊጓዝ አልቻለም ። አቅርቦት ሳይጨምር የገንዘብ ዋጋ መቀነሱ ደግሞ የዋጋ ግሽበቱን አባብሶታል።
የዕዳ ሸክም: የሚወሰደው ብድር በምርት ላይ ካልዋለ፣ ሀገሪቱን ወደ ባሰ የዕዳ አዙሪት ውስጥ የመክተት ዕድል አለው።
ማጠቃለያ፦ ወደፊት ምን ይጠበቃል?
የ261 ሚሊዮን ዶላሩ ብድር ለኢትዮጵያ ኢኮኖሚ "የመተንፈሻ ቱቦ" ነው። ሀገሪቱን ከውጭ ክፍያ እዳ (Default) ታድጓታል። ሆኖም ዘላቂ ስኬት የሚመጣው ከብድር ባለፈ ሀገራዊ ሰላም ሲረጋገጥ፣ ሙስና ሲቀንስ እና የአገር በቀል ምርታማነት ሲጨምር ብቻ ነው። የኢትዮጵያ የወደፊት እጣ ፋንታ የሚወሰነው በዚህ መራራ የሪፎርም ጉዞ እና በማኅበራዊ መረጋጋት መካከል ያለውን ሚዛን በመጠበቅ ላይ ነው።
7 months ago
