የእንቅልፍ እጦት (Insomnia) በኢትዮጵያ፡ መንስኤዎች፣ ጉዳቶች እና የመፍትሄ መንገዶች

​“ተኝቶ የሚያድር ሰው ዓሳ አይይዝም” የሚለው የቆየ አባባል ዛሬ ላይ ትርጉሙን እየቀየረ የመጣ ይመስላል። ጥንታዊያን አባቶቻችን ይህንን ያሉት ለሥራ ትጋትና ለንቃት ቢሆንም፣ በዘመናዊቷ ኢትዮጵያ ግን እውነተኛው ችግር እንቅልፍ ማጣት ወይም ጥራት ያለው እንቅልፍ አለማግኘት ሆኗል። እንቅልፍ ለሰው ልጅ የፊዚዮሎጂ ፍላጎት ብቻ ሳይሆን ለጤና፣ ለምርታማነት እና ከሰዎች ጋር ላለን ማህበራዊ ግንኙነት መሰረት ነው። ይሁን እንጂ በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ኢትዮጵያውያን በየምሽቱ በአልጋቸው ላይ ይገላበጣሉ፤ በጭንቀት፣ በሃሳብ እና በኑሮ ውጥረት ተወጥረው የንጋትን ብርሃን በጉጉት ይጠባበቃሉ።

​የእንቅልፍ እጦት በኢትዮጵያ ነባራዊ ሁኔታ

​እንደ ኢትዮጵያ ባሉ በማደግ ላይ ባሉ ሀገራት፣ የእንቅልፍ እጦት (Insomnia) እንደ ትልቅ የጤና ችግር አይታይም። ይልቁንም “ብዙ መተኛት የሰነፍ ምልክት” ተደርጎ ስለሚወሰድ፣ ሰዎች እንቅልፍ አጥተው ሲያድሩ “ሥራ ስለበዛብኝ ነው” በሚል እንደ ኩራት ሊያወሩት ይችላሉ። ነገር ግን ሳይንሳዊ ጥናቶች እንደሚያሳዩት፣ የእንቅልፍ እጦት ከውፍረት፣ ከልብ ህመም፣ ከአእምሮ ጤና መታወክ እና ያለ ዕድሜ ከማርጀት ጋር ቀጥተኛ ግንኙነት አለው።
​በተለይም በከተሞች አካባቢ የሚኖረው ማህበረሰብ ለከፍተኛ የእንቅልፍ ቀውስ ተጋልጧል። የኑሮ ውድነት፣ የሥራ ዋስትና ማጣት እና የቴክኖሎጂ መስፋፋት የኢትዮጵያውያንን የመኝታ ሰዓት ሰርቀውታል።

ስልኮቻችን ላይ የምናሳልፈው ሰዓት፣ በተለይም በማህበራዊ ሚዲያ (TikTok, Telegram, Facebook) የምናሳልፋቸው የእኩለ ሌሊት ሰዓታት የአዕምሮአችንን የእረፍት ዑደት እያዛቡት ይገኛሉ።

​የጾታ ልዩነትና የእንቅልፍ ጥራት

​ዓለም አቀፍ ጥናቶች እንደሚያሳዩት፣ ሴቶች ከወንዶች በበለጠ ለእንቅልፍ እጦት ተጋላጭ ናቸው። ይህ ሁኔታ በኢትዮጵያ አውድ ሲታይ ደግሞ የከፋ ነው። አንዲት ኢትዮጵያዊት እናት ወይም ባለቤት “Multitasking” ወይም ብዙ ተግባራትን በአንድ ላይ የማከናወን ሸክም አለባት። ከሥራ ውጭ ያለውን የቤት ውስጥ ኃላፊነት፣ ልጆችን መንከባከብ እና የማህበራዊ ጉዳዮችን ማስተናገድ የአዕምሮ ጉልበቷን በእጅጉ ይበላዋል።

ይህም ወደ መኝታ ስትሄድ አዕምሮዋ በቀላሉ እንዳያርፍ ያደርገዋል።

​ከዚህ በተጨማሪ የሆርሞን ለውጦች፣ በተለይም ማረጥ (Menopause) አካባቢ ያሉ ሴቶች ከግማሽ በላይ የሚሆኑት የእንቅልፍ መዛባት ያጋጥማቸዋል። ሌላው የሚጠቀሰው ምክንያት ደግሞ በትዳር አጋር የሚፈጠር እንቅፋት ነው። የባል ማንኮራፋት ወይም የልጆች ለቅሶ የሴቶችን የእንቅልፍ ጥራት ቀዳሚ ጠንቅ ነው። እንቅልፍ በብዛት (Quantity) ብቻ ሳይሆን በጥራት (Quality) መለካት አለበት። የአሜሪካ የእንቅልፍ ሕክምና አካዳሚ በቀን 7 ሰዓት እንቅልፍ ቢመክርም፣ ብዙዎች ይህንን ሰዓት ቢተኙም እንኳን ጠዋት ሲነሱ እንደደከማቸው ነው።

​የእንቅልፍ እጦት የሚያስከትላቸው አደገኛ ጉዳቶች

​እንቅልፍ ማጣት በሰውነታችን ላይ የሚያደርሰው ጉዳት በሁለት ይከፈላል፦
​1. የአጭር ጊዜ ጉዳቶች

​የባህሪ መለዋወጥ፡ እንቅልፍ ያጣ ሰው በትንሽ ነገር የመናደድ፣ የመበሳጨት እና የመጨናነቅ ስሜት ይታይበታል። ይህም በቤተሰብ እና በሥራ ባልደረቦች መካከል ያለውን ግንኙነት ያሻክራል።

​የትኩረት ማጣት፡ በሥራ ገበታ ላይም ሆነ በትምህርት ቤት ውጤታማነትን ይቀንሳል። በተለይም በሀገራችን የሚከሰቱ በርካታ የትራፊክ አደጋዎች መንስኤ አሽከርካሪዎች በቂ እንቅልፍ አግኝተው ካለመንዳታቸው ጋር የተያያዘ ነው።

​የበሽታ መከላከል አቅም መቀነስ፡ ሰውነታችን ራሱን የሚጠግነውና በሽታ የመከላከል አቅሙን የሚያጠናክረው በእንቅልፍ ወቅት ነው።

​2. የረጅም ጊዜ አደጋዎች

​ከመጠን ያለፈ ውፍረት (Obesity)፦ እንቅልፍ ማጣት የረሃብ ስሜት የሚቆጣጠሩ ሆርሞኖችን ያዛባል። ይህም ሰዎች በምሽት ከፍተኛ ካሎሪ ያላቸውን ምግቦች እንዲመገቡ ይገፋፋቸዋል።

​የስኳርና የልብ ህመም፦ በቀን ከ6 ሰዓት በታች የሚተኙ ሰዎች ለሁለተኛው ዓይነት የስኳር በሽታ (Type 2 Diabetes) እና ለደም ግፊት የመጋለጥ ዕድላቸው ከፍተኛ ነው።

​የአዕምሮ ጤና መታወክ፦ ከፍተኛ ጭንቀት (Anxiety) እና ድብርት (Depression) ከእንቅልፍ እጦት ጋር የተቆራኙ ናቸው።

​ያለ ዕድሜ ማርጀት፦ የእንቅልፍ እጦት የነርቭ ሥርዓትን በማዳከም አዕምሮ ያለ ዕድሜው እንዲያረጅ ያደርጋል።

​የዘመኑ ጠንቆች፡ ጭንቀትና ቴክኖሎጂ

​በአሁኑ ወቅት በኢትዮጵያ ወጣቶች (Gen Z) መካከል የእንቅልፍ እጦት ዋነኛው ምክንያት "Hyper-connection" ወይም ከቴክኖሎጂ ጋር መጣበቅ ነው። አልጋ አጠገብ የሚቀመጥ ስልክ፣ የሚመጡ የኖቲፊኬሽን ድምጾች እና "Hybrid working" (ከቤት ሆኖ መሥራት) በግል ሕይወትና በሥራ መካከል ያለውን ድንበር አጥፍተውታል። ይህም አዕምሮ መቼ ማረፍ እንዳለበት ግራ እንዲጋባ ያደርገዋል።
​በተጨማሪም የኢኮኖሚ አለመረጋጋት የሚፈጥረው ሥር የሰደደ ጭንቀት (Chronic Stress) ከ50% በላይ ለሚሆኑት የእንቅልፍ እጦት መንስኤ ነው። "ነገ ምን እበላለሁ? ኪራይ እንዴት እከፍላለሁ?" የሚሉ ሃሳቦች ምሽቱን ሙሉ ከአልጋ ጋር ሲታገሉ እንዲያድሩ ያደርጋሉ።

​መፍትሄዎች፡ የተሻለ እንቅልፍ ለማግኘት ምን ማድረግ ይቻላል?

​እንቅልፍ "የባከነ ጊዜ" ሳይሆን "ለነገ የሚደረግ ኢንቨስትመንት" መሆኑን መረዳት የመጀመሪያው እርምጃ ነው። ጥራት ያለው እንቅልፍ ለማግኘት የሚከተሉትን ነጥቦች መተግበር ይቻላል፦

​የመኝታ ሰዓትን ማክበር፡ በየቀኑ በተመሳሳይ ሰዓት መተኛትና መነሳት አዕምሮ የራሱ የሆነ የጊዜ ዑደት (Circadian Rhythm) እንዲኖረው ይረዳል።

​የኤሌክትሮኒክስ መሣሪያዎችን ማራቅ፡ ከመኝታ በፊት ቢያንስ አንድ ሰዓት ቀደም ብሎ ስልክን፣ ላፕቶፕንና ቴሌቪዥንን ማጥፋት ያስፈልጋል። ከእነዚህ መሣሪያዎች የሚወጣው ሰማያዊ ብርሃን (Blue light) እንቅልፍ የሚያመጣውን "Melatonin" ሆርሞን ይገታል።

​የአካል ብቃት እንቅስቃሴ፡ በቀን ውስጥ በቂ እንቅስቃሴ ማድረግ ሰውነት ምሽት ላይ እረፍት እንዲፈልግ ያደርገዋል። ነገር ግን ወደ መኝታ ሰዓት ተቀራራቢ የሆነ ከባድ እንቅስቃሴ አይመከርም።

​የአመጋገብ ልምድ፡ ማምሻውን ቡና፣ ሻይ እና ከባድ ምግቦችን አለመውሰድ። በተለይም በኢትዮጵያ ባህል ማምሻውን ቡና የመጠጣት ልማድ ለብዙዎች እንቅልፍ ማጣት ምክንያት ይሆናል።

​ጭንቀትን ማስተናገድ፡ ከመተኛት በፊት የሚሰማንን ጭንቀት ለመቀነስ ጸሎት ማድረግ፣ መጽሐፍ ማንበብ ወይም ቀለል ያሉ የትንፋሽ ልምምዶችን ማድረግ ጠቃሚ ነው።

​ማጠቃለያ
​በአጠቃላይ፣ የእንቅልፍ እጦት የግለሰብ ችግር ብቻ ሳይሆን የሀገር ምርታማነትን የሚጎዳ ማህበራዊ ቀውስ ነው። ጤናማ ማህበረሰብ ለመገንባት በቂ እንቅልፍ ቅንጦት ሳይሆን አስፈላጊ መሆኑን መገንዘብ አለብን። “ጊዜ የለኝም” በሚል ሰበብ እንቅልፋችንን የምንሰዋ ከሆነ፣ ለወደፊቱ ለህክምና የምናጠፋው ጊዜና ገንዘብ እጥፍ እንደሚሆን መዘንጋት የለብንም።