ህዳሴ ግድብን አስመልክቶ ትራምፕ ለአል ሲሲ የፃፉት ደብዳቤ; የውኃ ክፍፍል ወይስ የልማት እስራት?
👉በትራምፕ መግለጫ ጀርባ ያሉ ስትራቴጂካዊ ፍላጎቶችና የኢትዮጵያ ስጋቶች
በምስራቅ አፍሪካ ሰማይ ስር ለሺህ ዓመታት ሲፈስ የኖረው የዓባይ ወንዝ፣ ዛሬ የታሪክ፣ የሕግ እና የጂኦ-ፖለቲካ ፍላጎቶች ፍጭት የሚታይበት አውድማ ሆኗል። ለአንዳንዶች ዓባይ የልማትና የተስፋ ቃል ነው፤ ለሌሎች ደግሞ የህልውና ስጋት። ሰሞኑን የፕሬዝዳንት ዶናልድ ትራምፕ አስተዳደር በኢትዮጵያ፣ በግብፅ እና በሱዳን መካከል ያለውን ውጥረት ለመፍታት ዳግም ፍላጎት ማሳየቱ ለቀጠናው ሰላም ተስፋ የሚሰጥ ቢመስልም፣ የቀረበው ሃሳብ ግን በኢትዮጵያ በኩል መሠረታዊ የሆኑ የሉዓላዊነት እና የልማት ጥያቄዎችን አስነስቷል።
1. የ"ውኃ ክፍፍል" ጥያቄና የሕግ መርሆች ፍጭት
ፕሬዝዳንት ትራምፕ በመግለጫቸው "Water Sharing" (የውኃ ክፍፍል) የሚለውን ቃል ሆን ብለው ተጠቅመዋል። ይህ ቃል በዲፕሎማሲያዊ መዝገበ-ቃላት ውስጥ ቀላል ቢመስልም፣ በውስጡ ግን ሁለት ተቃራኒ የሕግ ጽንሰ-ሃሳቦችን ያጋጫል።
ግብፅና ሱዳን "የታሪክ መብት" እና "ቀደምት ተጠቃሚነት" በሚሉ መርሆች ላይ በመመስረት የውኃ ኮታ (Quota) እንዲቀመጥ ይፈልጋሉ። በአንጻሩ ኢትዮጵያ የምትከተለው ዓለም አቀፍ መርህ "ፍትሐዊ እና ምክንያታዊ አጠቃቀም" (Equitable and Reasonable Utilization) የሚለውን ነው። "ክፍፍል" የሚለው ቃል ወደ ኮታ ስለሚመራ፣ ኢትዮጵያ ወደፊት ለግብርና ወይም ለሌላ ልማት ከዓባይ ላይ ውኃ እንዳትቀዳ እጇን ሊያስር ይችላል የሚል ስጋት አለ። ይህ ስጋት ደግሞ የኢትዮጵያን መጪው ትውልድ የልማት ዕድል የሚወስን በመሆኑ ጉዳዩን ልብ አንጠልጣይ ያደርገዋል።
2. የአሜሪካ ሚና፦ አደራዳሪነት ወይስ ወገንተኝነት?
አሜሪካ "የበላይ ተመልካች፣ አስተባባሪ እና ተቆጣጣሪ" ሆና ለመግባት ያሳየችው ፍላጎት በሁለት መንገድ ሊታይ ይችላል። በአዎንታዊ ጎኑ፣ የአሜሪካ ተጽዕኖ ሀገራቱ ወደ ግጭት እንዳይገቡ እና የቴክኒክ ድጋፎች እንዲመቻቹ ሊረዳ ይችላል። ይሁን እንጂ፣ ፕሬዝዳንቱ "ለግብፅ ሕዝብ ደህንነት ካለን ቁርጠኝነት" በማለት መነሳታቸው፣ በኢትዮጵያ በኩል ገለልተኛ ዳኛ የመሆን ብቃቷን ጥያቄ ውስጥ እንዲወድቅ አድርጎታል።
ኢትዮጵያ በዓድዋና በሌሎች የታሪክ አጋጣሚዎች ያስጠበቀችው ነፃነቷ፣ አሁን "በዲፕሎማሲያዊ ሞግዚትነት" ሊሸረሸር አይገባም የሚል ጽኑ አቋም አላት። ሽምግልናው ከአፍሪካ ሕብረት ጥላ ስር ወጥቶ ወደ ዋሽንግተን መሄዱ፣ ኢትዮጵያ በዓለም አቀፍ ጫና ስር እንድትወድቅና ሉዓላዊ ውሳኔዎቿን አሳልፋ እንድትሰጥ ሊያደርጋት ይችላል የሚለው ስጋት በትንታኔው ውስጥ ጎልቶ ይታያል።
3. የቴክኒክ አጣብቂኝ፦ የድርቅ ወቅት አስተዳደር
በትራምፕ መግለጫ ውስጥ "በድርቅ ወቅት የውኃ ልቀትን ማረጋገጥ" (Predictable releases during drought) የሚለው ነጥብ ትልቁ የቴክኒክ ልዩነት ያለበት ቦታ ነው። ይህ ነጥብ ለግብፅ የህልውና ዋስትና ሲሆን፣ ለኢትዮጵያ ደግሞ የኢነርጂ ዋስትና ስጋት ነው።
ተፈጥሮአዊ ድርቅ በሚከሰትበት ወቅት በግድቡ ውስጥ ያለው የውኃ መጠን ይቀንሳል። በዚህ ጊዜ ኢትዮጵያ "ለግብፅ ውኃ ልቀቂ" ተብላ ከተገደደች፣ ግድቡ ኤሌክትሪክ ማመንጨት ሊያቆም ይችላል። ይህ ማለት ኢትዮጵያ በቢሊዮን የሚቆጠር ዶላር አውጥታ የገነባችው ግድብ፣ በድርቅ ወቅት ለራሷ ሳይሆን ለታችኞቹ ሀገራት ብቻ አገልግሎት ይሰጣል ማለት ነው። ኤሌክትሪክን በነፃ ወይም በዝቅተኛ ዋጋ ለግብፅ መስጠት የሚለው ሃሳብም የሀገሪቱን የኢንዱስትሪ ሽግግር እና የኢኮኖሚ ተጠቃሚነት አደጋ ላይ ሊጥል የሚችል "ኢኮኖሚያዊ አጣብቂኝ" ነው።
4. የቀጠናው ሰላም እና "የጦርነት ስጋት" ትርክት
ደብዳቤው በማጠቃለያው ላይ ስለ "ወታደራዊ ግጭት" ማንሳቱ ጉዳዩ ምን ያህል አሳሳቢ እንደሆነ ለማሳየት ቢሆንም፣ በሌላ በኩል ግን በሀገራቱ መካከል ያለውን የመተማመን መንፈስ ሊሸረሽር ይችላል። አሜሪካ ጦርነትን እንደ አማራጭ ማንሳቷ፣ አንዱ ወገን ሌላውን እንዲያስፈራራ በር ሊከፍት ይችላል የሚል ስጋት አለ።
በተለይም ጉዳዩን ለሳዑዲ ዓረቢያ እና ለኤምሬትስ መሪዎች ግልባጭ ማድረጉ፣ የዓባይን ጉዳይ ከአፍሪካ ቀንድ አውጥቶ ወደ መካከለኛው ምስራቅ ፖለቲካዊ ተጽዕኖ የመውሰድ ፍላጎት መኖሩን ያሳያል። ይህ ደግሞ ኢትዮጵያን ከአፍሪካዊ ወንድሞቿ የመነጠል እና በብቸኝነት እንድትደራደር የማድረግ ስልታዊ ጫና ሊሆን ይችላል።
5. ሚዛናዊ መውጫ መንገዶች እና የኢትዮጵያ አቋም
የአሜሪካ ተሳትፎ ውጤታማ ሊሆን የሚችለው የኢትዮጵያን የልማት ፍላጎት እና የግብፅን የህልውና ስጋት በእኩል ሚዛን ማየት ሲችል ብቻ ነው። ለዚህም የሚከተሉት ነጥቦች እንደ መፍትሔ ይነሳሉ፦
የአፍሪካዊ መፍትሔ የበላይነት፦ ድርድሩ በአፍሪካ ሕብረት መሪነት ቀጥሎ፣ አሜሪካ እና ሌሎች አካላት በታዛቢነት እና በቴክኒክ ድጋፍ ቢሳተፉ ይበልጥ ተቀባይነት ይኖረዋል።
ሁለገብ ስምምነት (CFA)፦ ስለ ውኃ ክፍፍል የሚደረግ ውይይት በሦስቱ ሀገራት ላይ ብቻ ሳይሆን፣ ሁሉንም የዓባይ ተፋሰስ ሀገራትን ባካተተ መልኩ መካሄድ አለበት።
የጋራ ተጠቃሚነት (Win-Win)፦ ትኩረቱ ከፖለቲካዊ ጫና ወጥቶ፣ ድርቅን በጋራ ለመቋቋም በሚያስችል ሳይንሳዊ እና ቴክኒካዊ ስምምነት ላይ ማተኮር ይኖርበታል።
❗️ማጠቃለያ፦ የኢትዮጵያ ቀይ መስመር
ይህ የአሜሪካ መግለጫ ለኢትዮጵያ የሰላም ጥሪ ቢመስልም፣ በጥንቃቄ ካልተያዘ ግን የልማት ዕድሏን የሚገደብ ዲፕሎማሲያዊ ጫና ሊሆን ይችላል። ኢትዮጵያ 86% የሚሆነውን ውኃ እያመነጨች፣ በገዛ ሀብቷ የመጠቀም መብቷን አሳልፋ መስጠት የለባትም።
የዓባይ ጉዳይ የዛሬ ብቻ ሳይሆን፣ የመጪው ትውልድ የህልውና መሰረት ነው። በመሆኑም ኢትዮጵያ በሕዝባዊ አንድነት፣ በዲፕሎማሲያዊ ብልሃት ይህንን ጫና መቋቋም ይኖርባታል።
የኢትዮጵያን መብት ጥሶ በጋራ ተጠቃሚነትን ስም ያሚመጣ ስምምነት ለቀጠናው ሰላም የሚያመጣ ቢመስልም ፣ የኢትዮጵያን ሉዓላዊነት እና የልማት መብት መጣስ ግን መፍትሔ ሊሆን አይችልም።
👉በትራምፕ መግለጫ ጀርባ ያሉ ስትራቴጂካዊ ፍላጎቶችና የኢትዮጵያ ስጋቶች
በምስራቅ አፍሪካ ሰማይ ስር ለሺህ ዓመታት ሲፈስ የኖረው የዓባይ ወንዝ፣ ዛሬ የታሪክ፣ የሕግ እና የጂኦ-ፖለቲካ ፍላጎቶች ፍጭት የሚታይበት አውድማ ሆኗል። ለአንዳንዶች ዓባይ የልማትና የተስፋ ቃል ነው፤ ለሌሎች ደግሞ የህልውና ስጋት። ሰሞኑን የፕሬዝዳንት ዶናልድ ትራምፕ አስተዳደር በኢትዮጵያ፣ በግብፅ እና በሱዳን መካከል ያለውን ውጥረት ለመፍታት ዳግም ፍላጎት ማሳየቱ ለቀጠናው ሰላም ተስፋ የሚሰጥ ቢመስልም፣ የቀረበው ሃሳብ ግን በኢትዮጵያ በኩል መሠረታዊ የሆኑ የሉዓላዊነት እና የልማት ጥያቄዎችን አስነስቷል።
1. የ"ውኃ ክፍፍል" ጥያቄና የሕግ መርሆች ፍጭት
ፕሬዝዳንት ትራምፕ በመግለጫቸው "Water Sharing" (የውኃ ክፍፍል) የሚለውን ቃል ሆን ብለው ተጠቅመዋል። ይህ ቃል በዲፕሎማሲያዊ መዝገበ-ቃላት ውስጥ ቀላል ቢመስልም፣ በውስጡ ግን ሁለት ተቃራኒ የሕግ ጽንሰ-ሃሳቦችን ያጋጫል።
ግብፅና ሱዳን "የታሪክ መብት" እና "ቀደምት ተጠቃሚነት" በሚሉ መርሆች ላይ በመመስረት የውኃ ኮታ (Quota) እንዲቀመጥ ይፈልጋሉ። በአንጻሩ ኢትዮጵያ የምትከተለው ዓለም አቀፍ መርህ "ፍትሐዊ እና ምክንያታዊ አጠቃቀም" (Equitable and Reasonable Utilization) የሚለውን ነው። "ክፍፍል" የሚለው ቃል ወደ ኮታ ስለሚመራ፣ ኢትዮጵያ ወደፊት ለግብርና ወይም ለሌላ ልማት ከዓባይ ላይ ውኃ እንዳትቀዳ እጇን ሊያስር ይችላል የሚል ስጋት አለ። ይህ ስጋት ደግሞ የኢትዮጵያን መጪው ትውልድ የልማት ዕድል የሚወስን በመሆኑ ጉዳዩን ልብ አንጠልጣይ ያደርገዋል።
2. የአሜሪካ ሚና፦ አደራዳሪነት ወይስ ወገንተኝነት?
አሜሪካ "የበላይ ተመልካች፣ አስተባባሪ እና ተቆጣጣሪ" ሆና ለመግባት ያሳየችው ፍላጎት በሁለት መንገድ ሊታይ ይችላል። በአዎንታዊ ጎኑ፣ የአሜሪካ ተጽዕኖ ሀገራቱ ወደ ግጭት እንዳይገቡ እና የቴክኒክ ድጋፎች እንዲመቻቹ ሊረዳ ይችላል። ይሁን እንጂ፣ ፕሬዝዳንቱ "ለግብፅ ሕዝብ ደህንነት ካለን ቁርጠኝነት" በማለት መነሳታቸው፣ በኢትዮጵያ በኩል ገለልተኛ ዳኛ የመሆን ብቃቷን ጥያቄ ውስጥ እንዲወድቅ አድርጎታል።
ኢትዮጵያ በዓድዋና በሌሎች የታሪክ አጋጣሚዎች ያስጠበቀችው ነፃነቷ፣ አሁን "በዲፕሎማሲያዊ ሞግዚትነት" ሊሸረሸር አይገባም የሚል ጽኑ አቋም አላት። ሽምግልናው ከአፍሪካ ሕብረት ጥላ ስር ወጥቶ ወደ ዋሽንግተን መሄዱ፣ ኢትዮጵያ በዓለም አቀፍ ጫና ስር እንድትወድቅና ሉዓላዊ ውሳኔዎቿን አሳልፋ እንድትሰጥ ሊያደርጋት ይችላል የሚለው ስጋት በትንታኔው ውስጥ ጎልቶ ይታያል።
3. የቴክኒክ አጣብቂኝ፦ የድርቅ ወቅት አስተዳደር
በትራምፕ መግለጫ ውስጥ "በድርቅ ወቅት የውኃ ልቀትን ማረጋገጥ" (Predictable releases during drought) የሚለው ነጥብ ትልቁ የቴክኒክ ልዩነት ያለበት ቦታ ነው። ይህ ነጥብ ለግብፅ የህልውና ዋስትና ሲሆን፣ ለኢትዮጵያ ደግሞ የኢነርጂ ዋስትና ስጋት ነው።
ተፈጥሮአዊ ድርቅ በሚከሰትበት ወቅት በግድቡ ውስጥ ያለው የውኃ መጠን ይቀንሳል። በዚህ ጊዜ ኢትዮጵያ "ለግብፅ ውኃ ልቀቂ" ተብላ ከተገደደች፣ ግድቡ ኤሌክትሪክ ማመንጨት ሊያቆም ይችላል። ይህ ማለት ኢትዮጵያ በቢሊዮን የሚቆጠር ዶላር አውጥታ የገነባችው ግድብ፣ በድርቅ ወቅት ለራሷ ሳይሆን ለታችኞቹ ሀገራት ብቻ አገልግሎት ይሰጣል ማለት ነው። ኤሌክትሪክን በነፃ ወይም በዝቅተኛ ዋጋ ለግብፅ መስጠት የሚለው ሃሳብም የሀገሪቱን የኢንዱስትሪ ሽግግር እና የኢኮኖሚ ተጠቃሚነት አደጋ ላይ ሊጥል የሚችል "ኢኮኖሚያዊ አጣብቂኝ" ነው።
4. የቀጠናው ሰላም እና "የጦርነት ስጋት" ትርክት
ደብዳቤው በማጠቃለያው ላይ ስለ "ወታደራዊ ግጭት" ማንሳቱ ጉዳዩ ምን ያህል አሳሳቢ እንደሆነ ለማሳየት ቢሆንም፣ በሌላ በኩል ግን በሀገራቱ መካከል ያለውን የመተማመን መንፈስ ሊሸረሽር ይችላል። አሜሪካ ጦርነትን እንደ አማራጭ ማንሳቷ፣ አንዱ ወገን ሌላውን እንዲያስፈራራ በር ሊከፍት ይችላል የሚል ስጋት አለ።
በተለይም ጉዳዩን ለሳዑዲ ዓረቢያ እና ለኤምሬትስ መሪዎች ግልባጭ ማድረጉ፣ የዓባይን ጉዳይ ከአፍሪካ ቀንድ አውጥቶ ወደ መካከለኛው ምስራቅ ፖለቲካዊ ተጽዕኖ የመውሰድ ፍላጎት መኖሩን ያሳያል። ይህ ደግሞ ኢትዮጵያን ከአፍሪካዊ ወንድሞቿ የመነጠል እና በብቸኝነት እንድትደራደር የማድረግ ስልታዊ ጫና ሊሆን ይችላል።
5. ሚዛናዊ መውጫ መንገዶች እና የኢትዮጵያ አቋም
የአሜሪካ ተሳትፎ ውጤታማ ሊሆን የሚችለው የኢትዮጵያን የልማት ፍላጎት እና የግብፅን የህልውና ስጋት በእኩል ሚዛን ማየት ሲችል ብቻ ነው። ለዚህም የሚከተሉት ነጥቦች እንደ መፍትሔ ይነሳሉ፦
የአፍሪካዊ መፍትሔ የበላይነት፦ ድርድሩ በአፍሪካ ሕብረት መሪነት ቀጥሎ፣ አሜሪካ እና ሌሎች አካላት በታዛቢነት እና በቴክኒክ ድጋፍ ቢሳተፉ ይበልጥ ተቀባይነት ይኖረዋል።
ሁለገብ ስምምነት (CFA)፦ ስለ ውኃ ክፍፍል የሚደረግ ውይይት በሦስቱ ሀገራት ላይ ብቻ ሳይሆን፣ ሁሉንም የዓባይ ተፋሰስ ሀገራትን ባካተተ መልኩ መካሄድ አለበት።
የጋራ ተጠቃሚነት (Win-Win)፦ ትኩረቱ ከፖለቲካዊ ጫና ወጥቶ፣ ድርቅን በጋራ ለመቋቋም በሚያስችል ሳይንሳዊ እና ቴክኒካዊ ስምምነት ላይ ማተኮር ይኖርበታል።
❗️ማጠቃለያ፦ የኢትዮጵያ ቀይ መስመር
ይህ የአሜሪካ መግለጫ ለኢትዮጵያ የሰላም ጥሪ ቢመስልም፣ በጥንቃቄ ካልተያዘ ግን የልማት ዕድሏን የሚገደብ ዲፕሎማሲያዊ ጫና ሊሆን ይችላል። ኢትዮጵያ 86% የሚሆነውን ውኃ እያመነጨች፣ በገዛ ሀብቷ የመጠቀም መብቷን አሳልፋ መስጠት የለባትም።
የዓባይ ጉዳይ የዛሬ ብቻ ሳይሆን፣ የመጪው ትውልድ የህልውና መሰረት ነው። በመሆኑም ኢትዮጵያ በሕዝባዊ አንድነት፣ በዲፕሎማሲያዊ ብልሃት ይህንን ጫና መቋቋም ይኖርባታል።
የኢትዮጵያን መብት ጥሶ በጋራ ተጠቃሚነትን ስም ያሚመጣ ስምምነት ለቀጠናው ሰላም የሚያመጣ ቢመስልም ፣ የኢትዮጵያን ሉዓላዊነት እና የልማት መብት መጣስ ግን መፍትሔ ሊሆን አይችልም።
5 months ago
