የኪስ ፍቅርና የሰውነት ክብር፡ በኤፍሬም ታምሩ "መልካም ውለታ" ግጥም ውስጥ የተደበቁ ህይወታዊ ፍልስፍናዎች
የኪነ-ጥበብ ስራዎች የሰውን ልጅ ስነ-ልቦናዊ ውቅር፣ ማህበራዊ ትስስር እና የህልውና ትግል እንደ መስታወት አንፀባርቀው ያሳዩናል። የድምፃዊ ኤፍሬም ታምሩ "መልካም ውለታ" ግጥም ደግሞ ከዜማው ባሻገር፣ በውስጡ የያዘው መልእክት እጅግ ጥልቅና መራራ የሆነውን የሰውን ልጅ ባህሪ ይተነትናል።
ይህ ግጥም በስነ-ልቦና ባለሙያዎች "Social Exchange Theory" (የማህበራዊ ልውውጥ ንድፈ-ሀሳብ)፣ በፈላስፎች "Existentialism" (ህልውናዊነት) እና በደራሲያን አይን ደግሞ እንደ "ሰውኛ ድራማ" ሊታይ ይችላል።
1. የስነ-ልቦና እይታ፡ "ኪስህ ነው የቅርብ ወዳጅህ"
የስነ-ልቦና ምሁራን እንደሚሉት፣ የሰው ልጅ ግንኙነት በአብዛኛው በምላሽ ላይ የተመሰረተ ነው። ግጥሙ "ከሌለህ ማን አለ ደጅህ፣ ኪስህ ነው የቅርብ ወዳጅህ" ሲል፣ ሰዎች በችግር ጊዜ የሚሰጡትን ምላሽ በግልጽ ያስቀምጣል።
ተያያዥነትና ጥቅም (Attachment Theory): ብዙ ጊዜ ሰዎች ወደ አንድ ሰው የሚጠጉት ያ ሰው የሚሰጠው ስነ-ልቦናዊ ወይም ቁሳዊ ጥቅም እስካለ ድረስ ነው። ኪስ ሲጎድል፣ የማህበራዊ ድጋፍ ሰንሰለት (Social Support Network) ሲበጠስ እናያለን። ይህ "Reciprocal Altruism" (ምላሽ የሚጠበቅበት ደግነት) ይባላል።
የውርደት ስነ-ልቦና: ግጥሙ "ሆድህን እንዳታስብሰው" ይላል። በስነ-ልቦና፣ እርዳታ መጠየቅ (vulnerability) ለአንዳንድ ሰዎች እንደ ውርደት ሊቆጠር ይችላል። ሰው በገንዘብ አቅሙ ሲዳከም፣ በራስ የመተማመን መንፈሱ (Self-esteem) አብሮ ይወርዳል። ኤፍሬም "አትሂድ ከሰው" ሲል፣ ካለህበት የጭንቀት ስሜት በላይ የሰው ፊት የሚሰጠው ቁስል ከባድ መሆኑን ያስገነዝባል።
2. የፈላስፎች እይታ፡ "ሰው በሰውነቱ"
ፈላስፎች ይህንን ግጥም በሁለት መነፅር ያዩታል። በአንድ በኩል ኒኮሎ ማኪያቬሊ "ሰዎች ሰላም በሆነ ጊዜ ያንተ ናቸው፣ ችግር ሲመጣ ግን ፊታቸውን ያዞራሉ" የሚለውን አስተሳሰቡን ሲያጸናበት፣ በሌላ በኩል ደግሞ ሶቅራጥስና ካንት የሰውን ልጅ ክብር (Dignity) ያነሳሉ።
የማኪያቬሊ እውነታ: "መልካም ውለታ" ብትውልም እንኳ፣ የሰው ልጅ ምስጋና ቢስ የመሆን ዝንባሌ እንዳለው ይነግረናል። የሰው ልጅ ፍቅር ለሰውየው ሳይሆን ለሰውየው "ሀብት" መሆኑን ፍልስፍናው ይሞግታል።
የኢማኑኤል ካንት "ሰውነት": ግጥሙ በመጨረሻው መስመር ላይ "ቢለይም ሚዛን ክብደቱ፣ ሰው ነው ሰው በሰውነቱ" ይላል። ይህ ትልቅ የፍልስፍና ድምዳሜ ነው። ካንት እንደሚለው የሰው ልጅ "ግብ" (End) እንጂ "መገልገያ" (Means) አይደለም። ገንዘብ ቢኖረውም ባይኖረውም፣ የሰው ልጅ ሰብአዊ ክብሩ ሊጠበቅ ይገባዋል።
3. የደራሲያን አይን፡ መራራው ትረካ
ደራሲያን በህይወት ድራማ ውስጥ የሰውን ባህሪ ሲስሉ፣ ብዙውን ጊዜ ጀግናው (Protagonist) ሁሉንም አጥቶ ብቻውን ሲቀር ያሳዩናል። ይህ ግጥም ልክ እንደ ዊሊያም ሼክስፒር "King Lear" ወይም እንደ ዶስቶየቭስኪ ገጸ-ባህሪያት በድህነትና በብቸኝነት መካከል ያለውን ትግል ይተርካል።
አጭር ታሪክ፡ የክብሮም እና የጥላው ትዝታ
ክብሮም በአካባቢው ለጋስነቱ የታወቀ ሰው ነበር። ቤቱ ሁልጊዜ በእንግዳ ይሞላል። ለሰው ብሎ ደጅ ይቆማል፣ ለሰው ብሎ ኪሱን ያደክማል። ሆኖም አንድ ቀን በንግድ ስራው ኪሳራ ገጠመው። ትናንት በቤቱ የሚበሉና የሚጠጡ ወዳጆቹ፣ ዛሬ መንገድ ላይ ሲያዩት ሰላምታ ለመንፈግ "ስልክ እያወሩ" ያልፉታል። ክብሮም ያኔ የኤፍሬምን ግጥም አስታወሰ፡ "ኪስህ ነው የቅርብ ወዳጅህ"። ይህ ታሪክ የሚያሳየው የሰውን ልጅ ጊዜያዊ ታማኝነትና የገንዘብን ሀይል ነው።
4. አስተማሪ ትንተና፡ "አንተነትህን አትርሳ"
ግጥሙ ተስፋ አስቆራጭ ብቻ አይደለም፤ ይልቁንም ጠንካራ የህይወት መርህን ያስተምራል።
ጽናት (Resilience): "በሀሳብ ገላህ ቢከሳ፣ አንተነትህን አትርሳ" የሚለው መስመር እጅግ ወሳኝ ነው። ሰውነትህ በኪስህ ባዶነት አይለካም። ድህነት ጊዜያዊ ሁኔታ እንጂ ማንነት አይደለም።
ክብርን መጠበቅ: ለሰው ምፅዋት ከመገዛት ይልቅ፣ በራስ መቆምንና በችግር ጊዜ እንኳ ቢሆን "ሰውነትን" አለመሸጥን ይሰብካል።
የእውነታው ግንዛቤ: ህይወት ሁልጊዜ ደግ አይደለችም። መልካም ስለዋልክ ብቻ መልካም ይመለስልሃል ማለት እንዳልሆነ፣ ይልቁንም ለከፋው ቀን ራስህን በስነ-ልቦና ማዘጋጀት እንዳለብህ ያስገነዝባል።
ማጠቃለያ
የኤፍሬም ታምሩ "መልካም ውለታ" የሰው ልጅን ውስብስብ ባህሪ፣ የሀብትንና የደግነትን ዋጋ፣ እንዲሁም የብቸኝነትን መራራነት በሚገባ የፈተሸ ስራ ነው። ግጥሙ የሚነግረን ታላቅ እውነት ቢኖር፡ "ዓለም በኪስህ ብዛት ብትለካህም፣ አንተ ግን ራስህን በሰውነትህ ሚዛን ለካ" የሚል ነው።
ሰው በሰውነቱ ክቡር ነው። ነገር ግን ያ ክብር በሰዎች ዘንድ እንዲታወቅ ኪስ መሞላት ያለበት መሆኑ፣ የዘመናችን ትልቁ ስነ-ልቦናዊና ማህበራዊ ቀውስ ነው።
የኪነ-ጥበብ ስራዎች የሰውን ልጅ ስነ-ልቦናዊ ውቅር፣ ማህበራዊ ትስስር እና የህልውና ትግል እንደ መስታወት አንፀባርቀው ያሳዩናል። የድምፃዊ ኤፍሬም ታምሩ "መልካም ውለታ" ግጥም ደግሞ ከዜማው ባሻገር፣ በውስጡ የያዘው መልእክት እጅግ ጥልቅና መራራ የሆነውን የሰውን ልጅ ባህሪ ይተነትናል።
ይህ ግጥም በስነ-ልቦና ባለሙያዎች "Social Exchange Theory" (የማህበራዊ ልውውጥ ንድፈ-ሀሳብ)፣ በፈላስፎች "Existentialism" (ህልውናዊነት) እና በደራሲያን አይን ደግሞ እንደ "ሰውኛ ድራማ" ሊታይ ይችላል።
1. የስነ-ልቦና እይታ፡ "ኪስህ ነው የቅርብ ወዳጅህ"
የስነ-ልቦና ምሁራን እንደሚሉት፣ የሰው ልጅ ግንኙነት በአብዛኛው በምላሽ ላይ የተመሰረተ ነው። ግጥሙ "ከሌለህ ማን አለ ደጅህ፣ ኪስህ ነው የቅርብ ወዳጅህ" ሲል፣ ሰዎች በችግር ጊዜ የሚሰጡትን ምላሽ በግልጽ ያስቀምጣል።
ተያያዥነትና ጥቅም (Attachment Theory): ብዙ ጊዜ ሰዎች ወደ አንድ ሰው የሚጠጉት ያ ሰው የሚሰጠው ስነ-ልቦናዊ ወይም ቁሳዊ ጥቅም እስካለ ድረስ ነው። ኪስ ሲጎድል፣ የማህበራዊ ድጋፍ ሰንሰለት (Social Support Network) ሲበጠስ እናያለን። ይህ "Reciprocal Altruism" (ምላሽ የሚጠበቅበት ደግነት) ይባላል።
የውርደት ስነ-ልቦና: ግጥሙ "ሆድህን እንዳታስብሰው" ይላል። በስነ-ልቦና፣ እርዳታ መጠየቅ (vulnerability) ለአንዳንድ ሰዎች እንደ ውርደት ሊቆጠር ይችላል። ሰው በገንዘብ አቅሙ ሲዳከም፣ በራስ የመተማመን መንፈሱ (Self-esteem) አብሮ ይወርዳል። ኤፍሬም "አትሂድ ከሰው" ሲል፣ ካለህበት የጭንቀት ስሜት በላይ የሰው ፊት የሚሰጠው ቁስል ከባድ መሆኑን ያስገነዝባል።
2. የፈላስፎች እይታ፡ "ሰው በሰውነቱ"
ፈላስፎች ይህንን ግጥም በሁለት መነፅር ያዩታል። በአንድ በኩል ኒኮሎ ማኪያቬሊ "ሰዎች ሰላም በሆነ ጊዜ ያንተ ናቸው፣ ችግር ሲመጣ ግን ፊታቸውን ያዞራሉ" የሚለውን አስተሳሰቡን ሲያጸናበት፣ በሌላ በኩል ደግሞ ሶቅራጥስና ካንት የሰውን ልጅ ክብር (Dignity) ያነሳሉ።
የማኪያቬሊ እውነታ: "መልካም ውለታ" ብትውልም እንኳ፣ የሰው ልጅ ምስጋና ቢስ የመሆን ዝንባሌ እንዳለው ይነግረናል። የሰው ልጅ ፍቅር ለሰውየው ሳይሆን ለሰውየው "ሀብት" መሆኑን ፍልስፍናው ይሞግታል።
የኢማኑኤል ካንት "ሰውነት": ግጥሙ በመጨረሻው መስመር ላይ "ቢለይም ሚዛን ክብደቱ፣ ሰው ነው ሰው በሰውነቱ" ይላል። ይህ ትልቅ የፍልስፍና ድምዳሜ ነው። ካንት እንደሚለው የሰው ልጅ "ግብ" (End) እንጂ "መገልገያ" (Means) አይደለም። ገንዘብ ቢኖረውም ባይኖረውም፣ የሰው ልጅ ሰብአዊ ክብሩ ሊጠበቅ ይገባዋል።
3. የደራሲያን አይን፡ መራራው ትረካ
ደራሲያን በህይወት ድራማ ውስጥ የሰውን ባህሪ ሲስሉ፣ ብዙውን ጊዜ ጀግናው (Protagonist) ሁሉንም አጥቶ ብቻውን ሲቀር ያሳዩናል። ይህ ግጥም ልክ እንደ ዊሊያም ሼክስፒር "King Lear" ወይም እንደ ዶስቶየቭስኪ ገጸ-ባህሪያት በድህነትና በብቸኝነት መካከል ያለውን ትግል ይተርካል።
አጭር ታሪክ፡ የክብሮም እና የጥላው ትዝታ
ክብሮም በአካባቢው ለጋስነቱ የታወቀ ሰው ነበር። ቤቱ ሁልጊዜ በእንግዳ ይሞላል። ለሰው ብሎ ደጅ ይቆማል፣ ለሰው ብሎ ኪሱን ያደክማል። ሆኖም አንድ ቀን በንግድ ስራው ኪሳራ ገጠመው። ትናንት በቤቱ የሚበሉና የሚጠጡ ወዳጆቹ፣ ዛሬ መንገድ ላይ ሲያዩት ሰላምታ ለመንፈግ "ስልክ እያወሩ" ያልፉታል። ክብሮም ያኔ የኤፍሬምን ግጥም አስታወሰ፡ "ኪስህ ነው የቅርብ ወዳጅህ"። ይህ ታሪክ የሚያሳየው የሰውን ልጅ ጊዜያዊ ታማኝነትና የገንዘብን ሀይል ነው።
4. አስተማሪ ትንተና፡ "አንተነትህን አትርሳ"
ግጥሙ ተስፋ አስቆራጭ ብቻ አይደለም፤ ይልቁንም ጠንካራ የህይወት መርህን ያስተምራል።
ጽናት (Resilience): "በሀሳብ ገላህ ቢከሳ፣ አንተነትህን አትርሳ" የሚለው መስመር እጅግ ወሳኝ ነው። ሰውነትህ በኪስህ ባዶነት አይለካም። ድህነት ጊዜያዊ ሁኔታ እንጂ ማንነት አይደለም።
ክብርን መጠበቅ: ለሰው ምፅዋት ከመገዛት ይልቅ፣ በራስ መቆምንና በችግር ጊዜ እንኳ ቢሆን "ሰውነትን" አለመሸጥን ይሰብካል።
የእውነታው ግንዛቤ: ህይወት ሁልጊዜ ደግ አይደለችም። መልካም ስለዋልክ ብቻ መልካም ይመለስልሃል ማለት እንዳልሆነ፣ ይልቁንም ለከፋው ቀን ራስህን በስነ-ልቦና ማዘጋጀት እንዳለብህ ያስገነዝባል።
ማጠቃለያ
የኤፍሬም ታምሩ "መልካም ውለታ" የሰው ልጅን ውስብስብ ባህሪ፣ የሀብትንና የደግነትን ዋጋ፣ እንዲሁም የብቸኝነትን መራራነት በሚገባ የፈተሸ ስራ ነው። ግጥሙ የሚነግረን ታላቅ እውነት ቢኖር፡ "ዓለም በኪስህ ብዛት ብትለካህም፣ አንተ ግን ራስህን በሰውነትህ ሚዛን ለካ" የሚል ነው።
ሰው በሰውነቱ ክቡር ነው። ነገር ግን ያ ክብር በሰዎች ዘንድ እንዲታወቅ ኪስ መሞላት ያለበት መሆኑ፣ የዘመናችን ትልቁ ስነ-ልቦናዊና ማህበራዊ ቀውስ ነው።
8 months ago
