(ዘ-ሐበሻ ዜና ዳሰሳ) የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ እና የዓለም አቀፍ የፋይናንስ ኮርፖሬሽን (IFC) በሀገሪቱ የመኖሪያ ቤት ፋይናንስ ስትራቴጂ ላይ ትልቅ ለውጥ ያመጣል የተባለለትን እና 100 ቢሊዮን ብር ካፒታል (ከአይኤፍሲ የሚገኝ 200 ሚሊዮን ዶላር የመነሻ ፈንድን ጨምሮ) ያለው የመጀመርያውን የሞርጌጅ ሪፋይናንስ ኩባንያ ለማቋቋም የሚያስችል ስምምነት ተፈራርመዋል። መንግስት ይህንን እርምጃ 1.5 ሚሊዮን ተመጣጣኝ ዋጋ ያላቸው ቤቶችን ለመገንባት እና ለግል አበዳሪዎች የረጅም ጊዜ የፋይናንስ አቅርቦት (liquidity) ለመፍጠር የሚያስችል ታሪካዊ ክስተት አድርጎ ቢያቀርበውም፣ ቢሊዮኖችን ወደ ተቋሙ ማፍሰስ ብቻውን ስር የሰደደውን የኢትዮጵያ የቤት አቅርቦት ችግር የሚፈታ አስማት ሊሆን አይችልም።
የሀገሪቱን የመኖሪያ ቤት እጥረት እንደ ካፒታል አቅርቦት ችግር ብቻ አድርጎ መመልከት የበሽታውን ትክክለኛ መንስኤ ካለማወቅ የሚመነጭ የፖሊሲ ስህተት ነው። ላለፉት ሁለት አስርት ዓመታት መንግስት በመራቸው የጋራ መኖሪያ ቤት (ኮንዶሚኒየም) ፕሮግራሞች ከፍተኛ ህዝባዊ ሀብት ቢፈስም፣ አቅርቦቱ በየዓመቱ 4 በመቶ ከሚያድገው የከተሞች የህዝብ ቁጥር ጋር ሊመጣጠን ባለመቻሉ የቤት ባለቤት መሆን ለብዙሃኑ ሰራተኛ መደብ የማይደረስ ህልም ሆኖ ቀጥሏል። የዚህ ችግር ምንጭ የገንዘብ እጥረት ሳይሆን፣ የተቋማት ድክመት እና የማይፈጸሙ ፖለቲካዊ ቃል ኪዳኖች ናቸው። ለምሳሌ ያህል በሰኔ 2021 ከንቲባ አዳነች አቤቤ በአዲስ አበባ 500 ሺህ ተመጣጣኝ ቤቶችን ለመገንባት ከአንድ የደቡብ አፍሪካ ኩባንያ ጋር ተፈራርመው፣ በመጀመሪያው ዓመት ብቻ 100 ሺህ ቤቶች እንደሚገነቡ ቃል ቢገቡም፤ ፕሮጀክቱ ያለምንም ተጨባጭ ውጤት በአየር ላይ ቀርቶ የህዝብን አመኔታ ሸርሽሯል።
የፋይናንስ ማሻሻያዎቹ እና የግል አጋርነቶች በተደጋጋሚ የሚከሽፉት፣ ግትር እና ሙስና በነገሰበት የገበያ ስርዓት ውስጥ ገንዘብ ብቻውን ቤት ሊሰራ ስለማይችል ነው። የመንግስት ሞኖፖሊ የሆነው፣ አዝጋሚ እና ግልጽነት የጎደለው የመሬት ሊዝ አስተዳደር እውነተኛ አልሚዎችን በማግለል የመሬት ዋጋን ያንራል። በመሆኑም አብዛኛዎቹ የግንባታ ኩባንያዎች ለሀብታሞች እና ለዳያስፖራው ወደሚያተኩሩ የቅንጦት ፎቆች እንዲያመሩ አስገዳጅ ሆኖባቸዋል። በተጨማሪም የውጭ ምንዛሬ እጥረቱ፣ የብረት እና ሲሚንቶን ጨምሮ የኮንስትራክሽን ግብዓቶች በሀገር ውስጥ በበቂ ሁኔታ አለመመረት፣ እንዲሁም በመሬት አስተዳደር ውስጥ የተንሰራፋው ሙስና እና ህገወጥ የመሬት ወረራ የችግሩ ዋነኛ ማነቆዎች ናቸው። በዚህ በታመመ እና የግንባታ እቃዎች እጥረት ባለበት ገበያ ውስጥ 100 ቢሊዮን ብር ማፍሰስ፣ የቤት አቅርቦትን ከማሳደግ ይልቅ የንብረት ዋጋን በከፍተኛ ሁኔታ በማናር የዋጋ ንረትን የሚያባብስ አደገኛ እርምጃ ሊሆን ይችላል።
ስለሆነም የብሔራዊ ባንክ እና የአይኤፍሲ አዲሱ የሞርጌጅ ተቋም ከፍተኛ ገቢ ያላቸውን ጥቂት ተበዳሪዎች ብቻ የሚያገለግል የፋይናንስ መሳሪያ ሆኖ እንዳይቀር፣ መንግስት ከፋይናንስ ማሻሻያው ጎን ለጎን መዋቅራዊ የፖሊሲ ለውጦችን ሊያደርግ ይገባል። የመሬት አስተዳደሩን ነጻ እና ግልጽ ማድረግ፣ ከውጭ የሚገቡ የኮንስትራክሽን እቃዎች ጥገኝነትን ለመቀነስ የሀገር ውስጥ አምራቾችን በተለያዩ ማበረታቻዎች መደገፍ፣ እንዲሁም የቤት ገዢዎችን ከህገወጥ አልሚዎች ማጭበርበር የሚታደጉ ጥብቅ የህግ ማዕቀፎችን (እንደ ኤስክሮው አካውንት ያሉ) ተግባራዊ ማድረግ የግድ ይላል። የፋይናንስ መስመሮችን ከመክፈት ባሻገር የመሬት አቅርቦት ማነቆዎችን፣ የግብዓት እጥረትን እና የተንሰራፋውን ቢሮክራሲያዊ ሙስና መንቀል ካልተቻለ፣ ምንም ያህል ካፒታል ቢፈስ በኢትዮጵያ የቤት ዋጋን ተመጣጣኝ ማድረግ የማይቻል ህልም ሆኖ ይቀጥላል።
የሀገሪቱን የመኖሪያ ቤት እጥረት እንደ ካፒታል አቅርቦት ችግር ብቻ አድርጎ መመልከት የበሽታውን ትክክለኛ መንስኤ ካለማወቅ የሚመነጭ የፖሊሲ ስህተት ነው። ላለፉት ሁለት አስርት ዓመታት መንግስት በመራቸው የጋራ መኖሪያ ቤት (ኮንዶሚኒየም) ፕሮግራሞች ከፍተኛ ህዝባዊ ሀብት ቢፈስም፣ አቅርቦቱ በየዓመቱ 4 በመቶ ከሚያድገው የከተሞች የህዝብ ቁጥር ጋር ሊመጣጠን ባለመቻሉ የቤት ባለቤት መሆን ለብዙሃኑ ሰራተኛ መደብ የማይደረስ ህልም ሆኖ ቀጥሏል። የዚህ ችግር ምንጭ የገንዘብ እጥረት ሳይሆን፣ የተቋማት ድክመት እና የማይፈጸሙ ፖለቲካዊ ቃል ኪዳኖች ናቸው። ለምሳሌ ያህል በሰኔ 2021 ከንቲባ አዳነች አቤቤ በአዲስ አበባ 500 ሺህ ተመጣጣኝ ቤቶችን ለመገንባት ከአንድ የደቡብ አፍሪካ ኩባንያ ጋር ተፈራርመው፣ በመጀመሪያው ዓመት ብቻ 100 ሺህ ቤቶች እንደሚገነቡ ቃል ቢገቡም፤ ፕሮጀክቱ ያለምንም ተጨባጭ ውጤት በአየር ላይ ቀርቶ የህዝብን አመኔታ ሸርሽሯል።
የፋይናንስ ማሻሻያዎቹ እና የግል አጋርነቶች በተደጋጋሚ የሚከሽፉት፣ ግትር እና ሙስና በነገሰበት የገበያ ስርዓት ውስጥ ገንዘብ ብቻውን ቤት ሊሰራ ስለማይችል ነው። የመንግስት ሞኖፖሊ የሆነው፣ አዝጋሚ እና ግልጽነት የጎደለው የመሬት ሊዝ አስተዳደር እውነተኛ አልሚዎችን በማግለል የመሬት ዋጋን ያንራል። በመሆኑም አብዛኛዎቹ የግንባታ ኩባንያዎች ለሀብታሞች እና ለዳያስፖራው ወደሚያተኩሩ የቅንጦት ፎቆች እንዲያመሩ አስገዳጅ ሆኖባቸዋል። በተጨማሪም የውጭ ምንዛሬ እጥረቱ፣ የብረት እና ሲሚንቶን ጨምሮ የኮንስትራክሽን ግብዓቶች በሀገር ውስጥ በበቂ ሁኔታ አለመመረት፣ እንዲሁም በመሬት አስተዳደር ውስጥ የተንሰራፋው ሙስና እና ህገወጥ የመሬት ወረራ የችግሩ ዋነኛ ማነቆዎች ናቸው። በዚህ በታመመ እና የግንባታ እቃዎች እጥረት ባለበት ገበያ ውስጥ 100 ቢሊዮን ብር ማፍሰስ፣ የቤት አቅርቦትን ከማሳደግ ይልቅ የንብረት ዋጋን በከፍተኛ ሁኔታ በማናር የዋጋ ንረትን የሚያባብስ አደገኛ እርምጃ ሊሆን ይችላል።
ስለሆነም የብሔራዊ ባንክ እና የአይኤፍሲ አዲሱ የሞርጌጅ ተቋም ከፍተኛ ገቢ ያላቸውን ጥቂት ተበዳሪዎች ብቻ የሚያገለግል የፋይናንስ መሳሪያ ሆኖ እንዳይቀር፣ መንግስት ከፋይናንስ ማሻሻያው ጎን ለጎን መዋቅራዊ የፖሊሲ ለውጦችን ሊያደርግ ይገባል። የመሬት አስተዳደሩን ነጻ እና ግልጽ ማድረግ፣ ከውጭ የሚገቡ የኮንስትራክሽን እቃዎች ጥገኝነትን ለመቀነስ የሀገር ውስጥ አምራቾችን በተለያዩ ማበረታቻዎች መደገፍ፣ እንዲሁም የቤት ገዢዎችን ከህገወጥ አልሚዎች ማጭበርበር የሚታደጉ ጥብቅ የህግ ማዕቀፎችን (እንደ ኤስክሮው አካውንት ያሉ) ተግባራዊ ማድረግ የግድ ይላል። የፋይናንስ መስመሮችን ከመክፈት ባሻገር የመሬት አቅርቦት ማነቆዎችን፣ የግብዓት እጥረትን እና የተንሰራፋውን ቢሮክራሲያዊ ሙስና መንቀል ካልተቻለ፣ ምንም ያህል ካፒታል ቢፈስ በኢትዮጵያ የቤት ዋጋን ተመጣጣኝ ማድረግ የማይቻል ህልም ሆኖ ይቀጥላል።
1 month ago
