በኢትዮጵያ የማንነት ቀውስ ሶሺዮሎጂ፡ በባህል፣ በሃይማኖትና በዘመናዊነት መካከል የሚደረግ ትንቅንቅ

​በ21ኛው ክፍለ ዘመን በግርግርና በውጥረት ውስጥ ባለችው ዓለማችን፣ የኢትዮጵያን ማህበራዊ መዋቅር በጥልቀት ብንመረምር ሶስት ትይዩ መስመሮች—ሃይማኖት፣ ባህል እና ዘመናዊነት—በዕለት ተዕለት ህይወታችን ውስጥ ተሳስረውና ተገጣጥመው እናገኛቸዋለን።

ይህ ትስስር ግን ያለ ግጭትና ያለ ውጥረት የመጣ አይደለም። ውጥረቱ በአለባበስና በአመጋገብ ለውጥ ብቻ የሚገደብ ሳይሆን፣ የብሄራዊ ማንነታችንን እምብርት፣ የሞራል እሴቶቻችንን እና የማህበራዊ መረጋጋታችንን መሠረት የሚነቀንቅ ነው።

ይህንን ለውጥ በሶሺዮሎጂ እይታ ስንመለከተው፣ አንዲት ሀገር ወደ ፈጣን መዋቅራዊ እድገት ጎዳና ስትገባ፣ በዘላለማዊ እሴቶቿ እና በአዲሱ ዓለም አቀፋዊ ስርዓት መካከል የሚፈጠር "የሽግግር ቀውስ" (Transition Crisis) እንደሆነ እንረዳለን።

​ታዋቂው ሶሺዮሎጂስት ዊሊያም ኦግበርን "የባህል መዘግየት" (Cultural Lag) በሚለው ፅንሰ-ሃሳቡ እንደገለጸው፣ የአንድ ማህበረሰብ ቁሳዊ ባህል (ቴክኖሎጂ፣ ህንፃዎች፣ መሠረተ ልማት) በሮኬት ፍጥነት ሲራመድ፣ ቁሳዊ ያልሆነው ባህል (አስተሳሰብ፣ እምነት፣ ስነ-ምግባር) ግን አብሮ መጓዝ አይችልም።

በዛሬዋ ኢትዮጵያ ይህ ፅንሰ-ሃሳብ በግልጽ ይታያል። በእጃችን ዘመናዊ ስማርት ስልኮች ይዘናል፣ በየቤታችን ኢንተርኔት ገብቷል፣ ስለ አርቴፊሻል ኢንተለጀንስ (AI) እናወራለን። ነገር ግን ከዚህ የቴክኖሎጂ እድገት ጋር አብሮ አስተሳሰባችን፣ እርስ በርስ የመቻቻል ባህላችንና ስነ-ምግባራችን ዘምኗልን?

ኦግበርን እንደሚለው፣ በዚህ ቁሳዊ እድገትና በአስተሳሰብ ንቃት መካከል ያለው ገደል ሲሰፋ ማህበራዊ አለመረጋጋት ይፈጠራል። ዛሬ በኢትዮጵያ የምናየው የጽንፈኝነት እና የማንነት ፍለጋ ግጭቶች የዚህ ባህላዊ መዘግየት ውጤቶች ናቸው።

​ክላሲካል ሶሺዮሎጂስቱ ማክስ ዌበር ዘመናዊነትን (Modernity) ሲገልጽ "ዓለምን ከምስጢራዊነትማላቀቅ" (Disenchantment of the world) ይለዋል።

ሳይንስና ምክንያታዊነት እያደጉ ሲሄዱ የሰው ልጅ ከሃይማኖትና ከተፈጥሮ በላይ ከሆኑ እምነቶች ይልቅ በምክንያት ላይ ብቻ ተመስርቶ ይፈርዳል የሚል ትንቢት ነበረው።

ዛሬ ዘመናዊው ትውልድ ቴክኖሎጂን በመጠቀም ሃይማኖታዊ ክርክሮችን በዲጂታል መድረኮች ያጦጥፋል። እዚህ ጋር ዘመናዊነት ሃይማኖትን አላጠፋውም፤ ይልቁንም ሃይማኖት ዘመናዊነትን እንደ ተሽከርካሪ እየተጠቀመበት ነው። ይህ የሃይማኖትና የዘመናዊነት አብሮ መኖር ግን አንዳንድ ጊዜ ግጭት ይፈጥራል።

​ኤሚል ዱርካይም ስለ ሃይማኖት ሶሺዮሎጂ ሲጽፍ፣ ሃይማኖትን እንደ "ማህበራዊ ትስስር" (Social Solidarity) ምንጭ ይመለከተው ነበር። ሃይማኖት ሰዎችን በአንድ የሞራል ሰንሰለት በማሰር ማህበረሰባዊ አንድነትን ይፈጥራል። ነገር ግን በዛሬዋ ኢትዮጵያ ግሎባላይዜሽን (Globalization) የግለኝነትን (Individualism) መንፈስ ይታይበታል።

ዘመናዊነት "እኔ" ላይ ሲያተኩር፣ የኢትዮጵያ ባህልና ሃይማኖት ግን "እኛ" በሚለው የጋራ እሴት ላይ ይቆማሉ። ይህ በግለኝነትና በጋራ ማንነት መካከል የሚደረግ ትግል በቤተሰብ ውስጥ የትውልድ ክፍተትን (Generation Gap) እየፈጠረ ይገኛል።

ወጣቱ ነፃነቱን ሲፈልግ፣ ማህበረሰቡ ደግሞ የቆየውን የቡድን አንድነት እንዲጠብቅ ይወጥረዋል።

​ኢትዮጵያዊነት ልክ እንደ ወራጅ ወንዝ ነው፤ ነገር ግን ዛሬ ይህ ወንዝ አደጋ ከፊቱ ተጋርጦበታል። በአንድ በኩል ለሺህ ዓመታት የዘለቁ የቆዩ እሴቶቻችን፣ የክብር ባህሎቻችን እና አብሮነታችን አለ፤ በሌላ በኩል ደግሞ በዲጂታል መስኮት በኩል የገባው ዓለም አቀፋዊ የሸቀጥ ባህል አለ።

ሶሺዮሎጂስቱ ጆርጅ ሪትዘር "McDonaldization" እንደሚለው፣ ዓለም አቀፋዊነት ሁሉንም ባህሎች ወደ አንድ ወጥ ቅርፅ እየቀረጻቸው ነው። ወጣቱ ትውልድ ከራሱ ስርወ-መሠረት ይልቅ የውጭውን ፖፕ-ባህልና የዲጂታል ዝናን ሲያሳድድ "መነጠል" (Alienation) ይፈጠርበታል።

ይህ ክፍተት ደግሞ ወይ ወደ አክራሪ ዘመናዊነት ወይም ወደ ተዛባ የሃይማኖት ትርጉም ይገፋዋል። የራሳችንን በዓላት ረስተን ባዕድ በዓላትን ስናከብር፣ በሶሺዮሎጂ እይታ "ማንነት አልባ ህዝብ" ወደ መሆን ጉዞ ጀምረናል ማለት ነው።

​ሌላኛው ትልቅ ቀውስ በኤርቪንግ ጎፍማን "Dramaturgy" (ህይወት እንደ መድረክ) ቲዎሪ ሊገለጽ ይችላል። ዛሬ በማህበራዊ ሚዲያ በበዛበት ዓለም፣ ሰዎች ለህዝብ የሚያሳዩት ገፅታ (Front Stage) እና ትክክለኛ ማንነታቸው ተለያይቷል።

አንድ ኢትዮጵያዊ በፌስቡክ ወይም በቲክቶክ ላይ በጣም ዘመናዊና ሊበራል መስሎ ሊታይ ይችላል፤ ነገር ግን በግል ህይወቱ በጣም ወግ አጥባቂ ሊሆን ይችላል። ይህ "ድርብ ህይወት" በሰው ልጅ ስነ-ልቦና ላይ ከፍተኛ ግጭት ይፈጥራል።

ሃይማኖታዊ ጥቅሶችን በየማህበራዊ ሚዲያው እየለጠፉ በግል ህይወት ግን የሞራል ውድቀት ውስጥ መገኘት የዚህ ውጤት ነው።

​ዚግመንት ባውማን "Liquid Modernity" (ፈሳሽ ዘመናዊነት) እንደሚለው፣ በዘመናዊው ዓለም ምንም ቋሚ ነገር የለም—ሁሉም ነገር ተለዋዋጭና የማይረጋ ነው። የሰው ልጅ ግንኙነት፣ ስራ፣ እንዲያውም እምነት እንደ ድሮው ፅኑ አይደሉም። ይህ አለመረጋጋት ሰዎችን ወደ ጭንቀት ይከታቸዋል። ሁሉም ነገር አሻሚ ሲሆንባቸው ሰዎች ወደ ቀደመ ማንነታቸው ወይም ወደ ሃይማኖታቸው በከፍተኛ ሁኔታ ይጠጋሉ። ነገር ግን ይህ ጥገኝነት አንዳንድ ጊዜ ጥላቻንና አለመቻቻልን ይወልዳል።

"ማንነቴን ላጣ ነው" የሚል ፍርሃት በፖለቲካዊና ማህበራዊ መድረኮች ላይ የሚታየውን የዛሬውን አለመቻቻል ፈጥሮታል።

​ከዚህ ቀውስ ለመውጣት ዩርገን ሀበርማስ "Communicative Action" እንደሚለው፣ ምክንያታዊ ውይይት (Rational Dialogue) ያስፈልጋል።

ዘመናዊነት ማለት የውጭውን ባህል በጭፍን መኮረጅ ሳይሆን፣ የራስን ማንነት ይዞ ዓለም አቀፋዊ ዜጋ መሆን ነው። የኢትዮጵያ የነገ ጉዞ ስኬታማ የሚሆነው በእጃችን ስማርት ስልክ ይዘን፣ በጭንቅላታችን የሳይንስን አመክንዮ ጭነን፣ በልባችን ግን የቆየውን የኢትዮጵያዊነት ስነ-ምግባርና ሃይማኖታዊ ሞራል ስናስር ብቻ ነው።

​ለማጠቃለል ያህል፣ ሃይማኖት የሞራል ማዕቀፍ ይሰጠናል። ባህል የነፍሳችንን መታወቂያ ይሰጠናል። ዘመናዊነት ደግሞ ወደፊት የምንራመድበትን መንገድ ያሳየናል። ከነዚህ ከሶስቱ አንዱን ነጥለን የተሟላ ማህበረሰብ መፍጠር አንችልም። ዘመናዊነት የዕድገት መሰላላችን፣ ሃይማኖት የብርሃን መንገዳችን፣ ባህል ደግሞ የልባችን ትርታ ሊሆኑ ይገባል። የዘመናዊነት ጉልበት በክንፋችን ላይ፣ የባህል ጥልቀት ደግሞ በሥራችን (Roots) ላይ ሲሆን ብቻ ነው የነገው የኢትዮጵያ ድል የሚበሰረው።