ወጣቶች ላይ እየጨመረ የመጣው ካንሰር

ጤናማ የአኗኗር ዘይቤን መከተል፣ የሕክምና መረጃዎችን እና ስታቲስቲክስን በጥንቃቄ መከታተል፣ እንዲሁም የባህሪ ለውጥ ማድረግ እንደ ካንሰር ያሉ ከባድ በሽታዎችን የመጋለጥ እድልን ለመቀነስ ወሳኝ ናቸው።
የቀድሞ የሕፃናት ሐኪም ባለቤቴ ፋሪዳ “በወጣቶች ላይ የአንጀትና የሌሎች የጨጓራና ትራክት ካንሰሮች ለምን እየጨመሩ ነው?” የሚል አሳሳቢ የሕክምና ጽሑፍ ልካልኝ ነበር።
ግልጽ የሆነው የመጀመሪያ ጥያቄ “ለምን?” የሚለው ነው። ምክንያቱም አብዛኛዎቹ የካንሰር ዓይነቶች ከ60 ዓመት በላይ በሆኑ ሰዎች ላይ የሚታዩ ናቸው። በብሔራዊ የጤና ተቋማት (National Institutes of Health) መሠረት በአሁኑ ጊዜ ከ100 ሰዎች መካከል አንዱ በካንሰር ይታመማል። በ2025 በአሜሪካ ውስጥ 18.6 ሚሊዮን የሚሆኑ ሰዎች የካንሰር ታሪክ ይዘው እየኖሩ ነው።

ባለቤቴ የላከችልኝ የኤም.ኤን.ቲ. ማጠቃለያ የሚከተለው ነው፦

“እድሜ እየጨመረ መሄድ ለሁሉም የካንሰር ዓይነቶች ትልቁ አደጋ መንስኤ ሲሆን፣ አብዛኛዎቹ ጉዳዮች ከ60 ዓመት በላይ በሆኑ ሰዎች ላይ ይታወቃሉ።
ይሁን እንጂ ከ50 ዓመት በታች በሆኑ ሰዎች ላይ የምግብ መፈጨት ሥርዓት ካንሰሮች ወይም የጨጓራና ትራክት ካንሰሮች በዓለም ዙሪያ በፍጥነት እየጨመሩ መጥተዋል።
ምንም እንኳን አሁንም ቢሆን ከትልልቆች ያነሰ ቢሆንም፣ ገና በወጣትነት ዕድሜ የሚከሰተው የአንጀት ካንሰር በአሁኑ ጊዜ በዩናይትድ ስቴትስ ውስጥ ለወንዶች የካንሰር ሞት ዋነኛ መንስኤ ሲሆን፣ ለሴቶች ደግሞ ሁለተኛው ነው።
ትክክለኛው መንስኤ አይታወቅም፣ ነገር ግን በብሪቲሽ ጆርናል ኦፍ ሰርጀሪ ላይ የታተመው አዲስ ግምገማ ፀሀፊዎች እንደሚጠቁሙት ከመጠን በላይ መወፈር፣ የምዕራባውያን የአመጋገብ ዘይቤ፣ ጉበት በሽታ፣ ማጨስ፣ ከመጠን በላይ አልኮል መጠጣት፣ እና የማይክሮፕላስቲክስ ተጋላጭነት አስተዋጽኦ እያደረጉ ሊሆን ይችላል።

(ለስላሳ መጠጦች፣ ተዘጋጅተው ያለፉ ምግቦች እና ከመጠን በላይ የተጠበሱ ባርቤኪው ምግቦች በወጣቶችም ሆነ በትልልቆች ላይ ለሚታየው ችግር አስተዋፅዖ የሚያደርጉ ሌሎች ነገሮች ናቸው።)

በኔቸር ሜዲስን የታተመ ሌላ ጥናት በሚቀጥሉት ጥቂት አሥርተ ዓመታት ውስጥ 15.6 ሚሊዮን የሚደርሱ የጨጓራ ካንሰር ጉዳዮች ሊከሰቱ እንደሚችሉ ገምቷል።

አብዛኛዎቹም በተለመደው ባክቴሪያ በሄሊኮባክተር ፓይሎሪ ከሚከሰት ኢንፌክሽን ጋር የተያያዙ ናቸው።

መረጃውም እንዲህ ይላል፦ “ተመራማሪዎቹ እንዳመለከቱት በለጋ ዕድሜ የሚጀምሩት የአንጀት ካንሰሮች ከፍተኛ ጭማሪ አሳይተዋል። በ1990 የተወለዱ ሰዎች በ1950 ከተወለዱት ይልቅ የአንጀት ካንሰር የመያዝ ዕድላቸው በእጥፍ የሚበልጥ ሲሆን፣ የፊንጢጣ ካንሰር የመያዝ ዕድላቸው ደግሞ በአራት እጥፍ ይበልጣል። በአለም አቀፍ ደረጃ የአንጀት ካንሰሮች መጨመራቸውን አረጋግጠዋል።
በ20 የአውሮፓ አገሮች ላይ የተደረገ ጥናት እንዳመለከተው በ2004 እና 2016 መካከል ከ20-29 ዓመት ዕድሜ ባሉ ሰዎች ላይ የአንጀት ካንሰር በ8% ገደማ፣ ከ30-39 ዓመት ዕድሜ ባሉ ሰዎች ላይ በ5% ገደማ፣ እና ከ40-49 ዓመት ዕድሜ ባሉ ሰዎች ላይ ደግሞ በ1.6% ጨምሯል።

ከዚህም በላይ አስደንጋጭ የሆኑት ከዩ.ኤስ. የበሽታ መቆጣጠሪያና መከላከያ ማዕከል (Center for Disease Prevention and Control Wonder database) የተገኙ አሃዞች ናቸው፤ እነዚህም ከ15 እስከ 19 ዓመት ዕድሜ ባሉ ወጣቶች ላይ የአንጀት ካንሰር የመከሰት መጠን በ333% ጭማሪ ማሳየቱን፣ እና ከ20 እስከ 24 ዓመት ዕድሜ ባሉ ሰዎች ላይ ደግሞ በ185% ጭማሪ ማሳየቱን ያመለክታሉ።”

ይህ አስፈሪ ግኝት ሁሉንም ሰው ሊያስጨንቅ ይገባል። ጤናማ የአኗኗር ዘይቤን መከተል፣ የሕክምና መረጃዎችን እና ስታቲስቲክስን በጥንቃቄ መከታተል፣ እንዲሁም የባህሪ ለውጥ ማድረግ እንደ ካንሰር ያሉ ከባድ በሽታዎችን የመጋለጥ እድልን ለመቀነስ ወሳኝ ናቸው። ከዘረመል (genetics) ውጭ፣ ሁሉም ማለት ይቻላል የአደጋ መንስኤዎች ሊለወጡ የሚችሉ ናቸው፣ ይህም የሕክምና “እጣ ፈንታችንን” በእጅጉ በእጃችን እንዳለ ያስቀምጣል።

‘ሶዳ’ የተባለ መርዝ

ከግማሽ ምዕተ ዓመት በላይ በንግግሮቼና በጋዜጣ አምዶቼ ስለ ለስላሳ መጠጦችና ዳይት ሶዳዎች መርዛማነት ሰዎችን አስጠንቅቄያለሁ። በውስጣቸው ያለው መርዛማ ፎስፎሪክ አሲድ በተለይ ለወጣቶች በእነዚህ መጠጦች ውስጥ ከሚገኙት ጤናማ ያልሆኑ ንጥረ ነገሮች አንዱ ነው፤ ይህ ደግሞ ለሜታቦሊክ ሲንድረም የመጋለጥ ዕድላቸውን ይጨምራል፤ ሜታቦሊክ ሲንድረም “የልብ በሽታ፣ ስትሮክ እና ዓይነት 2 የስኳር በሽታ የመጋለጥ እድልን የሚጨምሩ የሁኔታዎች ስብስብ ነው።”

ለስላሳ መጠጦችን መጠጣት ጤናማ እንዳልሆነ ሁሉም እንደሚያውቅ እገምታለሁ፣ እና ጥያቄው ዳይት ሶዳ ጤናማ አማራጭ ይሁን አይሁን የሚለው ነው። ያለፉ ጥናቶች ዳይት ለስላሳ መጠጦችን (ከአስፓርታም እና ሱክራሎስ ጋር) መጠጣትን ከተለያዩ አደጋዎች ጋር አያይዘውታል፤ እነዚህም ዓይነት 2 የስኳር በሽታ፣ የልብ በሽታ፣ የኩላሊት ሕመም፣ ሜታቦሊክ ሲንድረም እና ካንሰርን ያካትታሉ።

አዲስ ጥናት እንዳመለከተው ዓይነት 2 የስኳር በሽታ ያለባቸው ሴቶች ዳይት ሶዳን ከመጠጣት ይልቅ ውኃን የመረጡ ከሆነ “ክብደታቸውን የመቀነስ እና የስኳር በሽታን የማስወገድ ዕድላቸው ከፍ ያለ ሊሆን ይችላል”

ኩፍኝ ሊገድል ይችላል

በጣም ተላላፊ የሆነው የቫይረስ በሽታ ኩፍኝ በዩናይትድ ስቴትስ እና በሌሎች አንዳንድ አገሮች እየተስፋፋ ሲሆን ከባድ ስጋት ፈጥሯል። በአየር የሚተላለፍ ሲሆን በአውቶቡሶች፣ በባቡሮች እና በአውሮፕላኖች ውስጥ በፍጥነት ሊተላለፍ ይችላል።
ኩፍኝ በአየር ውስጥ ባሉ ቅንጣቶች (በማስነጠስ እና በማሳል)፣ በመንካት እና በተበከሉ ቦታዎች ጋር በመገናኘት ሊሰራጭ ይችላል። በተለይ ለበሽታው የተጋለጡት ሕፃናት፣ አረጋውያን፣ ያልተከተቡ ሰዎች፣ ተጓዦች እና የመከላከል አቅማቸው የተዳከመባቸው ግለሰቦች ናቸው።

ከ20 የኩፍኝ ታካሚዎች አንዱ የሳንባ ምች ያጋጥመዋል፣ እና ከ1000 አንዱ ደግሞ መስማት አለመቻልን እና የአእምሮ ዝግመትን ሊያስከትል የሚችል የአንጎል እብጠት ያጋጥመዋል። ከ1000 ውስጥ ወደ 3 የሚጠጉ ኩፍኝ የያዛቸው ሰዎች ይሞታሉ። ኩፍኝ ከ5 ዓመት በታች ባሉ ሕፃናት ላይ ምንም ጉዳት የሌለው ቢመስልም ሊገድል ይችላል። በአዋቂዎች ላይ ደግሞ ይበልጥ ገዳይ ነው።
ከኩፍኝ ለመከላከል ምርጡ መንገድ ክትባት ነው። ኤምኤምአር ክትባቶች (ሁለት መጠን) ከኩፍኝ የዕድሜ ልክ ጥበቃ ይሰጣሉ።

ስለጤናዎ ከሐኪምዎ ጋር ይነጋገሩ።

ለአልዛይመር አዲስ ምርመራ

በዓለም ዙሪያ ከ55 ሚሊዮን በላይ የሚሆኑ ሰዎች በአልዛይመር በሽታ ይሰቃያሉ፣ በዚህ ዓመት ብቻ በዩናይትድ ስቴትስ ውስጥ 7.2 ሚሊዮን ያህሉ ይገኛሉ።
የአልዛይመር በሽታን ለመመርመር የሚፈጠሩ ችግሮች ባለፈው ግንቦት በዩኤስ-ኤፍዲኤ (US-FDA) በተፈቀደው አዲስ የደም ምርመራ፣ ሉሚፑልስ (Lumipulse)፣ ሊቀንሱ ይችላሉ። ይህ ምርመራ በአንጎል ውስጥ ያልተለመዱ የፕሮቲን ስብስቦችን፣ አሚሎይድ ፕላኮች (amyloid plaques) በመባል የሚታወቁትን፣ ያገኛል። እነዚህ ፕላኮች የአንጎልን ሥራ ያበላሻሉ እና የአልዛይመር ምልክት ናቸው። ቀደም ሲል ሐኪሞች ፒኢቲ ስካን (PET scans) እና የአከርካሪ ፈሳሽን ተጠቅመው ፕላኮችን ያገኙ ነበር።