የሰውነት ውርደት እና የገበታ ሥር ፍርፋሪ፦ ​የሃሊማ አብዱራህማን "ከገበታ በታች"

ይህ ዘፈን የሙዚቃ ድርሰት ብቻ ሳይሆን፣ የሰው ልጅ በሰውነቱ ሊያገኝ የሚገባው ክብር ተገፍፎ በቁስና በእንስሳት መካከል የወደቀበትን አሰቃቂ የታሪክ ምዕራፍ የሚዘክር "የልቅሶ ሰነድ" ነው። ኑረዲን ዒሳ በግጥሙ፣ ዓለማየሁ ደመቀ በዜማው፣ እና ካሙዙ ካሣ በቅንብሩ የፈጠሩት ይህ ድንቅ ስራ፣ የሰው ልጅን መዋቅራዊ ጭቆና በአስር ጥልቅ አንቀጾች እንደሚከተለው ይተነትነዋል።

​የዓለም ታሪክ ምስክርነት፦ ከሮም ባሪያዎች እስከ አሜሪካ ጥቁሮች

​ይህ ዘፈን በታሪክ ውስጥ የነበሩ የጭቆና መዋቅሮችን ያስታውሰናል። በጥንቷ ሮም፣ ባሪያዎች እንደ ሰው ሳይሆን "እንደሚናገር መሣሪያ" (Instrumentum Vocale) ይቆጠሩ ነበር። ልክ በዘፈኑ ውስጥ ግለሰቧ "ከገበታ በታች" ሆና እግር እንደምታሽ ሁሉ፣ በሮም መኳንንት ግብዣ ላይ ባሪያዎች እንደ ጠረጴዛ ወይም እንደ ወንበር እንዲያገለግሉ ይገደዱ ነበር።

በ18ኛው ክፍለ ዘመን በአሜሪካ የነበረው የባርነት ሥርዓትም፣ ጥቁር ባሪያዎች ከጌቶቻቸው ፈረስና ውሻ ባነሰ ዋጋ የሚታዩበት፣ ልክ እንደ ዘፈኑ "የሹም ዶሮ" ከሰው የምትበልጥበት አሳዛኝ እውነታ ነበር። ይህ ዘፈን ያንን የዘመናት ዓለም አቀፋዊ ቁስል በኢትዮጵያዊ ቅኝት ያከክመዋል።

​የቶማስ ሆብስ "የሰው ልጅ ለሰው ልጅ ተኩላ ነው" እይታ

​ፈላስፋው ቶማስ ሆብስ በታዋቂው "ሊዋታን" (Leviathan) መጽሐፉ፣ የሰው ልጅ ያለ ጠንካራ የፍትህ መዋቅር "ሰው ለሰው ተኩላ ነው" (Homo Homini Lupus) ይላል።

በዘፈኑ ውስጥ የምናየው ጌታ፣ ለሰውነቷ ግድ የማይለውና ከገበታው በታች ጥሏት የሚረግጣት ተኩላ ነው። ሆብስ እንደሚለው፣ ኃይልና ሥልጣን ብቻ በሚነግሱበት ቦታ "ሕይወት ብቸኛ፣ ድሃ፣ አስቀያሚ፣ ጨካኝና አጭር" ትሆናለች። በግጥሙ ውስጥ የምናየው "ጥቁር አሞራ" እና "ጥቁር ደመና" የዚሁ ጨካኝ የተፈጥሮ ሕግና የፍትህ መጓደል ምልክቶች ናቸው።

የጆን ሎክ "የተፈጥሮ መብት" ጥሰት

​በአንጻሩ፣ የእውቀት ብርሃን ፈላስፋው ጆን ሎክ ሰው ሁሉ በተፈጥሮው እኩል ነው፣ ማንም ሊነጥቀው የማይችለው የሕይወት፣ የነፃነትና የንብረት መብት አለው ይላል። "የርሳቸው ሰማይ ለኔም ሰማዬ" የሚለው መስመር የሎክን የሰው ልጅ እኩልነት ፍልስፍና ያንጸባርቃል። ሆኖም፣ መሬት ላይ ያለው እውነታ ግን ሎክ ከሚለው የተፈጥሮ መብት በተቃራኒ፣ የሰው ልጅ "ከእንጨት በታች" የወረደበት ነው።

ይህ ንፅፅር የሰው ልጅ የተፈጥሮ መብቱ ተገፍፎ ወደ ቁስነት መውረዱን በታላቅ ሀዘን ይገልጻል።

​ የታሪክ ምሳሌ፦ የፊታውራሪ መሸሻ እና የገበሬው ሰቆቃ

​በሐዲስ ዓለማየሁ "በፍቅር እስከ መቃብር" ውስጥ፣ ፊታውራሪ መሸሻ ገበሬውን "ከገበታዬ በታች" ብለው ሲጠሩት፣ ያ የዘመናት የፊውዳል ሥርዓት ንቀት መገለጫ ነበር። በ1950ዎቹ በኢትዮጵያ የነበረው የመሬት ሥርዓት ገበሬውን "ጭሰኛ" አድርጎት ነበር። ገበሬው አምርቶ ለጌታው ይገብራል፣ ጌታው ሲጠግብ ገበሬው ግን "ኩርማን እንጀራ" ይናፍቃል። ይህ ዘፈን ያንን የኢትዮጵያ ታሪክ ጥቁር ጠባሳ፣ በዜማ የታጀበ የታሪክ መጽሐፍ አድርጎ ያቀርበዋል።

​የሚሼል ፉኮ "ሥልጣንና ቁጥጥር"

​ዘመናዊው ፈላስፋ ሚሼል ፉኮ ሥልጣን እንዴት የሰውን አካልና መንፈስ እንደሚቆጣጠር ይተነትናል። በዘፈኑ ውስጥ "እግር አሽታ" ሆኖ መገኘት የአካል መገዛት ብቻ ሳይሆን፣ ሥልጣን የሰውን ልጅ ማንነት ሰልቦ "ከገበታ በታች" እንዲኖር የማድረጉ ውጤት ነው። ፉኮ እንደሚለው፣ ጨቋኝ ሥርዓቶች ሰውን ወደ "ታዛዥ አካል" (Docile Bodies) ይቀይሩታል።

እዚህ ጋር ግለሰቧ ከወጋግራውና ከጣራው በታች ብቻ ሳይሆን፣ ከሥልጣን መዋቅሩ በታች ተቀጥቅጣ የቀረች ነፍስ ናት።

​የፍሬድሪክ ሄግል "የጌታና የባሪያ" ዲያሌክቲክ

​ሄግል እንደሚለው፣ ጌታ ጌታ መሆኑን የሚያውቀው በባሪያው እይታ ውስጥ ነው። ባሪያው ግን ከጌታው በበለጠ ከቁስ ጋር (ከወፍጮው፣ ከእርሻው) ጋር ስለሚገናኝ እውነተኛውን ዓለም ያውቀዋል። በዘፈኑ ውስጥ ወፍጮው ሲያጓራ፣ ጌታው የሚሰማው ድምፅ ብቻ ነው፤ ባሪያዋ ግን የረሃቡንና የድካሙን መራርነት ታውቀዋለች።

ሄግል እንደሚለው፣ መጨረሻ ላይ ነፃ የሚወጣው ድካሙንና መራርነቱን የሚያውቀው ባሪያው እንጂ፣ በቅንጦት የተሸፈነው ጌታ አይደለም። ይህ ዘፈን ያንን የንቃተ ህሊና ጅማሮ በቁጭት ይገልጻል።

​የሐና አረንት "የሰው ልጅ ሁኔታ"

​ፈላስፋዋ ሐና አረንት የሰው ልጅ ሕልውና በሥራ፣ በፈጠራና በፖለቲካዊ ተሳትፎ ላይ የተመሠረተ ነው ትላለች። በዘፈኑ ውስጥ ግን ግለሰቧ "ከእንቅርጣጩ ልቀሚ" ተብላ ስትገፋ፣ ከአረንት የሰውነት ትርጉም ውጭ ሆናለች። የሰው ልጅ በነፃነት ማውራትና መወሰን ሲያቅተው "ሰዋዊነቱን" ያጣል። "የሹም ዶሮ" ከሰው በላይ የምትከበረው፣ የሰው ልጅ በፖለቲካዊና በማህበራዊ መድረክ ላይ ያለው ድምፅ ስለጠፋና እንደ እንስሳ ስለሚቆጠር ነው።

​የታሪክ ምሳሌ፦ የኢንዱስትሪ አብዮትና የልጆች ጉልበት ብዝበዛ

​በ19ኛው ክፍለ ዘመን በእንግሊዝ የነበረው የኢንዱስትሪ አብዮት ወቅት፣ ትናንሽ ልጆች ከማሽኖች በታች ሆነው ለቀናት ይሠሩ ነበር። ልክ በዘፈኑ ውስጥ "መጅና ወፍጮ ጠግቦ እያጓራ" እንደሚባለው፣ ማሽኖቹ በከሰልና በዘይት እየጠገቡ ሕጻናቱ ግን በረሃብ ይረግፉ ነበር። ይህ የዓለም ታሪክ ምሳሌ፣ በሃሊማ ዘፈን ውስጥ ካለው "እንጨት ሲበልጠኝ የት ሄዷል ጌታ?" ከሚለው ጥያቄ ጋር ተመሳሳይ ነው። ቁስ ከሰው ሕይወት በላይ ዋጋ የሚሰጠው ሥርዓት ሁሌም አሳዛኝ ነው።

​የኢማኑኤል ካንት "ሰው እንደ ዓላማ"

​ኢማኑኤል ካንት "ሰውን ሁልጊዜ እንደ ዓላማ እንጂ እንደ መሣሪያ አትጠቀምበት" የሚል የሞራል ሕግ አለው። በዚህ ዘፈን ውስጥ ግን ጌታው ግለሰቧን እንደ "እግር አሽታ" (መሣሪያ) ብቻ ነው የተጠቀመባት። የሰው ልጅ ክብሩ ያለው "ሰው" በመሆኑ ብቻ እንጂ ለጌታው በሚሰጠው አገልግሎት መሆን አልነበረበትም። ካንት ይህን ቢያዳምጥ፣ የሞራል ሕጉ በጌታው ጣራ ሥር እንደፈረሰ ይረዳ ነበር።

​መደምደሚያ፦ ከገበታ በታች ያለው የነፃነት ጩኸት

​በአጠቃላይ "ከገበታ በታች" የሰው ልጅ በታሪክ ውስጥ ያለፈበትን የባርነት፣ የረሃብና የውርደት መንገድ የሚዘክር የሙዚቃ ሀውልት ነው። ይህ ዘፈን የሚያስተምረን፣ የሰው ልጅ ክብር ከቁስ፣ ከእንስሳትና ከማንኛውም መዋቅር በላይ መሆኑን ነው። ግጥሙ በለቅሶና በጥያቄ ቢደመደምም፣ ለዘመናዊው ትውልድ ግን ትልቅ መልዕክት ያስተላልፋል፦ "ገበታው" ለሁላችንም እኩል ካልሆነ፣ አንዱ በገበታው ላይ ሲበላ ሌላው ከገበታው በታች እግር የሚያሽ ከሆነ፣ ያ ማህበረሰብ በውስጡ የሞተ ነው።

የሰው ልጅ እውነተኛ ነፃነት የሚረጋገጠው ሁሉም ከገበታው በላይ እኩል ሲቀመጡ ብቻ መሆኑን ይህ ዘፈን በሀዘን ተውጦ ይነግረናል።