የጥበብ ደም ማነስ፦ የ18 በመቶው እውነታ እና የኢትዮጵያ ከፍተኛ ትምህርት የህልውና አደጋ
በኢትዮጵያ ሰማይ ስር ባለፉት ሦስት አስርት ዓመታት የታየው የዩኒቨርሲቲዎች መስፋፋት በብዙዎች ዘንድ "የቁጥር አብዮት" ተብሎ ሲወደስ ቆይቷል። ከመሬት እንደሚበቅል እንጉዳይ በየክልሉ የተተከሉ ዘመናዊ ሕንፃዎች፣ በሺዎች የሚቆጠሩ ተማሪዎችን እቅፍ አድርገው ሲቀበሉ ማየት ለሀገር ተስፋ ነበር። ይሁን እንጂ፣ ሰሞኑን በትምህርት ሚኒስቴር ይፋ የተደረገው አንድ መርዶ መሰል መረጃ የዚህን አብዮት ውስጣዊ ይዘት ፍንትው አድርጎ አሳይቷል፦
የኢትዮጵያ የከፍተኛ ትምህርት መምህራን የዶክትሬት ዲግሪ (PhD) ስብጥር 18 በመቶ ብቻ ነው።
ይህ ቁጥር ተራ አኃዝ አይደለም፤ የሀገሪቱን የዕውቀት ማገር የነቀነቀ፣ ጥበብ በደረቀበት ምድር ላይ የቆምን መሆናችንን የሚያሳብቅ "የአእምሮ ደም ማነስ" ምልክት ነው። 82 በመቶው የሀገሪቱ ከፍተኛ ትምህርት የሚመራው ገና በሁለተኛ ዲግሪና በለጋ ወጣት መምህራን መሆኑ፣ የነገዋን ኢትዮጵያ የሚረከበው ትውልድ በምን ዓይነት የዕውቀት ጥራት ላይ እንዳለ ያሳስባል።
1. የቁጥሮች ቋንቋ እና የዓለም አቀፉ መድረክ መርዶ
በዓለም አቀፍ ደረጃ የከፍተኛ ትምህርት ጥራት የሚለካው በሕንጻዎች ርዝመት ወይም በተማሪዎች ብዛት ሳይሆን፣ በዩኒቨርሲቲዎች ውስጥ በሚመነጨው አዲስ ዕውቀት (Knowledge Production) ነው። የዓለም ባንክ እና የዩኔስኮ (UNESCO) ጥናቶች እንደሚያሳዩት፣ አንድ ሀገር ወደ ኢንዱስትሪ ሽግግር ለማምራትና በዓለም አቀፍ ገበያ ተወዳዳሪ ለመሆን ቢያንስ 40% እና ከዚያ በላይ የዶክትሬት ዲግሪ ያላቸው መምህራን ያስፈልጓታል።
የኢትዮጵያን 18% ከጎረቤት ሀገራት ተሞክሮ ጋር ስናነጻጽረው እውነታው ይበልጥ ልብ አንጠልጣይ ይሆናል። ለምሳሌ ኬንያ ይህንን ቁጥር ከ35% በላይ ለማድረስ ያደረገችው ጥረት በምስራቅ አፍሪካ የቴክኖሎጂ ማዕከል (Silicon Savannah) እንድትሆን አስችሏታል። ደቡብ አፍሪካ ደግሞ ቁጥሩን ወደ 50% በማስጠጋቷ አህጉራዊ የምርምር ቁንጮ ለመሆን በቅታለች። በኢትዮጵያ ግን አሁንም 82 በመቶው ትምህርት የሚሰጠው በወጣት መምህራን መሆኑ፣ ተማሪዎች ከአዲስ የምርምር ግኝቶች ይልቅ የቆዩ ንድፈ-ሀሳቦችን ብቻ እንዲቀሰሙ አድርጓቸዋል።
ይህ ሁኔታ "ዕውር ዕውርን ቢመራው ሁለቱም ጉድጓድ ይገባሉ" የሚለውን ስጋት እውን ያደርገዋል።
2. የእውቀት ነፃነት ወይስ የዲግሪ ክምችት?
ታላቁ የግሪክ ፈላስፋ ፕላቶ በ"ሪፐብሊክ" መጽሐፉ ላይ "ፈላስፋ ነገሥታት" ሀገርን መምራት እንዳለባቸው ሲሰብክ፣ እውቀት ከሥልጣን ጋር መጣመር እንዳለበት ያምን ነበር። በኢትዮጵያ ዩኒቨርሲቲዎች "እውነትን" ከመፈለግ ይልቅ "ምስክር ወረቀት" ለማተም የሚሯሯጡ ፋብሪካዎች ሲመስሉ ይስተዋላል።
ከልብ ለማስተማር የሚተጉም ተቋማትም እንዳሉ መካድ የለብንም።
ዩኒቨርሲቲዎች ተማሪውን ለነፃነትና ለፈጠራ ከማዘጋጀት ይልቅ፣ ለሥራ ቅጥር ወረፋ ሲያዝጋጁ ብዙ ጊዜ ተስተውለዋል።
ጀርመናዊው ፈላስፋ ማርቲን ሄይዴገር ስለ ቴክኖሎጂ ሲተነትን፣ ቴክኖሎጂ መሣሪያ ብቻ ሳይሆን "የመግለጫ መንገድ" ነው ይላል።
ኢትዮጵያ 1,200 መምህራንን ወደ ህንድ የቴክኖሎጂ ኢንስቲትዩቶች (IIT) ለመላክ ማቀዷ፣ ሄይዴገር እንደሚለው "የሰው ኃይል ክምችት" የመፍጠር ትልቅ ጥረት ነው። ሆኖም ሚዛናዊው ጥያቄ፦ እነዚህ መምህራን ሲመለሱ የህንድን ቴክኖሎጂ ይዘው ይመጣሉ ወይስ የኢትዮጵያን ችግር በቴክኖሎጂ የሚፈታ አእምሮ?
ለውጡ የሚመጣው በዲግሪው ብዛት ሳይሆን በዲግሪው ውስጥ ባለው የነፃነት መንፈስ ነው።
3. የሀገራት ተሞክሮ፦ የደቡብ ኮሪያ እና የህንድ ትምህርት
ኢትዮጵያ ልትማርባቸው የሚገቡ ሁለት ታላላቅ ተሞክሮዎች አሉ። አንደኛው የደቡብ ኮሪያ ተዓምር ነው። በ1960ዎቹ ኮሪያ ከኢትዮጵያ በታች የነበረች ደሃ ሀገር ነበረች። ምስጢራቸው ግን መምህራኖቻቸውን ወደ ውጭ መላክ ብቻ አልነበረም፤ የተመለሱት ምሁራን በሀገራቸው "የመንግስት ሳይንቲስት" ተብለው ትልቅ ክብርና ደመወዝ እንዲያገኙ ማድረጋቸው ነው።
ዛሬ ኮሪያ የሳምሰንግና የሃዩንዳይ ባለቤት የሆነችው በዚያ የጥራት መሠረት ላይ ነው።
በሌላ በኩል የህንድ ተሞክሮ ድብልቅ ነው። ህንድ ዛሬ የዓለም የቴክኖሎጂ ማዕከል ለመሆን የቻለችው በ IIT አማካኝነት ቢሆንም፣ በየዓመቱ በሺዎች የሚቆጠሩ ምርጥ ምሁራኖቿን ለሲሊኮን ቫሊ (USA) አሳልፋ ትሰጣለች (Brain Drain)።
ኢትዮጵያ ከህንድ ጋር የጀመረችው ስምምነት ተስፋ ሰጪ ቢሆንም፣ ምሁራኑን በሀገር ውስጥ የሚያቆይ (Retention) ሥርዓት ካልተዘረጋ ግን "ለሰው ሀገር ነፃ የሰው ኃይል ማሰልጠን" ይሆንብናል።
4. ልበ አንጠልጣዩ እውነታ፦ ለምን አይመለሱም?
ኢትዮጵያ ባለፉት 20 ዓመታት በሺዎች የሚቆጠሩ መምህራንን ወደ አውሮፓ፣ ሰሜን አሜሪካ እና እስያ ልካለች። ተመልሰው ሀገራቸውን ከማገልገል ይልቅ በሄዱበት መቅረትን የመረጡ እንዳሉ የአደባባይ ሀቅ ነው። ለምን?
የደመወዝ ማነስ፦ የአንድ የPhD መምህር የወር ደመወዝ ኑሮን ለማሸነፍ በመክበዱ
የምርምር መርገጥ፦ ለምርምር የሚመደበው በጀት ከጠቅላላ ሀገራዊ ምርት (GDP) ከ 0.5% በታች መሆኑ።
የአካዳሚክ ነፃነት፦ ዩኒቨርሲቲዎች ከፖለቲካ ተጽዕኖ ነፃ አለመሆናቸው።
5. የመፍትሔ አቅጣጫ
መንግስት አሁን የጀመረው የ1,200 መምህራን ስልጠና "የደም ልገሳ" ያህል አስፈላጊ ነው። ነገር ግን ደም የተለገሰው ሰውዬ ውስጣዊ ቁስሉ ካልታከመ ደሙ መፍሰሱ አይቀሬ ነው። ለውጡ እንዲመጣ የሚከተሉት ነጥቦች በቅንጅት መተግበር አለባቸው፦
የምሁራን ክብርና ማበረታቻ፦ የዶክትሬት ዲግሪ ያላቸው መምህራን ጥሩ የኑሮ ሁኔታ ሊመቻችላቸው ይገባል።
ከፖለቲካ ነፃ የሆነ አመራር፦ ዩኒቨርሲቲዎች ለዕውቀት ብቻ ታማኝ የሆኑ አመራሮች ያስፈልጓቸዋል።
የምርምር በጀት ማሳደግ፦ ራሳችንን ለመፍጠር ደግሞ ለምርምር የሚሆን ገንዘብ መመደብ ግዴታ ነው።
ማጠቃለያ
የ18 በመቶው እውነታ የኢትዮጵያ ከፍተኛ ትምህርት ያለበትን ከባድ ችግር ቢያሳይም፣ አሁን የተጀመሩት እንቅስቃሴዎች ግን እንደ "ለውጥ ማለዳ" ሊታዩ ይችላሉ። ኢትዮጵያ በኮንክሪት ሕንጻዎች መኩራቷን ትታ፣ በአእምሮ ግንባታ ላይ ካልተረባረበች፣ ዩኒቨርሲቲዎቻችን ወደፊት "የመቃብር ስፍራዎች" መሆናቸው አይቀሬ ነው። 1,200 መምህራን ብቻ ሳይሆኑ፣ 1,200 የነፃነት እና የፈጠራ አውድማዎች ያስፈልጉናል።
በኢትዮጵያ ሰማይ ስር ባለፉት ሦስት አስርት ዓመታት የታየው የዩኒቨርሲቲዎች መስፋፋት በብዙዎች ዘንድ "የቁጥር አብዮት" ተብሎ ሲወደስ ቆይቷል። ከመሬት እንደሚበቅል እንጉዳይ በየክልሉ የተተከሉ ዘመናዊ ሕንፃዎች፣ በሺዎች የሚቆጠሩ ተማሪዎችን እቅፍ አድርገው ሲቀበሉ ማየት ለሀገር ተስፋ ነበር። ይሁን እንጂ፣ ሰሞኑን በትምህርት ሚኒስቴር ይፋ የተደረገው አንድ መርዶ መሰል መረጃ የዚህን አብዮት ውስጣዊ ይዘት ፍንትው አድርጎ አሳይቷል፦
የኢትዮጵያ የከፍተኛ ትምህርት መምህራን የዶክትሬት ዲግሪ (PhD) ስብጥር 18 በመቶ ብቻ ነው።
ይህ ቁጥር ተራ አኃዝ አይደለም፤ የሀገሪቱን የዕውቀት ማገር የነቀነቀ፣ ጥበብ በደረቀበት ምድር ላይ የቆምን መሆናችንን የሚያሳብቅ "የአእምሮ ደም ማነስ" ምልክት ነው። 82 በመቶው የሀገሪቱ ከፍተኛ ትምህርት የሚመራው ገና በሁለተኛ ዲግሪና በለጋ ወጣት መምህራን መሆኑ፣ የነገዋን ኢትዮጵያ የሚረከበው ትውልድ በምን ዓይነት የዕውቀት ጥራት ላይ እንዳለ ያሳስባል።
1. የቁጥሮች ቋንቋ እና የዓለም አቀፉ መድረክ መርዶ
በዓለም አቀፍ ደረጃ የከፍተኛ ትምህርት ጥራት የሚለካው በሕንጻዎች ርዝመት ወይም በተማሪዎች ብዛት ሳይሆን፣ በዩኒቨርሲቲዎች ውስጥ በሚመነጨው አዲስ ዕውቀት (Knowledge Production) ነው። የዓለም ባንክ እና የዩኔስኮ (UNESCO) ጥናቶች እንደሚያሳዩት፣ አንድ ሀገር ወደ ኢንዱስትሪ ሽግግር ለማምራትና በዓለም አቀፍ ገበያ ተወዳዳሪ ለመሆን ቢያንስ 40% እና ከዚያ በላይ የዶክትሬት ዲግሪ ያላቸው መምህራን ያስፈልጓታል።
የኢትዮጵያን 18% ከጎረቤት ሀገራት ተሞክሮ ጋር ስናነጻጽረው እውነታው ይበልጥ ልብ አንጠልጣይ ይሆናል። ለምሳሌ ኬንያ ይህንን ቁጥር ከ35% በላይ ለማድረስ ያደረገችው ጥረት በምስራቅ አፍሪካ የቴክኖሎጂ ማዕከል (Silicon Savannah) እንድትሆን አስችሏታል። ደቡብ አፍሪካ ደግሞ ቁጥሩን ወደ 50% በማስጠጋቷ አህጉራዊ የምርምር ቁንጮ ለመሆን በቅታለች። በኢትዮጵያ ግን አሁንም 82 በመቶው ትምህርት የሚሰጠው በወጣት መምህራን መሆኑ፣ ተማሪዎች ከአዲስ የምርምር ግኝቶች ይልቅ የቆዩ ንድፈ-ሀሳቦችን ብቻ እንዲቀሰሙ አድርጓቸዋል።
ይህ ሁኔታ "ዕውር ዕውርን ቢመራው ሁለቱም ጉድጓድ ይገባሉ" የሚለውን ስጋት እውን ያደርገዋል።
2. የእውቀት ነፃነት ወይስ የዲግሪ ክምችት?
ታላቁ የግሪክ ፈላስፋ ፕላቶ በ"ሪፐብሊክ" መጽሐፉ ላይ "ፈላስፋ ነገሥታት" ሀገርን መምራት እንዳለባቸው ሲሰብክ፣ እውቀት ከሥልጣን ጋር መጣመር እንዳለበት ያምን ነበር። በኢትዮጵያ ዩኒቨርሲቲዎች "እውነትን" ከመፈለግ ይልቅ "ምስክር ወረቀት" ለማተም የሚሯሯጡ ፋብሪካዎች ሲመስሉ ይስተዋላል።
ከልብ ለማስተማር የሚተጉም ተቋማትም እንዳሉ መካድ የለብንም።
ዩኒቨርሲቲዎች ተማሪውን ለነፃነትና ለፈጠራ ከማዘጋጀት ይልቅ፣ ለሥራ ቅጥር ወረፋ ሲያዝጋጁ ብዙ ጊዜ ተስተውለዋል።
ጀርመናዊው ፈላስፋ ማርቲን ሄይዴገር ስለ ቴክኖሎጂ ሲተነትን፣ ቴክኖሎጂ መሣሪያ ብቻ ሳይሆን "የመግለጫ መንገድ" ነው ይላል።
ኢትዮጵያ 1,200 መምህራንን ወደ ህንድ የቴክኖሎጂ ኢንስቲትዩቶች (IIT) ለመላክ ማቀዷ፣ ሄይዴገር እንደሚለው "የሰው ኃይል ክምችት" የመፍጠር ትልቅ ጥረት ነው። ሆኖም ሚዛናዊው ጥያቄ፦ እነዚህ መምህራን ሲመለሱ የህንድን ቴክኖሎጂ ይዘው ይመጣሉ ወይስ የኢትዮጵያን ችግር በቴክኖሎጂ የሚፈታ አእምሮ?
ለውጡ የሚመጣው በዲግሪው ብዛት ሳይሆን በዲግሪው ውስጥ ባለው የነፃነት መንፈስ ነው።
3. የሀገራት ተሞክሮ፦ የደቡብ ኮሪያ እና የህንድ ትምህርት
ኢትዮጵያ ልትማርባቸው የሚገቡ ሁለት ታላላቅ ተሞክሮዎች አሉ። አንደኛው የደቡብ ኮሪያ ተዓምር ነው። በ1960ዎቹ ኮሪያ ከኢትዮጵያ በታች የነበረች ደሃ ሀገር ነበረች። ምስጢራቸው ግን መምህራኖቻቸውን ወደ ውጭ መላክ ብቻ አልነበረም፤ የተመለሱት ምሁራን በሀገራቸው "የመንግስት ሳይንቲስት" ተብለው ትልቅ ክብርና ደመወዝ እንዲያገኙ ማድረጋቸው ነው።
ዛሬ ኮሪያ የሳምሰንግና የሃዩንዳይ ባለቤት የሆነችው በዚያ የጥራት መሠረት ላይ ነው።
በሌላ በኩል የህንድ ተሞክሮ ድብልቅ ነው። ህንድ ዛሬ የዓለም የቴክኖሎጂ ማዕከል ለመሆን የቻለችው በ IIT አማካኝነት ቢሆንም፣ በየዓመቱ በሺዎች የሚቆጠሩ ምርጥ ምሁራኖቿን ለሲሊኮን ቫሊ (USA) አሳልፋ ትሰጣለች (Brain Drain)።
ኢትዮጵያ ከህንድ ጋር የጀመረችው ስምምነት ተስፋ ሰጪ ቢሆንም፣ ምሁራኑን በሀገር ውስጥ የሚያቆይ (Retention) ሥርዓት ካልተዘረጋ ግን "ለሰው ሀገር ነፃ የሰው ኃይል ማሰልጠን" ይሆንብናል።
4. ልበ አንጠልጣዩ እውነታ፦ ለምን አይመለሱም?
ኢትዮጵያ ባለፉት 20 ዓመታት በሺዎች የሚቆጠሩ መምህራንን ወደ አውሮፓ፣ ሰሜን አሜሪካ እና እስያ ልካለች። ተመልሰው ሀገራቸውን ከማገልገል ይልቅ በሄዱበት መቅረትን የመረጡ እንዳሉ የአደባባይ ሀቅ ነው። ለምን?
የደመወዝ ማነስ፦ የአንድ የPhD መምህር የወር ደመወዝ ኑሮን ለማሸነፍ በመክበዱ
የምርምር መርገጥ፦ ለምርምር የሚመደበው በጀት ከጠቅላላ ሀገራዊ ምርት (GDP) ከ 0.5% በታች መሆኑ።
የአካዳሚክ ነፃነት፦ ዩኒቨርሲቲዎች ከፖለቲካ ተጽዕኖ ነፃ አለመሆናቸው።
5. የመፍትሔ አቅጣጫ
መንግስት አሁን የጀመረው የ1,200 መምህራን ስልጠና "የደም ልገሳ" ያህል አስፈላጊ ነው። ነገር ግን ደም የተለገሰው ሰውዬ ውስጣዊ ቁስሉ ካልታከመ ደሙ መፍሰሱ አይቀሬ ነው። ለውጡ እንዲመጣ የሚከተሉት ነጥቦች በቅንጅት መተግበር አለባቸው፦
የምሁራን ክብርና ማበረታቻ፦ የዶክትሬት ዲግሪ ያላቸው መምህራን ጥሩ የኑሮ ሁኔታ ሊመቻችላቸው ይገባል።
ከፖለቲካ ነፃ የሆነ አመራር፦ ዩኒቨርሲቲዎች ለዕውቀት ብቻ ታማኝ የሆኑ አመራሮች ያስፈልጓቸዋል።
የምርምር በጀት ማሳደግ፦ ራሳችንን ለመፍጠር ደግሞ ለምርምር የሚሆን ገንዘብ መመደብ ግዴታ ነው።
ማጠቃለያ
የ18 በመቶው እውነታ የኢትዮጵያ ከፍተኛ ትምህርት ያለበትን ከባድ ችግር ቢያሳይም፣ አሁን የተጀመሩት እንቅስቃሴዎች ግን እንደ "ለውጥ ማለዳ" ሊታዩ ይችላሉ። ኢትዮጵያ በኮንክሪት ሕንጻዎች መኩራቷን ትታ፣ በአእምሮ ግንባታ ላይ ካልተረባረበች፣ ዩኒቨርሲቲዎቻችን ወደፊት "የመቃብር ስፍራዎች" መሆናቸው አይቀሬ ነው። 1,200 መምህራን ብቻ ሳይሆኑ፣ 1,200 የነፃነት እና የፈጠራ አውድማዎች ያስፈልጉናል።
8 months ago
